Giải pháp phát triển du lịch cộng đồng tại khu bảo tồn biển Phú Quốc, Kiên Giang

Chuyên khảo phân tích Luận văn thạc sỹ giải pháp phát triển du lịch cộng đồng tại khu bảo tồn biển phú quốc tỉnh kiên, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu

• Tác giả: Nguyễn Thị Như Tuyết
• Người hướng dẫn: PGS. TS Phạm Trung Lương
• Trường học: Trường Đại Học Công Nghệ TP. HCM
• Chuyên ngành: Quản Trị Dịch Vụ Du Lịch Và Lữ Hành
• Đề tài: Giải Pháp Phát Triển Du Lịch Cộng Đồng Tại Khu Bảo Tồn Biển Phú Quốc
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• ABSTRACT
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, HÌNH, BIỂU ĐỒ VÀ SƠ ĐỒ
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 3. Đối tượng nghiên cứu và Phạm vi nghiên cứu
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 4. Phương pháp nghiên cứu
• 4.1. Phương pháp thu thập số liệu
• 4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 5. Ý nghĩa của đề tài nghiên cứu
• 5.1. Ý nghĩa khoa học của đề tài nghiên cứu
• 5.2. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài nghiên cứu
• 6. Kết cấu của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG
• 1.1. Các vấn đề cơ bản về du lịch cộng đồng
• 1.1.1. Vai trò của du lịch cộng đồng
• 1.1.2. Các thành phần tham gia vào mô hình du lịch cộng đồng
• 1.1.3. Nguyên tắc chủ yếu của du lịch cộng đồng
• 1.1.4. Các điều kiện cơ bản để phát triển du lịch cộng đồng
• 1.1.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến du lịch cộng đồng
• 1.2. Bài học kinh nghiệm trong phát triển du lịch cộng đồng ở một số nước Asian và tại Việt Nam
• 1.2.1. Các mô hình trong phát triển du lịch cộng đồng ở Indonesia và Malaysia
• 1.2.2. Một số mô hình trong phát triển du lịch cộng đồng tại Việt Nam
• 1.2.3. Bài học kinh nghiệm rút ra từ các mô hình phát triển du lịch cộng đồng tại các nước Asian và Việt Nam
• 1.3. Tổng quan các nghiên cứu liên quan trong nước và ngoài nước
• 1.4. Tóm tắt chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG TẠI KHU BẢO TỒN BIỂN PHÚ QUỐC, TỈNH KIÊN GIANG
• 2.1. Tổng quan về địa bàn nghiên cứu: Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 2.1.1. Đặc điểm về tự nhiên
• 2.1.1.1. Khái quát chung
• 2.1.1.2. Đa dạng sinh học
• 2.1.2. Đặc điểm kinh tế xã hội
• 2.1.2.1. Khái quát chung
• 2.1.2.2. Đặc điểm về hạ tầng và cơ sở vật chất kỹ thuật
• 2.1.3. Khái quát về Ban quản lý Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 2.1.3.1. Nguồn nhân lực
• 2.1.3.2. Các yếu tố cơ sở vật chất kỹ thuật
• 2.1.3.3. Nguồn lực về tài chính
• 2.2. Thực trạng phát triển du lịch cộng đồng ở Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 2.2.1. Tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng ở Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 2.2.2. Thực trạng hoạt động du lịch tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 2.2.2.1. Về công tác quản lý nhà nước
• 2.2.2.2. Về hoạt động kinh doanh du lịch
• 2.2.2.3. Về hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch
• 2.2.2.4. Về nguồn nhân lực du lịch
• 2.2.2.5. Về sinh kế của cộng đồng
• 2.2.2.6. Về hoạt động đầu tư phát triển du lịch
• 2.2.2.7. Về sự suy giảm tài nguyên, môi trường du lịch
• 2.2.2.8. Về hoạt động xúc tiến quảng bá du lịch
• 2.2.3. Kết quả khảo sát điều tra
• 2.3. Đánh giá chung về hoạt động phát triển du lịch cộng đồng tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 2.3.1. Khó khăn và tồn tại
• 2.4. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG TẠI KHU BẢO TỒN BIỂN PHÚ QUỐC, TỈNH KIÊN GIANG
• 3.1. Cơ sở khoa học cho việc xây dựng mô hình phát triển du lịch cộng đồng ở Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 3.1.1. Sự cần thiết cho việc xây dựng mô hình du lịch cộng đồng
• 3.1.2. Phân tích mô hình DPSIR làm cơ sở khoa học trong việc đưa ra phương án phát triển du lịch cộng đồng tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 3.2. Các giải pháp nhằm phát triển mô hình du lịch cộng đồng tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 3.2.1. Giải pháp đầu tư, xây dựng kết cấu hạ tầng, cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch
• 3.2.2. Giải pháp về công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức về vai trò quan trọng của du lịch cộng đồng
• 3.2.3. Giải pháp bảo vệ và tôn tạo nguồn tài nguyên du lịch
• 3.2.4. Giải pháp xúc tiến quảng bá du lịch cộng đồng tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 3.2.5. Giải pháp về đào tạo phát triển nguồn nhân lực cho du lịch cộng đồng
• 3.2.6. Giải pháp cho việc chia sẻ công bằng lợi ích giữa các bên tham gia
• 3.2.7. Giải pháp cơ chế, chính sách quản lý phù hợp
• 3.3. Một số kiến nghị
• 3.3.1. Đối với cơ quan quản lý nhà nước về du lịch
• 3.3.2. Đối với các doanh nghiệp lữ hành du lịch, các cơ sở cung ứng dịch vụ du lịch
• 3.3.3. Đối với cộng đồng dân cư vùng ven biển và hải đảo
• 3.4. Tóm tắt chương 3
• PHẦN KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển du lịch cộng đồng tại Phú Quốc

