CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ HIỆU QUẢ KINH DOANH CỦA DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm về hiệu quả kinh doanh Bất kỳ một doanh nghiệp nào khi tham gia vào hoạt động kinh doanh trong nền kinh tế thị trường thì đều mong muốn tối đa hoá hiệu quả hoạt động kinh doanh. Nhưng không phải bất kỳ doanh nghiệp nào tham gia vào quá trình kinh doanh đều đạt được hiệu quả kinh doanh. Vì vậy, khi đề cập đến vấn đề hiệu quả kinh doanh thì có rất nhiều quan điểm khác nhau về hiệu quả kinh doanh.
Sau đây là một số quan điểm về hiệu quả kinh doanh. [9] Quan điểm 1: “Hiệu quả kinh doanh là hiệu quả đạt được trong hoạt động kinh tế là doanh thu tiêu thụ hàng hoá’’. Theo quan điểm trên thì hiệu quả kinh doanh được xem xét dưới góc độ doanh thu tiêu thụ hàng hoá, có nghĩa là doanh thu tiêu thụ hàng hoá là chỉ tiêu để đánh giá hiệu quả kinh doanh. Trên thực tế thì quan điểm này không còn phù hợp nữa, bởi vì, nếu một doanh nghiêp có mức doanh thu tiêu thụ cao mà chi phí bỏ ra để đầu tư cho sản xuất tiêu thụ còn cao hơn doanh thu thì doanh nghiệp đó không thể coi là đạt hiệu quả kinh doanh được.
[9] Quan điểm 2: “Hiệu quả kinh doanh là quan hệ tỷ lệ giữa phần tăng thêm của hiệu quả và tăng thêm của chi phí”. Theo quan điểm này thì doanh nghiệp đạt hiệu quả kinh doanh trong một kỳ khi mức tăng của doanh thu lớn hơn mức tăng của chi phí, tức là đã sử dụng chỉ tiêu tương đối để phân tích, nhưng nếu xem xét về mức tuyệt đối giữa doanh thu và chi phí trong kỳ, thì có thể doanh nghiệp chưa đạt hiệu quả kinh doanh. Trong nền kinh tế thị trường hiện nay, có rất nhiều quan điểm về hiệu quả kinh doanh phù hợp với thực tiễn hoạt động của doanh nghiệp. [9] Quan điểm 3: “Hiệu quả kinh doanh là phạm trù kinh tế, nó phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực sẵn có của các doanh nghiệp để hoạt động sản xuất kinh doanh đạt kết quả cao nhất với chi phí thấp nhất có thể, hiệu quả phải gắn liền với việc thực hiện các mục tiêu của doanh nghiệp’’.
Theo quan điểm này thì hiệu quả kinh doanh được biểu hiện dưới dạng công thức sau: Mục tiêu hoàn thành Hiệu quả kinh doanh (H) = Nguồn lực được sử dụng một cách tối ưu Theo quan điểm trên thì hiệu quả kinh doanh được hiểu, trước tiên là việc hoàn thành mục tiêu và việc sử dụng các nguồn lực của doanh nghiệp để hoàn thành mục tiêu của doanh nghiệp. Đây là quan điểm tiến bộ hơn các quan điểm trước kia, vì đối với quan điểm trước kia thì luôn cho rằng doanh nghiệp muốn đạt hiệu quả kinh doanh 4 thì lúc nào cũng phải tăng doanh thu, giảm chi phí. Nhưng đối với quan điểm này, thì không phải lúc nào để đạt hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp cũng là giảm chi phí mà sử dụng các chi phí đó như thế nào, tức là có những chi phí ta cần phải giảm nếu không cần thiết cho doanh nghiệp. Bên cạnh đó, cũng có những chi phí ta phải tăng để đảm bảo cho hoạt động của doanh nghiệp và đạt được mục tiêu của doanh nghiệp đặt ra.
