CHƯƠNG 1: MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ LỢI NHUẬN CỦA DOANH NGHIỆP 1.1Một số khái niệm cơ bản 1.1 Khái niệm và nguồn gốc của lợi nhuận Trong nền kinh tế thị trường, lợi nhuận được coi là một tiêu chí quan trọng, là mục tiêu cuối cùng mà mỗi doanh nghiệp hướng tới. Khi tiến hành bất kì một hoạt động kinh doanh nào, người ta đều phải tính toán đến lợi nhuận mà mình có thể thu được từ hoạt động đó. Do đó có thể nói lợi nhuận là điều kiện tiên quyết cho sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp. Vậy lợi nhuận là gì mà mọi doanh nghiệp đều đặt nó lên làm mục tiêu phấn đấu hàng đầu của mình? Có rất nhiều quan điểm khác nhau về lợi nhuận : Lợi nhuận của doanh nghiệp luôn là một đề tài nghiên cứu, tranh luận của nhiều trường phái và nhà kinh tế.
Trải qua các hình thái kinh tế xã hội khác nhau nên tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về lợi nhuận: Phái cổ điển mà nổi tiếng là Adam Smith là người đầu tiên nghiên cứu khá toàn diện về bản chất nguồn gốc của lợi nhuận. Ông xuất phát từ quan điểm: giá trị trao đổi của mọi hàng hóa là do lao động sản xuất ra hàng hóa đó quyết định để từ đó đặt nền tảng cho các lí thuyết về kinh tế thị trường. Ông tuyên bố rằng: “ lao động nguồn gốc sinh ra giá trị và giá trị thặng dư”, và chính ông lại khẳng định: “ giá trị hàng hóa bao gồm tiền công, lợi nhuận và địa tô”. Theo ông lợi nhuận của nhà tư bản tạo ra trong quá trình sản xuất là biểu hiện khác của giá trị thặng dư do người lao động tạo ra.
Ricardo và những người kế tục đã xây dựng học thuyết của mình trên cơ sở những tiền đề và phát kiến của A. Ricardo cũng dựa vào lao động để phân tích nguồn gốc của lợi nhuận trong sản xuất kinh doanh tư bản chủ nghĩa. Ông khẳng định: “giá trị do lao động của nhân công tạo ra, là nguồn gốc sinh ra tiền lương, lợi nhuận cũng như địa tô”. Theo ông phần giá trị do nhân công tạo ra lớn hơn số tiền công mà họ lĩnh, tức là trong giá trị mới sáng tạo ra lao động có thặng dư là giá trị do công nhân làm ra đã không được trả công.
Từ đó ông kết luân: Lợi nhuận chính là phần giá trị lao động thừa ra ngoài tiền lương, lợi nhuận là lao động không được trả công của công nhân.S Đỗ Thị Diên SVTH: Lâm Mỹ Hạnh Khóa luận tốt nghiệp 5 Khoa: Tài chính - Ngân hàng Kế thừa có chọn lọc các nhân tố khoa học của kinh tế chính trị tư sản cổ điển kết hợp với những phương pháp duy vật biện chứng, C. Mác đã xây dựng thành công lý luận về hàng hóa sức lao động. Đây là cơ sở để xây dựng học thuyết giá trị thặng dư và ông kết luận rằng: “ Giá trị thặng dư được quan điểm là con đẻ của toàn bộ tư bản ứng ra mang hình thái biến tướng là lợi nhuận”. Như vậy bản chất của lợi nhuận là hình thái biểu hiện của giá trị trị thặng dư, là kết quả lao động không được trả công do nhà tư bản chiếm lấy.