Du lịch cộng đồng tại Phú Quốc đang trở thành một xu hướng phát triển mạnh mẽ. Với tiềm năng du lịch biển phong phú, khu vực này không chỉ thu hút du khách bởi cảnh quan thiên nhiên mà còn bởi văn hóa độc đáo của cộng đồng địa phương. Việc phát triển du lịch cộng đồng không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo tồn văn hóa và môi trường. Theo nghiên cứu, du lịch cộng đồng có thể tạo ra nguồn thu nhập bền vững cho người dân địa phương.

1.1. Đặc điểm nổi bật của du lịch cộng đồng tại Phú Quốc

Du lịch cộng đồng tại Phú Quốc nổi bật với các hoạt động như tham quan làng chài, trải nghiệm văn hóa địa phương và thưởng thức ẩm thực truyền thống. Những hoạt động này không chỉ giúp du khách hiểu rõ hơn về cuộc sống của người dân mà còn tạo cơ hội cho cộng đồng địa phương phát triển kinh tế.

1.2. Lợi ích của du lịch cộng đồng đối với cộng đồng địa phương

Du lịch cộng đồng mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng địa phương như tăng cường thu nhập, tạo việc làm và bảo tồn văn hóa. Ngoài ra, nó còn giúp nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên, từ đó thúc đẩy phát triển bền vững.

II. Thách thức trong phát triển du lịch cộng đồng tại Phú Quốc

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng phát triển du lịch cộng đồng tại Phú Quốc cũng gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, quản lý tài nguyên kém và sự thiếu hụt cơ sở hạ tầng đang cản trở sự phát triển bền vững của ngành du lịch này. Đặc biệt, sự gia tăng lượng khách du lịch có thể gây áp lực lên tài nguyên thiên nhiên và văn hóa địa phương.

2.1. Vấn đề ô nhiễm môi trường và tài nguyên

Ô nhiễm môi trường do chất thải từ các hoạt động du lịch và sinh hoạt của người dân đang trở thành một vấn đề nghiêm trọng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng mà còn làm suy giảm chất lượng dịch vụ du lịch.

2.2. Thiếu hụt cơ sở hạ tầng và dịch vụ

Cơ sở hạ tầng du lịch tại Phú Quốc còn nhiều hạn chế, từ giao thông đến các dịch vụ hỗ trợ du lịch. Sự thiếu hụt này làm giảm trải nghiệm của du khách và ảnh hưởng đến sự phát triển của du lịch cộng đồng.

III. Giải pháp phát triển du lịch cộng đồng bền vững tại Phú Quốc

Để phát triển du lịch cộng đồng một cách bền vững, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm đầu tư vào cơ sở hạ tầng, nâng cao nhận thức của cộng đồng và du khách về bảo vệ môi trường, cũng như xây dựng các mô hình du lịch phù hợp với đặc điểm địa phương.

3.1. Đầu tư vào cơ sở hạ tầng và dịch vụ

Cần thiết phải đầu tư vào cơ sở hạ tầng như đường giao thông, hệ thống cấp nước và xử lý chất thải. Điều này không chỉ cải thiện điều kiện sống của người dân mà còn nâng cao trải nghiệm của du khách.

3.2. Nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường

Tổ chức các chương trình giáo dục và tuyên truyền về bảo vệ môi trường cho cộng đồng và du khách. Việc này giúp nâng cao ý thức bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và văn hóa địa phương.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về du lịch cộng đồng

Nghiên cứu về du lịch cộng đồng tại Phú Quốc đã chỉ ra rằng việc áp dụng các mô hình du lịch bền vững có thể mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng. Các mô hình này không chỉ giúp tăng cường thu nhập mà còn bảo tồn văn hóa và môi trường. Kết quả từ các nghiên cứu thực địa cho thấy sự hài lòng của du khách tăng lên khi họ tham gia vào các hoạt động du lịch cộng đồng.

4.1. Mô hình du lịch cộng đồng thành công tại Phú Quốc

Một số mô hình du lịch cộng đồng đã thành công tại Phú Quốc, như các tour trải nghiệm văn hóa làng chài. Những mô hình này không chỉ thu hút du khách mà còn tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân.

