CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ NĂNG LỰC ĐỘNG VÀ MÔ HÌNH PHÂN TÍCH NGHIÊN CỨU 1.1 Lịch sử hình thành lý thuyết năng lực động Cạnh tranh kinh tế là đặc trưng cơ bản của kinh tế thị trường, hiện nay cạnh tranh ngày càng trở nên phổ biến với mức độ cao hơn. Để tồn tại và phát triển, các doanh nghiệp luôn phải tự hoàn thiện và nâng cao năng lực cạnh tranh của mình, đây là điểm then chốt, sống còn của các doanh nghiệp. Các nhà kinh tế học nghiên cứu theo các trường phái khác nhau như kinh tế học tổ chức (IO), kinh tế học Chamberlin, kinh tế học Schumpeter, đều có các quan điểm về cạnh tranh khác nhau. Kinh tế học tổ chức cho rằng chiến lược hoat động và kết quả kinh doanh của doanh nghiệp phụ thuộc chủ yếu vào cơ cấu ngành mà các doanh nghiệp đang cạnh tranh với nhau, cơ cấu ngành là yếu tố tạo nên lợi thế cạnh tranh (Porter, 1980).
Cạnh tranh theo trường phái kinh tế học Chamberlin, còn gọi là cạnh tranh độc quyền, tập trung vào sự khác biệt của sản phẩm và dịch vụ. Lợi thế cạnh tranh riêng có của doanh nghiệp là dựa vào sự khác biệt của các doanh nghiệp, đây chính là yếu tố nguồn lực của doanh nghiệp (Barney, 1991). Trường phái kinh tế học Schumpeter, tập trung vào nghiên cứu quá trình biến động của thị trường động. Nội dung được nhấn mạnh trong quan điểm kinh tế Schumpeter là tri thức, năng lực học hỏi và các hành động cạnh tranh sáng tạo trong thị trường động của doanh nghiệp, là những yếu tố mang lại lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp (Jacobson, 1992).
Dựa vào phân tích các thuộc tính khác biệt của doanh nghiệp, lý thuyết về nguồn lực của doanh nghiệp ra đời và đây là một hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu cạnh tranh của các doanh nghiệp (Wernerfelt, 1984). 5 Theo lý thuyết nguồn lực, các yếu tố bên trong của doanh nghiệp tạo ra năng lực cạnh tranh, đó chính là nguồn lực của doanh nghiệp, nguồn lực tồn tại ở nhiều dạng khác nhau, gồm nguồn lực ở dạng hữu hình và ở dạng vô hình (Grant, 1991). Những nguồn lực về vật chất hữu hình và nguồn lực tài chính được xác định là nguồn lực hữu hình. Nguồn vật chất hữu hình gồm những tài sản đem lại lợi thế về chi phí sản xuất như qui mô tài sản, mức độ tinh vi về kỹ thuật, sở hữu đất đai, các nguồn tài nguyên khoáng sản.
Nguồn lực về tài chính như quy mô vốn đầu tư, tiền mặt đang nắm giữ, khả năng huy động vốn của doanh nghiệp (Grant, 1991). Nguồn lực vô hình được xác định gồm thương hiệu hay danh tiếng, thể hiện sở hữu nhãn hiệu nổi tiếng về sản phẩm, dịch vụ, khả năng thiết lập được mối quan hệ tốt với các bên liên quan, văn hóa doanh nghiệp. Nguồn lực về nhân sự bao gồm kiến thức, kỹ năng, khả năng, động cơ làm việc, lòng trung thành của nhân viên. Nguồn lực về công nghệ bao gồm sở hữu trí tuệ, bằng phát minh sáng chế, bản quyền tác giả, tác phẩm (Grant, 1991).