Tư bản thương nghiệp thuần túy mặc dù không tạo ra giá trị và giá trị thặng dư nhưng vẫn thu được lợi nhuận, sở dĩ tư bản thương nghiệp vẫn thu được lợi nhuận là vì được tư bản công nghiệp nhường cho một phần giá trị thặng dư được tạo ra trong quá trình sản xuất để tư bản thương nghiệp thực hiện giá trị hàng hóa cho tư bản công nghiệp. Kinh tế học hiện đại dựa trên các quan điểm của các trường phái và sự phân tích thực tế thì kết luận rằng nguồn gốc của lợi nhuận trong doanh nghiệp là: “ Thu nhập mặc nhiên từ các nguồn lực mà doanh nghiệp đã đầu tư cho kinh doanh, phần thưởng cho sự mạo hiểm sáng tạo, đổi mới cho doanh nghiệp và thu nhập độc quyền”. Khi tiến hành bất cứ một hoạt động kinh nào chúng ta đều phải hướng tới lợi nhuận của doanh nghiệp mà mình có thể thu được từ hoạt động đó. Vậy lợi nhuận là gì? Chúng ta có thể đưa ra khái niệm khái quát về lợi nhuận như sau: “ Lợi nhuận là chỉ tiêu tổng hợp phản ánh hiệu quả kinh tế của các hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, nó là khoản chênh lệch giữa các khoản thu nhập thu được và các khoản chi phí đã bỏ ra để đạt được thu nhập đó trong một thời kỳ nhất định”.
Như vậy để xác định lợi nhuận thu được trong một thời kỳ nhất định, cần căn cứ vào hai yếu tố: Thứ nhất: Thu nhập phát sinh trong một thời kỳ nhất định. Thứ hai: Chi phí phát sinh nhằm đem lại thu nhập trong thời kỳ đó hay nói cách khác chỉ những chi phí phân bổ cho các hoạt động, các nghiệp vụ kinh doanh đã thực hiện trong kỳ. Công thức chung để xác định lợi nhuận như sau: Lợi nhuận = Tổng thu nhập – Tổng chi phí Các quan điểm tuy khác nhau nhưng có thể hiểu một cách tổng quát lợi nhuận là khoản chênh lệch giữa thu nhập và chi phí phát sinh trong một thời kì nhất định.S Đỗ Thị Diên SVTH: Lâm Mỹ Hạnh Khóa luận tốt nghiệp 6 Khoa: Tài chính - Ngân hàng 1.2 Một số khái niệm liên quan đến lợi nhuận - Doanh thu: là tổng các lợi ích kinh tế doanh nghiệp thu được trong kỳ kế toán, phát sinh từ các hoạt động kinh doanh thông thường và các hoạt động khác của doanh nghiệp, góp phần làm tăng vốn chủ sở hữu, không bao gồm các khoản vốn của cổ đông và chủ sở hữu. - Chi phí kinh doanh: Là tổng giá trị các khoản làm giảm lợi ích kinh tế trong kỳ kế toán dưới hình thức các khoản tiền chi ra, các khoản khấu trừ tài sản hoặc phát sinh các khoản nợ dẫn đến giảm vốn chủ sở hữu, không bao gồm các khoản phân phối cho cổ đông hoặc chủ sở hữu.
Hay chi phí là những khoản chi mà doanh nghiệp phải bỏ ra để có được khoản thu nhập đó. Chi phí của doanh nghiệp bao gồm: chi phí kinh doanh và chi phí khác. + Chi phí kinh doanh: Là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ các hao phí về lao động sống (công nhân), lao động vật hóa (yếu tố vật chất) và các yếu tố khác phục vụ cho hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp trong một kỳ nhất định. Gồm chi phí sản xuất kinh doanh hàng hóa dịch vụ và chi phí tài chính.
+ Chi phí khác: là các chi phí phát sinh bất thường có liên quan đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Lợi nhuận của doanh nghiệp: là phần thu nhập còn lại sau khi bù đắp các khoản chi phí nói trên. - Lợi nhuận trước thuế của doanh nghiệp Là lợi nhuận chưa trừ đi khoản thuế phải tính và nộp. Khoản thuế phải tính trên phần lợi nhuận này chính là thuế thu nhập doanh nghiệp.