[9] Quan điểm 4: “Hiệu quả kinh doanh phản ánh quá trình sử dụng các nguồn lực xã hội trong lĩnh vực kinh doanh thông qua các chỉ tiêu đặc trưng kinh tế kỹ thuật được xác định vào tỷ lệ so sánh giữa các đại lượng phản ánh kết quả đạt được về kinh tế với các đại lượng phản ánh chi phí đã bỏ ra hoặc nguồn vật lực đã được huy động trong lĩnh vực kinh doanh’’. Theo quan điểm này thì ta có thể biểu diễn hiệu quả kinh doanh dưới công thức sau: [9] Kết quả đầu ra Hiệu quả kinh doanh (H) = Chi phí đầu vào Từ công thức này, cho ta thấy - Nếu 𝐻 > 1, tức là kết quả đầu ra lớn hơn chi phí đầu vào thì doanh nghiệp kinh doanh có lãi và thu được khoản lợi nhuận = 𝑘ế𝑡 𝑞𝑢ả đầ𝑢 𝑟𝑎 − 𝑐ℎ𝑖 𝑝ℎí đầ𝑢 𝑣à𝑜 - Nếu 𝐻 < 1, tức là bỏ ra một số vốn cao hơn kết quả mà ta thu hội được thì doanh nghiệp kinh doanh không thu được lợi nhuận mà còn lỗ một khoản chính = 𝑘ế𝑡 𝑞𝑢ả đầ𝑢 𝑟𝑎 − 𝑐ℎ𝑖 𝑝ℎí đầ𝑢 𝑣à𝑜 Tóm lại từ các quan điểm hiệu quả kinh doanh trên, ta có thể đưa ra một quan điểm về hiệu quả kinh doanh đầy đủ và chính xác như sau: “Hiệu quả kinh doanh là một phạm trù kinh tế phản ánh lợi ích thu được từ các hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp trên cơ sở so sánh lợi ích thu được với các chi phí bỏ ra trong suốt quá trình kinh doanh của doanh nghiệp”. Bản chất của hiệu quả kinh doanh Bất kỳ một hoạt động nào của mọi tổ chức đều mong muốn đạt hiệu quả cao nhất trên mọi phương diện kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường. Hoạt động kinh doanh trong cơ chế thị trường yêu cầu hiệu quả càng đòi hỏi cấp bách, vì nó là động lực thúc đẩy các doanh nghiệp cạnh tranh và phát triển.
Hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp chủ yếu xét trên phương diện kinh tế có quan hệ với hiệu quả xã hội và môi trường. [8] Thực chất của hiệu quả kinh doanh là sự so sánh giữa các kết quả đầu ra với các yếu tố đầu vào của một tổ chức kinh tế được xét trong một kỳ nhất định, tùy theo yêu 5 cầu của các nhà quản trị kinh doanh. Các chỉ tiêu tài chính phản ánh hiệu quả kinh doanh là cơ sở khoa học để đánh giá trình độ của các nhà quản lý, căn cứ đưa ra quyết định trong tương lai. Xong độ chính xác của thông tin từ các chỉ tiêu hiệu quả phụ thuộc vào nguồn số liệu, thời gian và không gian phân tích.
[8] Các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả kinh doanh thường thể hiện một kỳ phân tích, do vậy, số liệu dùng để phân tích các chỉ tiêu này cũng là kết quả của một kỳ phân tích. Nhưng tùy theo mục tiêu của việc phân tích và nguồn số liệu sẵn có, khi phân tích có thể tổng hợp các số liệu từ thông tin kế toán tài chính và kế toán quản trị, khi đó các chỉ tiêu phân tích mới đảm bảo chính xác và ý nghĩa. [8] Để đánh giá chính xác các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả kinh doanh cần được xem xét trong mối quan hệ với hiệu quả xã hội và quan điểm về hiệu quả. Phân loại hiệu quả kinh doanh Có rất nhiều tiêu chí khác nhau để phân loại hiệu quả kinh doanh dựa trên các yếu tố về phạm vi, chi phí, phương pháp tính toán và thời gian.