4.2. Đánh giá sự hài lòng của du khách

Khảo sát cho thấy du khách rất hài lòng với các trải nghiệm du lịch cộng đồng. Họ đánh giá cao sự thân thiện của người dân và chất lượng dịch vụ, điều này góp phần thúc đẩy sự phát triển của du lịch tại khu vực.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của du lịch cộng đồng tại Phú Quốc

Du lịch cộng đồng tại Phú Quốc có tiềm năng lớn để phát triển bền vững. Tuy nhiên, để đạt được điều này, cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan, bao gồm chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng. Việc xây dựng các chính sách hỗ trợ và đầu tư vào cơ sở hạ tầng sẽ là chìa khóa cho sự thành công trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của sự hợp tác

Sự hợp tác giữa các bên liên quan là rất quan trọng để phát triển du lịch cộng đồng. Chính quyền cần hỗ trợ các doanh nghiệp và cộng đồng trong việc xây dựng các mô hình du lịch bền vững.

5.2. Triển vọng phát triển du lịch bền vững

Với sự chú trọng vào phát triển bền vững, du lịch cộng đồng tại Phú Quốc có thể trở thành một mô hình mẫu cho các khu vực khác. Điều này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn bảo tồn văn hóa và môi trường cho các thế hệ tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngành du lịch hiện nay đóng vai trò là ngành kinh tế mũi nhọn toàn cầu, tạo ra hơn 10% tổng số việc làm và đóng góp hàng ngàn tỷ USD vào tổng sản phẩm quốc nội trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, với hơn 70% dân số sinh sống tại khu vực nông thôn và ven biển, sinh kế của cộng đồng địa phương phần lớn vẫn gắn liền với việc khai thác trực tiếp nguồn tài nguyên thiên nhiên. Vấn đề đặt ra là việc khai thác thiếu kiểm soát đã và đang tạo ra áp lực nặng nề lên các hệ sinh thái tự nhiên nhạy cảm, đặc biệt là tại các vùng biển đảo.

Khu bảo tồn biển Phú Quốc là 1 trong 12 khu bảo tồn biển trọng điểm quốc gia, đồng thời là vùng lõi quan trọng của Khu Dự trữ sinh quyển Kiên Giang. Địa bàn này sở hữu hệ sinh thái biển vô cùng phong phú với diện tích rạn san hô và thảm cỏ biển rộng lớn, là nơi cư ngụ của nhiều loài sinh vật quý hiếm như rùa biển và bò biển (Dugong). Tuy nhiên, trước sức ép từ các hoạt động xả thải sinh hoạt, dư lượng hóa chất nông nghiệp và đặc biệt là phương thức đánh bắt hải sản tận diệt, môi trường sinh thái biển tại đây đang đứng trước nguy cơ suy thoái nghiêm trọng.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận về du lịch cộng đồng, đánh giá toàn diện thực trạng phát triển du lịch tại địa phương, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp xây dựng mô hình du lịch cộng đồng bền vững. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian Khu bảo tồn biển Phú Quốc (bao gồm khu vực phía Đông Bắc đảo và phía Nam quần đảo An Thới), sử dụng chuỗi dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2010 - 2015 kết hợp khảo sát thực địa sơ cấp từ tháng 02/2017 đến tháng 07/2017.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc xác lập giải pháp giúp giảm thiểu khoảng 30% đến 40% áp lực khai thác hải sản tự nhiên, nâng cao thu nhập bình quân của các hộ dân tham gia thêm 15% đến 25%, đồng thời bảo tồn nguyên vẹn các giá trị đa dạng sinh học biển đảo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn tiếp cận nền tảng lý thuyết du lịch dựa vào cộng đồng (Community Based Tourism - CBT) được phát triển bởi các học giả Nicole Hausle, Wolfgang Strasdas và được PGS. TS Phạm Trung Lương hệ thống hóa. Theo đó, du lịch cộng đồng là phương thức phát triển bền vững mà ở đó người dân bản địa đóng vai trò chủ thể tổ chức, cung ứng dịch vụ, thụ hưởng lợi ích kinh tế - xã hội và trực tiếp chịu trách nhiệm bảo vệ môi trường, văn hóa bản sắc.

Nghiên cứu phân định 3 cấp độ tham gia của cộng đồng:

• Cấp độ thụ động: Cộng đồng chỉ đóng vai trò là đối tượng tham quan, không có tiếng nói trong quy hoạch và hưởng lợi rất thấp.
• Cấp độ tham gia: Cộng đồng cung cấp một số dịch vụ phụ trợ như ăn uống, đồ lưu niệm và nhận lại một phần nhỏ giá trị gia tăng.
• Cấp độ chủ động: Cộng đồng là chủ thể quản lý, vận hành các dịch vụ trải nghiệm và trực tiếp phân phối nguồn lợi kinh tế.

Bên cạnh đó, mô hình động lực - sức ép - hiện trạng - tác động - phản hồi (DPSIR) được ứng dụng làm khung phân tích cốt lõi để làm rõ mối quan hệ tương hỗ giữa sinh kế cộng đồng và sự biến đổi của hệ sinh thái biển. Luận văn cũng vận dụng mô hình liên kết bốn bên cùng có lợi (Win-Win) giữa Nhà nước, Doanh nghiệp du lịch, Cộng đồng địa phương và Du khách.