Lý thuyết nguồn lực liên tục được các nhà nghiên cứu phát triển, đặc biệt lý thuyết này được mở rộng trong thị trường động và hình thành nên lý thuyết năng lực động (Teece et al, 1997).2 Định nghĩa và đặc điểm năng lực động 1.1 Định nghĩa Theo (Helfat, 2007) năng lực động là khả năng của doanh nghiệp xây dựng, mở rộng hoặc thay đổi tập hợp nguồn lực một cách có chủ đích Theo (Teece et al, 1997) năng lực động thể hiện khả năng tích hợp, xây dựng và tái tổ chức các năng lực bên trong và bên ngoài doanh nghiệp, để đáp ứng với những thay đổi liên tục của môi trường kinh doanh.2 Đặc điểm của năng lực động 1.1 Năng lực động là một quá trình Năng lực động bao gồm các thành phần hợp thành và phát triển theo thời gian gắn với sự phát triển doanh nghiệp, và năng lực động không hình thành từ mua bán trên thị trường mà được doanh nghiệp xây dựng nên, (Amborosini, & Bowman, 2009). Năng lực động tiến hành tích hợp được các nguồn lực của doanh nghiệp cũng như thực hiện việc phân bổ một cách phù hợp các nguồn lực trong doanh nghiệp, vì thế năng lực động là cơ sở để tạo ra lợi thế cạnh tranh và đem lại hiệu quả kinh doanh cho doanh nghiệp, (Eisenhardt & Martin, 2000). Năng lực động có ảnh hưởng tích cực đến hiệu quả hoạt động theo nhiều cách, nó phù hợp với cơ sở tài nguyên của doanh nghiệp và và tạo ra phù hợp với sự thay đổi của môi trường kinh doanh, (Teece et al.2 Tính chất và đặc tính phổ biến của năng lực động Theo (Barney, 1991), nhiều nguồn lực khác nhau của doanh nghiệp tạo nên lợi thế cạnh tranh nếu chúng thỏa mãn được 4 tiêu chí sau: có giá trị, hiếm, khó bắt chước, khó thay thế, gọi tắt là VRIN (Valuabale, Rare, Inimitable, Non-substitutable). Năng lực động của doanh nghiệp thường được nhận dạng ở nguồn lực vô hình, chúng thường khó phát hiện và đánh giá, nhưng tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững cho doanh nghiệp (Trần Đình Thọ & Nguyễn Thị Mai Trang, 2009a).
Nguồn lực thỏa mãn tiêu chí giá trị (Valuable) là nguồn lực cho phép doanh nghiệp thực hiện các chiến lược kinh doanh cải thiện năng suất và hiệu quả hoạt động kinh doanh mang đến lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp (Barney, 1991). Một nguồn lực được sử dụng trong chiến lược kinh doanh và đem lại lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp, chỉ có mặt ở doanh nghiệp này mà không được sở hữu bởi doanh nghiệp khác, là nguồn lực thõa mãn đặc điểm hiếm (Rare), (Eisenhardt & Martin, 2000). 7 Theo (Lippman & Rumelt, 1982) nguồn lực thõa mãn tiêu chí khó bị bắt chước (Inimitable) là khi doanh nghiệp có nguồn lực không dễ dàng bị doanh nghiệp khác sao chép mà xảy ra ở một thời điểm đặc biệt nào đó, hoặc có liên quan đến một hiện tượng xã hội, vượt qua khả năng kiểm soát và ảnh hưởng của doanh nghiệp hoặc có mối liên hệ giữa những nguồn lực đó với năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp một cách ngẫu nhiên.3 Các thành phần cơ bản của năng lực động 1.1 Năng lực marketing Theo (Homburg et al., 2007) năng lực marketing của doanh nghiệp được thể hiện thông qua việc liên tục theo dõi và đáp ứng được với những thay đổi của thị trường, bao gồm khách hàng, đối thủ cạnh tranh và môi trường vĩ mô. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần phải xây dựng mối quan hệ tốt với các đối tác kinh doanh như nhà cung cấp, khách hàng, nhà phân phối và chính quyền.