Lợi nhuận trước thuế bao gồm lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh và lợi nhuận khác - Lợi nhuận sau thuế của doanh nghiệp Là lợi nhuận sau khi đã trừ đi chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp: Chi phí thuế TNDN = Lợi nhuận trước thuế x Thuế suất thuế TNDN 1. Vai trò và kết cấu của lợi nhuận trong doanh nghiệp 1. Vai trò của lợi nhuận - Đối với doanh nghiệp: Lợi nhuận có vai trò rất quan trọng trong việc đánh giá chất lượng hoạt động sản xuất kinh doanh của một doanh nghiệp. Nâng cao lợi nhuận là mục tiêu kinh tế hàng GVHD: Th.S Đỗ Thị Diên SVTH: Lâm Mỹ Hạnh Khóa luận tốt nghiệp 7 Khoa: Tài chính - Ngân hàng đầu của các doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường.
Bởi trong điều kiện hạch toán kinh doanh theo cơ chế thị trường, lợi nhuận là yếu tố quyết định sự tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp. Lợi nhuận tác động đến tất cả mọi mặt của doanh nghiệp như đảm bảo tình hình tài chính vững chắc, tạo điều kiện nâng cao đời sống cho cán bộ công nhân viên, tăng tích lũy đầu tư vào sản xuất kinh doanh, nâng cao uy tín và khả năng cạnh tranh trên thị trường. - Đối với nền sản xuất xã hội: Lợi nhuận là nguồn tích lũy cơ bản để mở rộng tái sản xuất xã hội bởi sự tham gia của các doanh nghiệp vào ngân sách nhà nước để quản lý và phát triển xã hội thông qua hệ thống thuế thu nhập doanh nghiệp đã nộp. Đó cũng là cơ sở tăng thu nhập quốc dân, thu nhập quốc dân càng tăng thì khả năng tái sản xuất và phát triển kinh tế xã hội càng nhiều.
Hơn nữa lợi nhuận còn tạo điều kiện để các doanh nghiệp thực hiện các hoạt động từ thiện, nhân đạo. - Đối với người lao động: Sau khi nộp thuế thu nhập doanh nghiệp, lợi nhuận sau thuế sẽ được trích lập các quỹ trong đó có quỹ dự phòng về trợ cấp mất việc làm, quỹ khen thưởng, phúc lợi. Lợi nhuận sau thuế càng nhiều, các quỹ này càng lớn, điều đó cũng đồng nghĩa với việc doanh nghiệp tạo ra điều kiện sống về vật chất và từ đó kích thích tinh thần hăng say lao động và tạo được môi trường làm việc ổn định cho người lao động. - Đối với một số chủ thể khác Những chủ thế khác là những người có mối quan hệ với doanh nghiệp như các nhà cung cấp, ngân hàng, các nhà đầu tư.
Nếu doanh nghiệp sản xuất kinh doanh có hiệu quả, có lợi nhuận và tăng được lợi nhuận thì doanh nghiệp dễ dàng vay them vốn từ các ngân hàng, thu hút vốn của các nhà đầu tư, tạo lập tín dụng Thương mại với các nhà cung cấp, từ đó tạo điều kiện cho hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp diễn ra trơn tru và hiệu quả hơn.2 Kết cấu của lợi nhuận Trong nền kinh tế thị trường như hiện nay, để tồn tại và phát triển, tối đa hóa lợi nhuận, các doanh nghiệp không chỉ tiến hành sản xuất kinh doanh một loại hàng hóa nhất định mà các doanh nghiệp còn phải đa dạng hóa các hoạt động sản xuất kinh doanh của mình. Điều đó có nghĩa là các doanh nghiệp không chỉ tiến hành hoạt động GVHD: Th.S Đỗ Thị Diên SVTH: Lâm Mỹ Hạnh Khóa luận tốt nghiệp 8 Khoa: Tài chính - Ngân hàng sản xuất kinh doanh các loại hàng hóa, dịch vụ theo đúng ngành nghề kinh doanh mà với nguồn vốn có hạn, doanh nghiệp phải sử dụng tối đa nguồn vốn và đem lại hiệu quả cao nhất.