Về mặt thực tiễn, tác giả tổng hợp bài học kinh nghiệm từ các mô hình thành công: chương trình Homestay Malaysia tại 13 bang với 3.300 hộ dân ở 230 ngôi làng đem lại doanh thu trên 16 triệu USD; kinh nghiệm phân vùng quy hoạch du lịch bền vững tại đảo Bali (Indonesia) thu hút hơn 5,185 triệu lượt khách quốc tế; cùng các mô hình du lịch cộng đồng tại Sa Pa (giúp bản Sín Chải giảm tỷ lệ nghèo từ 68% xuống còn 26%) và Vườn quốc gia Ba Bể với 111 hộ dân tham gia cung ứng dịch vụ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp nhằm đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao:

• Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ các báo cáo tổng kết giai đoạn 2006 - 2015 của Ban quản lý Khu bảo tồn biển Phú Quốc, Sở Du lịch tỉnh Kiên Giang, UBND huyện Phú Quốc, cùng các tài liệu thống kê của Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO) và Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN).
• Dữ liệu sơ cấp: Được thu thập thông qua đợt điều tra khảo sát xã hội học kéo dài từ tháng 02/2017 đến tháng 07/2017.

Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định gồm 250 đối tượng khảo sát, áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu thuận tiện. Cụ thể:

• 120 phiếu khảo sát dành cho khách du lịch nội địa và quốc tế tại các điểm tham quan.
• 80 phiếu phỏng vấn sâu hộ gia đình ngư dân tại các làng chài ven biển như Hàm Ninh, Bãi Thơm, Hòn Thơm.
• 50 phiếu điều tra chuyên gia, cán bộ quản lý nhà nước và đại diện các doanh nghiệp lữ hành trên đảo.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả, phân tích tần số trên phần mềm xử lý dữ liệu kết hợp khung phân tích DPSIR là nhằm lượng hóa chính xác mức độ sẵn sàng chuyển đổi nghề nghiệp của ngư dân, đo lường sự hài lòng của du khách và chỉ ra các mắt xích xung đột lợi ích giữa bảo tồn và khai thác.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng phát triển du lịch tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, tài nguyên du lịch sinh thái biển đặc biệt phong phú nhưng mức độ suy thoái đang gia tăng nhanh chóng. Khảo sát hiện trạng cho thấy hơn 65% rạn san hô và các bãi cỏ biển tại vùng biển phía Đông Bắc và Nam quần đảo An Thới đang đứng trước nguy cơ hư hại do hoạt động thả neo tàu thuyền du lịch tự phát và phương thức cào đánh bắt đáy của ngư dân.

Thứ hai, hoạt động du lịch cộng đồng tại địa bàn nghiên cứu còn mang nặng tính tự phát và manh mún. Kết quả điều tra thực địa ghi nhận chỉ có khoảng 18,5% hộ dân tại các vùng đệm tham gia cung cấp dịch vụ du lịch (chủ yếu là phục vụ ăn uống hải sản nhỏ lẻ và vận chuyển khách bằng ghe thuyền tự chế), trong khi hơn 81,5% số hộ còn lại vẫn duy trì các hoạt động đánh bắt hải sản truyền thống với ngư cụ có tính tận diệt cao.

Thứ ba, nhu cầu trải nghiệm văn hóa bản địa của du khách rất lớn nhưng chất lượng dịch vụ chưa đáp ứng kỳ vọng. Số liệu thống kê cho thấy có 74,2% du khách bày tỏ mong muốn được tham gia các tour trải nghiệm đời sống ngư dân (câu mực đêm, tìm hiểu nghề làm mắm, nuôi ngọc trai), nhưng chỉ có 28,6% du khách cảm thấy hài lòng với điều kiện vệ sinh môi trường, hạ tầng bến bãi và thái độ phục vụ tại các điểm đến dân cư.

Thứ tư, cơ chế phân chia lợi ích kinh tế còn nhiều bất cập. Mức thu nhập bổ sung từ du lịch của các hộ dân tham gia dao động từ 1,5 đến 3,2 triệu đồng/tháng, chiếm tỷ trọng dưới 20% trong cơ cấu tổng thu nhập của hộ gia đình. Tỷ lệ đóng góp trích nộp từ doanh thu du lịch vào quỹ bảo tồn và tái đầu tư hạ tầng cộng đồng địa phương gần như bằng 0%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của các hạn chế trên xuất phát từ việc thiếu vắng một bản quy hoạch không gian du lịch cộng đồng bài bản, cơ chế phối hợp giữa các bên liên quan còn lỏng lẻo và năng lực quản lý của người dân còn yếu kém. Dữ liệu nghiên cứu thực địa phản ánh rõ nét sự mất cân đối này khi được trực quan hóa qua biểu đồ cơ cấu thu nhập và bảng ma trận đánh giá mức độ hài lòng của du khách theo thang đo Likert 5 mức độ. Biểu đồ chỉ ra rằng các điểm đến tập trung đông khách du lịch lại chính là những khu vực có mức độ ô nhiễm rác thải nhựa đại dương cao nhất.

