Chương I. Cơ sở lý luận về năng lực cạnh tranh và năng lực cạnh tranh sản phẩm 1.1 Tổng quan về cạnh tranh và năng lực cạnh tranh 1.1 Khái niệm về cạnh tranh và năng lực cạnh tranh 1.1 Cạnh tranh Cạnh tranh là một trong những quy luật cơ bản của sản xuất hàng hoá và là một trong những đặc trưng của kinh tế thị trường. Cạnh tranh có nhiều điểm lợi như thúc đẩy sự phát triển chung nhưng cũng có thể là hại nếu không được sử dụng đúng cách. Trong thực tế có nhiều quan điểm về cạnh tranh do cách tiếp cận và mục đích nghiên cứu khác nhau.
Định nghĩa cạnh tranh trong Từ điển Bách Khoa Việt Nam (tập 1) (NXB Từ điển Bách khoa, 2005) cho rằng: “Cạnh tranh trong kinh doanh là hoạt động ganh đua giữa những người sản xuất hàng hoá, giữa các thương nhân, các nhà kinh doanh trong nền kinh tế thị trường, bị chi phối bởi quan hệ cung - cầu, nhằm giành các điều kiện sản xuất, tiêu thụ, thị trường có lợi nhất. Trong một từ điển khác là Từ điển Kinh tế kinh doanh Anh - Việt (Nguyễn Đức Dỵ, NXB Khoa Học Kỹ Thuật, 1996) lại định nghĩa: “Cạnh tranh là sự đối địch giữa các hãng kinh doanh trên cùng một thị trường để giành được nhiều khách hàng, do đó nhiều lợi nhuận hơn cho bản thân, thường là bằng cách bán theo giá thấp nhất hay cung cấp một chất lượng hàng hoá tốt nhất” [3]. Michael Porter, một giáo sư Harvard, nhà quản trị đại tài và là cha đẻ của lý thuyết lợi thế cạnh tranh khái niệm: “Cạnh tranh là giành lấy thị phần. Bản chất của cạnh tranh là tìm kiếm lợi nhuận, là khoản lợi nhuận cao hơn mức lợi nhuận trung bình mà doanh nghiệp đang có.
Kết quả quá trình cạnh tranh là sự bình quân hóa lợi nhuận trong ngành theo chiều hướng cải thiện sâu dẫn đến hệ quả giá cả có thể giảm đi (1980).” Nhìn chung mục tiêu cuối cùng của cạnh tranh là đem về lợi ích, lợi nhuận cho chủ thể. Để đạt được mong muốn của mình các chủ thể sẽ phải dùng khả 5 năng của mình để chiếm lĩnh thị trường, thị phần, giành lấy khách hàng, nhà cung cấp hay bất kỳ thứ gì với đối thủ của mình.2 Khái niệm năng lực cạnh tranh - Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Năng lực cạnh tranh là một khái niệm khá mới mẻ và ít tài liệu đề cập tới khái niệm của năng lực cạnh tranh. Theo Aldington Report (1985): ”Doanh nghiệp có khả năng cạnh tranh là doanh nghiệp có thể sản xuất sản phẩm và dịch vụ với chất lượng vượt trội và giá cả thấp hơn các đối thủ khác trong nước và quốc tế. Khả năng cạnh tranh đồng nghĩa với việc đạt được lợi ích lâu dài của doanh nghiệp và khả năng đảm bảo thu nhập cho người lao động và chủ doanh nghiệp”.
Trong “Sách trắng về năng lực cạnh tranh của Vương quốc Anh” (1994) cũng nhắc lại định nghĩa này. Bộ thương mại và công nghiệp Anh năm 1998 đã đưa ra định nghĩa: “Đối với doanh nghiệp, năng lực cạnh tranh là khả năng sản xuất đúng sản phẩm, xác định đúng giá cả và vào đúng thời điểm. Điều đó có nghĩa là đáp ứng nhu cầu khách hàng với hiệu suất và hiệu quả hơn các doanh nghiệp khác”. Có thể thấy rằng khái niệm về năng lực cạnh tranh vẫn chưa được thống nhất về một định nghĩa chung.
Song chúng ta có thể hiểu năng lực cạnh tranh là sự thể hiện thực lực và lợi thế của một chủ thể so với các đối thủ khác mà dựa vào đó chủ thể có thể kiếm lợi ích ngày càng cao về cho mình. Tuỳ vào các góc nhìn khác nhau khái niệm sẽ theo một ý nghĩa khác. - Năng lực cạnh tranh của sản phẩm Theo quan điểm của Michael E. Porter, Chiến lược cạnh tranh (NXB Tuổi Trẻ 2010), thì năng lực cạnh tranh của sản phẩm hàng hóa là khả năng sản phẩm đó tiêu thụ được nhanh chóng khi có nhiều người cùng bán loại sản phẩm đó trên thị trường.