- Về phạm vi, hiệu quả kinh doanh được chia ra thành hiệu quả kinh doanh cá biệt và hiệu quả kinh tế – xã hội của nền kinh tế quốc dân. [8] Hiệu quả kinh doanh cá biệt là hiệu quả kinh doanh thu được từ hoạt động kinh doanh của từng doanh nghiệp. Biểu hiện chung của hiệu quả kinh doanh cá biệt là lợi nhuận mà mỗi doanh nghiệp đạt được. Hiệu quả kinh tế – xã hội, mà hoạt động kinh doanh đem lại cho nền kinh tế quốc dân là sự đóng góp của nó vào việc phát triển sản xuất, đổi mới cơ cấu kinh tế, tăng năng suất lao động xã hội, tích lũy ngoại tệ, tăng thu cho ngân sách, giải quyết việc làm.
Giữa hiệu quả kinh doanh cá biệt và hiệu quả kinh tế xã hội có quan hệ nhân quả và tác động qua lại với nhau. Hiệu quả kinh tế quốc dân chỉ có thể đạt được trên cơ sở hoạt động có hiệu quả của các doanh nghiệp. Mỗi doanh nghiệp như một tế bào của nền kinh tế, doanh nghiệp hoạt động có hiệu quả sẽ đóng góp vào hiệu quả chung của nền kinh tế. Ngược lại, tính hiệu quả của bộ máy kinh tế sẽ là tiền đề tích cực, là khung cơ sở cho hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp đạt kết quả cao.
Đó chính là mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng, giữ lợi ích bộ phận với tổng thể. Tính hiệu quả của nền kinh tế xuất phát từ chính hiệu quả của mỗi doanh nghiệp. Và một nền kinh tế vận hành tốt là môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp hoạt động và phát triển. - Về chi phí, hiệu quả kinh doanh được chia ra làm hiệu quả chi phí tổng hợp và hiệu quả chi phí bộ phận.
[8] Hiệu quả chi phí tổng hợp thể hiện mối tương quan giữa kết quả thu được và chi phí bỏ ra để thực hiện hoạt động kinh doanh. 6 Hiệu quả chi phí bộ phận lại thể hiện mối tương quan giữa kết quả thu được và lượng chi phí từng yếu tố cần thiết để thực hiện nhiệm vụ ấy (lao động, thiết bị, nguyên vật liệu…). Việc tính toán chỉ tiêu chi phí tổng hợp cho thấy hiệu quả hoạt động chung của doanh nghiệp. Việc tính toán chi phí bộ phận cho thấy sự tác động của những yếu tố nội bộ hoạt động kinh doanh đến hiệu quả kinh tế chung.
Về nguyên tắc, hiệu quả chi phí tổng hợp phụ thuộc vào hiệu quả của chi phí bộ phận. - Về phương pháp tính toán, hiệu quả kinh doanh được chia ra thành hiệu quả tuyệt đối và hiệu quả tương đối. [8] Hiệu quả tuyệt đối là lượng hiệu quả được tính toán cho từng phương án kinh doanh cụ thể, bằng cách xác định mức lợi ích thu được với lượng chi phí bỏ ra. Hiệu quả tương đối được xác định bằng cách so sánh các chỉ tiêu hiệu quả tuyệt đối của các phương án với nhau, hay chính là mức chênh lệch về hiệu quả tuyệt đối của các phương án.
Việc xác định hiệu quả tuyệt đối là cơ sở để xác định hiệu quả tương đối. Tuy vậy, có những chỉ tiêu hiệu quả tương đối được xác định không phụ thuộc vào việc xác định hiệu quả tuyệt đối. Chẳng hạn, việc so sánh mức chi phí của các phương án khác nhau để chọn ra phương án có chi phí thực thấp nhất, thực chất chỉ là so sánh mức chi phí của các phương án chứ không phải so sánh mức hiệu quả tuyệt đối của các phương án. - Về thời gian, hiệu quả kinh doanh được chia làm hiệu quả trước mắt và hiệu quả lâu dài.
[8] Hiệu quả trước mắt là hiệu quả được xem xét trong thời gian ngắn. Hiệu quả lâu dài là hiệu quả được xem xét trong thời gian dài.