Khi so sánh với bài học thành công từ mô hình Homestay tại Malaysia (nơi chính phủ hỗ trợ trực tiếp 5.000 RM cho mỗi hộ để chuẩn hóa buồng phòng và nhà vệ sinh) hay mô hình quản lý dựa vào cộng đồng tại Vườn quốc gia Ba Bể (huy động 25 hướng dẫn viên bản địa và 10 hộ làm nhà nghỉ sinh thái đạt chuẩn), Phú Quốc đang bỏ lỡ tiềm năng to lớn từ nguồn tài nguyên nhân văn miền biển. Việc xây dựng một mô hình hợp tác đa phương có sự hỗ trợ của Ban quản lý Khu bảo tồn là chìa khóa then chốt để giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa bảo tồn sinh thái và cải thiện sinh kế.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát triển bền vững mô hình du lịch cộng đồng tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá gắn liền với lộ trình và chủ thể thực hiện cụ thể:

Thứ nhất, đầu tư hoàn thiện kết cấu hạ tầng và cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch xanh. Tiến hành quy hoạch và xây dựng hệ thống cầu tàu du lịch dân sinh đạt chuẩn an toàn tại 3 cụm làng chài hạt nhân gồm Hàm Ninh, Bãi Thơm và Hòn Thơm; lắp đặt hệ thống phao neo nổi chuyên dụng nhằm chấm dứt hoàn toàn việc thả neo phá hủy rạn san hô; xây dựng hệ thống thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt tập trung đạt mục tiêu giảm 60% rác thải xả thẳng ra biển trước năm 2020. Chủ thể thực hiện: UBND huyện Phú Quốc chủ trì, phối hợp với Sở Giao thông Vận tải và Sở Xây dựng tỉnh Kiên Giang.

Thứ hai, đẩy mạnh công tác đào tạo và nâng cao năng lực nguồn nhân lực bản địa. Tổ chức các lớp tập huấn ngắn hạn từ 7 đến 15 ngày về kỹ năng tiếp đón khách homestay, kỹ năng cứu hộ cứu nạn trên biển, văn hóa giao tiếp và an toàn vệ sinh thực phẩm cho ít nhất 300 lao động địa phương giai đoạn 2018 - 2020. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Khu bảo tồn biển Phú Quốc phối hợp cùng các trường đào tạo nghề du lịch và doanh nghiệp lữ hành.

Thứ ba, thiết lập cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng và vận hành Quỹ phát triển du lịch cộng đồng. Ban hành quy chế trích nộp từ 5% đến 10% doanh thu của các đơn vị khai thác dịch vụ trong khu bảo tồn vào quỹ chung nhằm tái đầu tư nâng cấp đường sá, trạm y tế và hỗ trợ nguồn vốn vay lãi suất ưu đãi cho 100 hộ dân chuyển đổi sang làm dịch vụ du lịch giai đoạn 2018 - 2022. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Khu bảo tồn phối hợp UBND các xã ven biển và Hiệp hội Du lịch.

Thứ tư, xúc tiến quảng bá và đa dạng hóa chuỗi sản phẩm du lịch đặc thù. Xây dựng 4 tuyến du lịch trải nghiệm sinh thái kết hợp giáo dục môi trường (lặn ngắm san hô có người giám sát, tìm hiểu thảm cỏ biển, trải nghiệm làm ngư dân 24 giờ); đẩy mạnh chuyển đổi số trong quảng bá sản phẩm để tiếp cận trên 500.000 lượt khách mục tiêu mỗi năm. Chủ thể thực hiện: Trung tâm Xúc tiến Đầu tư Thương mại Du lịch Kiên Giang cùng các công ty lữ hành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, các cơ quan quản lý nhà nước về du lịch, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Kiên Giang, cùng Ban quản lý Khu bảo tồn biển Phú Quốc và các khu bảo tồn biển khác trên toàn quốc. Luận văn cung cấp khung phân tích DPSIR và hệ thống giải pháp phân vùng quy hoạch làm căn cứ hoạch định chính sách quản lý tài nguyên bền vững.

Thứ hai, các doanh nghiệp lữ hành và các nhà đầu tư dịch vụ du lịch biển đảo. Dữ liệu phân tích hành vi và thị hiếu của 120 du khách trong luận văn giúp các công ty thiết kế các tour du lịch sinh thái độc đáo, kết nối trực tiếp chuỗi cung ứng dịch vụ với cư dân bản địa theo nguyên tắc hợp tác cùng có lợi.

Thứ ba, giảng viên, học viên cao học, sinh viên và các chuyên gia nghiên cứu chuyên ngành Quản trị Dịch vụ Du lịch và Lữ hành, Quản lý Môi trường, Kinh tế Phát triển. Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận kết hợp định tính - định lượng và kinh nghiệm ứng dụng mô hình du lịch cộng đồng quốc tế vào điều kiện Việt Nam.

Thứ tư, các tổ chức phi chính phủ (NGO) hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn biển và cộng đồng cư dân ven biển. Tài liệu cung cấp góc nhìn thực tiễn về phương thức tổ chức tổ hợp tác du lịch, các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn homestay và lộ trình chuyển đổi sinh kế giảm phụ thuộc vào khai thác tự nhiên.

Câu hỏi thường gặp

Du lịch cộng đồng mang lại lợi ích gì cho công tác bảo tồn biển Phú Quốc?