Theo (Gronroos, 1994), ngành marketing chuyển hướng từ mô hình hỗn hợp 4P (Product-Price-Place-Promotion) sang mô hình marketing mối quan hệ (relationship marketing) thì marketing là quá trình thiết lập duy trì và củng cố các mối quan hệ với khách hàng và các đối tác có liên quan để thỏa mãn mục tiêu của các thành viên trong mối quan hệ này. Do vậy, chất lượng mối quan hệ giữ các thành viên trong quá trình kinh doanh như doanh nghiệp, nhà cung cấp và kênh phân phối, doanh nghiệp và khách hàng, doanh nghiệp và chính quyền có liên quan,… đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá năng lực marketing của doanh nghiệp. Năng lực marketing được xem xét các khía cạnh chủ yếu bao gồm (a) Khả năng đáp ứng khách hàng, thể hiện sự đáp ứng theo sự thay đổi về nhu cầu và mong muốn của khách hàng. (b) Khả năng phản ứng với đối thủ cạnh tranh thể hiện sự theo dõi đối với các hoạt động kinh doanh của đối thủ cạnh tranh.
(c) Chất lượng mối quan 8 hệ đối với đối tác, thể hiện chất lượng mối quan hệ với khách hàng, nhà cung cấp, các cấp chính quyền, cơ quan quản lý có liên quan.2 Năng lực thích nghi Khả năng thích nghi là doanh nghiệp có khả năng phối hợp và định dạng lại các nguồn lực của mình một cách nhanh chóng để đáp ứng những thay đổi nhanh của môi trường bên ngoài trước các đối thủ cạnh tranh thông qua cấu trúc lại các nguồn lực bên trong và quy trình nội bộ (Zhou, & Li, 2010). Năng lực thích nghi tạo ra lợi thế cạnh tranh thông qua việc phát triển và cấu trúc lại các tài sản có giá trị (Teece, 2007). Các yếu tố chủ yếu ảnh hưởng tới năng lực thích nghi gồm: (a) Phản ứng với đối thủ cạnh tranh, thể hiện sự theo dõi của doanh nghiệp đối với các hoạt động kinh doanh của đối thủ cạnh tranh; (b) Đáp ứng khách hàng, thể hiện sự đáp ứng của doanh nghiệp theo sự thay đổi về nhu cầu và mong muốn của khách hàng; (c) Hệ thống quản lý được đổi mới một cách linh hoạt, đáp ứng đòi hỏi thị trường; (d) Khuyến khích các hoạt động sáng tạo (Wang & Ahmed 2007).3 Năng lực sáng tạo Năng lực sáng tạo nói lên khả năng của doanh nghiệp đề xuất quá trình sản xuất mới, sản phẩm mới hay là ý tưởng mới nhằm tăng lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp (Damapour & Gopalakrishnan, 2001). Theo (Szeto, 2000) doanh nghiệp phải không ngừng cải tiến và phát triển các sản phẩm mới đáp ứng yêu cầu của khách hàng và là người tiên phong (first-mover) trên thị trường.
Năng lực sáng tạo là phương tiện để đạt được những cải tiến và phát minh cho doanh nghiệp, nói lên sự mong muốn của doanh nghiệp khắc phục những lề lối, thói quen không còn phù hợp trong kinh doanh và theo đuổi những ý tưởng kinh doanh 9 sáng tạo, phù hợp với yêu cầu cạnh tranh (Menguc & Auh, 2006). Vì vậy, năng lực sáng tạo là yếu tố quan trọng để làm thay đổi năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.4 Năng lực định hướng học hỏi Định hướng học hỏi là quá trình hoạt động của doanh nghiệp nhằm tạo ra tri thức và khả năng ứng dụng tri thức, khả năng áp dụng tri thức vào trong hoạt động sản xuất kinh doanh của tổ chức để tạo ra và nâng cao lợi thế cạnh tranh (Keh et al. Năng lực học hỏi của doanh nghiệp, được xem xét trên các khía cạnh trọng yếu bao gồm: (a) Tầm nhìn và mục tiêu của doanh nghiệp được chia sẽ cho mọi thành viên để cùng nhau nỗ lực đạt được chúng; (b) Doanh nghiệp phải luôn quan niệm quá trình học hỏi của mỗi thành viên là một quá trình đầu tư, không phải là một khoản chi phí; (c) Doanh nghiệp luôn xem quá trình học hỏi là chìa khóa của thành công, học hỏi nhanh là một lợi thế trước đối thủ trong cạnh tranh; (d) Có xu hướng mở trong quản trị, điều hành, doanh nghiệp luôn đánh giá lại những giá trị và niềm tin đã được thiết lập và dám chấp nhận sự thay đổi (Sinkula et al.