Du lịch cộng đồng tạo ra nguồn thu nhập thay thế ổn định cho ngư dân với mức tăng từ 15% đến 25%, giúp giảm thiểu trực tiếp từ 30% đến 40% áp lực đánh bắt hải sản bằng các phương thức tận diệt. Khi được trao quyền và hưởng lợi từ du lịch, chính người dân sẽ trở thành lực lượng tích cực nhất tham gia tuần tra, bảo vệ rạn san hô và các thảm cỏ biển quý hiếm.

Mô hình DPSIR được ứng dụng như thế nào trong đề tài nghiên cứu này?

Mô hình DPSIR đóng vai trò là khung phân tích logic giúp nhận diện 5 mắt xích tương tác: Động lực phát triển kinh tế (D), Sức ép từ rác thải và đánh bắt tận diệt (P), Hiện trạng suy thoái rạn san hô (S), Tác động tiêu cực đến sinh kế và môi trường (I), từ đó đưa ra các Phản hồi chính sách và giải pháp kỹ thuật phù hợp (R) cho Khu bảo tồn biển Phú Quốc.

Rào cản lớn nhất của ngư dân Phú Quốc khi tham gia làm du lịch là gì?

Khảo sát thực địa trên 80 hộ dân chỉ ra rằng hơn 81,5% hộ gia đình thiếu hụt nguồn vốn đầu tư ban đầu và hạn chế về kỹ năng nghề du lịch chuẩn mực như ngoại ngữ, giao tiếp, chế biến ẩm thực an toàn. Ngoài ra, việc thiếu một tổ chức đại diện cộng đồng để liên kết với các công ty lữ hành lớn cũng là một rào cản đáng kể.

Doanh nghiệp lữ hành có vai trò gì trong mô hình phát triển du lịch cộng đồng?

Doanh nghiệp lữ hành giữ vai trò cầu nối thiết yếu giữa cung và cầu, đưa khách du lịch đến các điểm đến làng chài theo các tuyến tour định sẵn. Doanh nghiệp còn tham gia hỗ trợ tư vấn nâng cao chất lượng dịch vụ, bao tiêu sản phẩm lưu niệm đặc trưng và cam kết trích nộp từ 5% đến 10% lợi nhuận vào Quỹ cộng đồng địa phương.

Kinh nghiệm quốc tế nào phù hợp nhất để áp dụng cho các làng chài Phú Quốc?

Mô hình Homestay của Malaysia là bài học phù hợp nhất cho Phú Quốc, thông qua chính sách hỗ trợ vốn ban đầu khoảng 5.000 RM cho mỗi hộ gia đình cải tạo công trình vệ sinh và tổ chức các khóa tập huấn nghiệp vụ bắt buộc kéo dài 7 ngày. Cách làm này giúp chuẩn hóa chất lượng đón khách mà vẫn giữ nguyên bản sắc văn hóa làng chài.

Kết luận

• Đề tài đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về du lịch cộng đồng và xác lập thành công khung phân tích DPSIR ứng dụng cho khu bảo tồn biển đảo có tính đa dạng sinh học cao.
• Phân tích thực chứng trên 250 mẫu điều tra chỉ ra bức tranh xung đột sâu sắc giữa sinh kế truyền thống của hơn 80% hộ dân ven biển với yêu cầu cấp bách về bảo tồn tài nguyên sinh thái rạn san hô, thảm cỏ biển.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao, bao gồm nâng cấp hạ tầng du lịch xanh, đào tạo kỹ năng nghề cho 300 lao động, thiết lập Quỹ bảo tồn cộng đồng và đa dạng hóa sản phẩm du lịch trải nghiệm văn hóa.
• Xác định lộ trình triển khai chi tiết qua 2 giai đoạn: ngắn hạn (2018 - 2020) tập trung vào thí điểm mô hình và trung hạn (2021 - 2025) để nhân rộng trên toàn địa bàn các xã đảo.
• Kêu gọi sự chung tay phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền tỉnh Kiên Giang, cộng đồng doanh nghiệp và người dân địa phương nhằm hiện thực hóa mục tiêu phát triển Phú Quốc thành trung tâm du lịch sinh thái biển chất lượng cao, bền vững của khu vực và quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lý luận về phát triển du lịch cộng đồng. Thực trạng phát triển du lịch cộng đồng tại khu bảo tồn biển Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang. Định hướng và giải pháp phát triển du lịch cộng đồng ở khu bảo tồn biển Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG 1. Các vấn đề cơ bản về du lịch cộng đồng 1. Khái niệm Khái niệm “Du lịch cộng đồng” xuất hiện vào những năm đầu thế kỷ 20, tuy nhiên đến nay vẫn chưa có một quan điểm thống nhất cho khái niệm này. Do có những quan điểm nghiên cứu, góc nhìn khác nhau về vị trí của du lịch cộng đồng mà cho đến nay còn tồn tại khá nhiều ý kiến, khái niệm về vấn đề này, những khái niệm này được sử dụng khá linh hoạt và được thay đổi tuỳ thuộc vào tác giả, địa điểm và các dự án cụ thể, song các vấn đề về bền vững và cộng đồng địa phương (điển hình ở khu vực nông thôn, những người nghèo và ở vùng sâu vùng xa) là những nội dung chính được đề cập, xem xét.

Theo Nicole Hausle và Wolffang Strasdas (2000): “Du lịch cộng đồng là một hình thái du lịch trong đó chủ yếu là người dân địa phương đứng ra phát triển và quản lý. Lợi ích kinh tế có được từ du lịch sẽ đọng lại nền kinh tế địa phương”. Ở Thái Lan khái niệm Community Based Tourism - Du lịch dựa vào cộng đồng được định nghĩa: “DLCĐ là du lịch có tính đến tính bền vững về mặt môi trường, văn hóa và xã hội. Nó do chính cộng đồng quản lý và làm chủ vì lợi ích của cộng đồng vì mục đích tạo cho du khách có khả năng nhận thức và tìm hiểu về cộng đồng và lối sống của cộng đồng” (REST, 1997).

Còn Tổ chức mạng lưới du lịch cộng đồng vì người nghèo đã nêu: “DLCĐ là một loại hình du lịch bền vững thúc đẩy các chiến lược vì người nghèo trong môi trường cộng đồng. Các sáng kiến của DLCĐ nhằm vào mục tiêu thu hút sự tham gia của người dân địa phương vào việc vận hành và quản lý các dự án du lịch nhỏ như một phương tiện giảm nghèo và mang lại thu nhập thay thế cho cộng đồng. Các sáng kiến của DLCĐ còn khuyến khích tôn trọng các truyền thống và văn hóa địa phương cũng như các di sản thiên nhiên”. (Dauglas Hainsworth, Walter Jamieson, 2007) 8 Tại Việt Nam, cũng có nhiều nhà nghiên cứu đề cập về DLCĐ.

Tác giả Võ Quế (2006) đã nhìn nhận: “Du lịch dựa vào cộng đồng là phương thức phát triển du lịch trong đó cộng đồng dân cư tổ chức cung cấp các dịch vụ để phát triển du lịch, đồng thời tham gia bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và môi trường, đồng thời cộng đồng được hưởng quyền lợi về vật chất và tinh thần từ phát triển du lịch và bảo tồn tự nhiên”. Bên cạnh nội dung xem xét phát triển DLCĐ là phương thức góp phần đẩy mạnh tính hiệu quả trong công tác bảo tồn, tác giả Bùi Thị Hải Yến (2012) còn đề cập đến việc tham gia của cộng đồng địa phương như sau: “DLCĐ có thể hiểu là phương thức phát triển bền vững mà ở đó cộng đồng địa phương có sự tham gia trực tiếp và chủ yếu trong các giai đoạn phát triển và mọi hoạt động du lịch. Cộng đồng nhận được sự hợp tác, h trợ của các tổ chức, cá nhân trong nước và quốc tế; của chính quyền địa phương cũng như chính phủ và nhận được phần lớn lợi nhuận thu được từ hoạt động du lịch nhằm phát triển cộng đồng, bảo tồn khai thác tài nguyên môi trường du lịch bền vững, đáp ứng các nhu cầu du lịch phong phú, có chất lượng cao và hợp lý của du khách”. Ngoài ra còn nhiều định nghĩa, khái niệm khác nhau, tuy nhiên có thể thống nhất và hiểu du lịch cộng đồng là loại hình du lịch bền vững dựa vào cộng đồng địa phương.

Du lịch cộng đồng là một cách tiếp cận nhằm tạo ra lợi nhuận cao nhất cho người dân địa phương, những người sử dụng du lịch như một công cụ tạo nguồn lợi kinh tế. Du khách phải trả tiền khi họ đến tham quan khu vực và khoản tiền này được sử dụng để bảo vệ các di sản văn hoá và thiên nhiên và giúp phát triển KT-XH của địa phương đó. Căn cứ vào những nội hàm về du lịch cộng đồng kể trên, Phạm Trung Lương (2010) đã đưa ra khái niệm tổng quát: “Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch mang lại cho du khách những trải nghiệm về bản sắc cộng đồng địa phương, trong đó cộng đồng địa phương tham gia trực tiếp vào hoạt động du lịch, được hưởng lợi ích KT-XH từ hoạt động du lịch và có trách nhiệm bảo vệ tài nguyên, môi trường, bản sắc văn hóa của cộng đồng”. 9 Mức độ tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịch khác nhau tùy thuộc vào vai trò của cộng đồng: Mức độ thụ động: Đây là mức độ thấp nhất đối với sự tham gia của cộng đồng, theo đó cộng đồng chỉ được xem là đối tượng du lịch (tài nguyên) và hầu như không có vai trò gì đối với hoạt động phát triển du lịch.

Trong trường hợp này các công ty du lịch sẽ đưa điểm quần cư cộng đồng với những yếu tố chính là con người, lối sống cộng đồng, văn hóa, tín ngưỡng, kiến trúc quần cư, .) vào chương trình du lịch và coi đó là một điểm đến để đưa khách đến tham quan, tìm hiểu, trải nghiệm về con người, văn hóa, lối sống của cộng đồng. Cộng đồng không có vai trò gì (tham gia thụ động) đối với kế hoạch phát triển du lịch và hầu như không được hưởng lợi ích từ hoạt động du lịch. Hoạt động du lịch trong trường hợp cộng đồng tham gia một cách thụ động thường được gọi là “Du lịch tham quan cộng đồng” Mức độ tham gia: theo đó cộng đồng tham gia cung cấp một số dịch vụ (bán hàng lưu niệm, dịch vụ ăn uống, .) tại điểm du lịch nơi cộng đồng sinh sống và qua đó được hưởng một số lợi ích về vật chất. Trong trường hợp này, ngoài vai trò là “tài nguyên” như trên, cộng đồng đã có vai trò nhất định trong hoạt động du lịch và được hưởng một phần lợi ích trong chu i giá trị du lịch.

Hoạt động du lịch trong trường hợp này thường được gọi là “Du lịch có sự tham gia của cộng đồng” Mức độ chủ động: Đây là mức độ cao nhất đối với sự tham gia của cộng đồng, theo đó cộng đồng là chủ thể tổ chức và cung cấp dịch vụ và qua đó sẽ đêm đến cho du khách những trải nghiệm tốt về cộng đồng, về những giá trị tự nhiên và văn hóa nơi cộng đồng sinh sống. Trong trường hợp này các công ty du lịch sẽ chỉ đóng vai trò là đối tác của cộng đồng. Cộng đồng vừa có vai trò là “tài nguyên” vừa đóng vai trò là người tổ chức khai thác chính các giá trị “tài nguyên” đó. Trong trường hợp này hoạt động du lịch thường được gọi là “Du lịch dựa vào cộng đồng” hay “Du lịch cộng đồng”.

Du lịch cộng đồng chính là hình thức nơi đảm bảo mức độ tham gia cao nhất của cộng đồng vào hoạt động du lịch. Tên gọi “Du lịch dựa vào cộng đồng” thường được sử dụng trong trường hợp muốn nhấn mạnh đến hình thái tổ chức hoạt động du lịch, theo đó cộng đồng là chủ thể tổ chức và cung cấp dịch vụ 10 du lịch; còn tên gọi “Du lịch cộng đồng” thường được sử dụng trong trường hợp chủ thể tổ chức và đối tượng du lịch trung tâm (tài nguyên chính tại điểm đến) là cộng đồng. Như vậy các nhà nghiên cứu dự án cần đảm bảo rằng, cộng đồng địa phương có thể phát huy được vai trò của mình vào công tác quản lý du lịch, đưa du lịch trở thành giải pháp đáp ứng nhu cầu phát triển địa phương. Từ đó, có thể tiếp tục tạo ra những sản phẩm, dịch vụ du lịch tiêu biểu thông qua đặc điểm nổi bật của cộng đồng.

Vai trò của du lịch cộng đồng Theo Phạm Trung Lương (2010) với bản chất của du lịch cộng đồng, việc phát triển du lịch cộng đồng sẽ có những tác động tích cực bao gồm: Góp phần tăng thu nhập cho cộng đồng địa phương, đặc biệt ở vùng nông thôn nơi tỷ lệ đói nghèo còn cao. Đây sẽ là yếu tố tích cực góp phần làm giảm tác động của cộng đồng đến các giá trị cảnh quan, tự nhiên và qua đó sẽ góp phần bảo tồn tài nguyên, môi trường đảm bảo cho phát triển du lịch bền vững; Góp phần để cộng đồng, đặc biệt là những người dân chưa có điều kiện trực tiếp tham gia vào các dịch vụ du lịch, được hưởng lợi từ việc phát triển hạ tầng du lịch (giao thông, điện, nước, bưu chính viễn thông,. Đây cũng sẽ là yếu tố tích cực để đảm bảo sự công bằng trong phát triển du lịch, một trong những nội dung quan trọng của phát triển du lịch bền vững; Góp phần tạo cơ hội việc làm cho cộng đồng và qua đó sẽ góp phần làm thay đổi cơ cấu, nâng cao trình độ lao động khu vực này. Đây sẽ là yếu tố quan trọng góp phần hạn chế được dòng di cư của cộng đồng từ khu vực nông thôn ra khu vực thành thị, ổn định xã hội đảm bảo cho phát triển bền vững chung; Phát triển du lịch cộng đồng sẽ góp phần tích cực trọng việc phục hồi và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, nghề truyền thống, vì vậy có đóng góp cho phát triển du lịch bền vững từ góc độ tài nguyên, môi trường du lịch; Phát triển du lịch cộng đồng sẽ tạo điều kiện đẩy mạnh giao lưu văn hóa và kế đến là giao lưu kinh tế giữa các vùng miền, giữa Việt Nam với các dân tộc trên thế 11 giới.

Đây cũng sẽ là yếu tố quan trọng trong bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam đồng thời tạo cơ hội để phát triển kinh tế ở những vùng còn khó khăn, đảm bảo sự phát triển bền vững nói chung, du lịch nói riêng. Với những tác động tích cực trên, việc đẩy mạnh phát triển du lịch nói chung, du lịch cộng đồng nói riêng sẽ có vai trò rất quan trọng trong phát triển bền vững ở Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh tỷ lệ người dân sống ở vùng nông thôn ở Việt Nam còn cao, chiếm tới hơn 70% dân số cả nước, và tỷ lệ hộ đói nghèo cũng còn khá cao.