Hay nói một cách khác, năng lực cạnh tranh của sản phẩm phụ thuộc vào chất lượng, giá cả, tốc độ cung ứng, dịch vụ đi kèm, uy tín của người bán, thương hiệu, quảng cáo, điều kiện mua bán [4]. 6 Có thể thấy một sản phẩm được xem là có năng lực cạnh tranh khi nó có khả năng đáp ứng đầy đủ nhu cầu của khách hàng về chất lượng, giá cả, tính năng, thiết kế độc đáo hoặc khác biệt, thương hiệu và bao bì. Điều này đặc biệt quan trọng khi so sánh với các sản phẩm cùng loại, khi sản phẩm có thể vượt trội hơn so với các đối thủ cạnh tranh.2 Vai trò và tác động của cạnh tranh 1.1 Vai trò đối với nền kinh tế Cạnh tranh có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển kinh tế và nâng cao năng suất lao động xã hội. Một nền kinh tế mạnh là nền kinh tế có các doanh nghiệp phát triển và có khả năng cạnh tranh cao.
Tuy nhiên, để đạt được sự phát triển bền vững, cạnh tranh phải là cạnh tranh hoàn hảo và lành mạnh, trong đó các doanh nghiệp cạnh tranh để cùng phát triển và tiến bộ. Cạnh tranh độc quyền sẽ gây ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế, tạo ra một môi trường kinh doanh không bình đẳng và dẫn đến mâu thuẫn về quyền lợi và lợi ích kinh tế trong xã hội, gây ảnh hưởng đến sự ổn định của nền kinh tế. Do đó, Chính phủ cần phải ban hành các lệnh chống độc quyền trong cạnh tranh và kinh doanh, nhằm tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh. Cạnh tranh hoàn hảo sẽ đẩy các doanh nghiệp làm ăn không hiệu quả ra khỏi thị trường, và buộc các doanh nghiệp phải chọn phương án kinh doanh có chi phí thấp nhất nhằm tối đa hóa hiệu quả kinh tế.
Tóm lại, cạnh tranh có thể đem lại sự đổi mới và tăng trưởng kinh tế.2 Vai trò đối với doanh nghiệp Trong nền kinh tế thị trường, cạnh tranh là điều không thể tránh khỏi đối với mỗi doanh nghiệp. Nó có thể được xem như một cuộc đua khốc liệt mà các doanh nghiệp phải tìm mọi cách để chiếm ưu thế và thắng cuộc. Để cạnh tranh được, các doanh nghiệp phải tập trung vào việc nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ, cải tiến kiểu dáng và mẫu mã để đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Cạnh tranh cũng khuyến khích các doanh nghiệp áp dụng các công nghệ mới 7 để tạo sức ép và sử dụng hiệu quả các nguồn lực để giảm giá thành, nâng cao chất lượng và tạo ra các sản phẩm mới có sức cạnh tranh cao hơn.
Vì sự tồn tại và ảnh hưởng của cạnh tranh đối với nền kinh tế, việc nâng cao khả năng cạnh tranh là điều tất yếu đối với mỗi doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường. Cạnh tranh là một quy luật khách quan của kinh tế thị trường và bất kể đang hoạt động trong bất kỳ thành phần kinh tế nào, các doanh nghiệp đều phải tuân thủ quy luật này. Nếu không tuân thủ, doanh nghiệp sẽ bị loại bỏ và không thể tồn tại. Vì vậy, chấp nhận cạnh tranh và tìm cách để nâng cao khả năng cạnh tranh của mình là con đường sống cho mỗi doanh nghiệp.3 Vai trò đối với người tiêu dùng Khi mà các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau trên thị trường ngày càng gay gắt, thì khách hàng là người được lợi nhiều nhất.
Thay vì chịu sức ép, khách hàng còn được hưởng những lợi ích từ cạnh tranh, bao gồm chất lượng sản phẩm được cải thiện, giá cả cạnh tranh hơn và chất lượng dịch vụ tốt hơn. Hơn nữa, khách hàng cũng có ảnh hưởng đối với cạnh tranh bằng cách đưa ra yêu cầu về chất lượng sản phẩm, giá cả và dịch vụ. Điều này khiến các doanh nghiệp cạnh tranh ngày càng tăng cường đấu tranh để giành được thị phần và đáp ứng các yêu cầu của khách hàng.3 Các quan điểm và mô hình cạnh tranh phổ biến 1.1 Quan điểm về cạnh tranh không lành mạnh Từ thời kỳ bắt đầu của kỷ nguyên công nghiệp, các công ty luôn phải cạnh tranh gay gắt để duy trì sự phát triển và tăng lợi nhuận. Tuy nhiên, đã có những lúc nhà kinh doanh đã nhận ra rằng cạnh tranh thuộc phạm trù tư bản và quan điểm trước đây về cạnh tranh là sai lầm.
Châm ngôn "Thương trường là chiến trường" được sử dụng như một ngôn ngữ truyền thống trong các doanh nghiệp, khiến các nhà kinh doanh ám ảnh về cạnh tranh. Tuy nhiên, trong thực tế, để thành công, các doanh nghiệp cần phải cạnh tranh một cách khôn ngoan và tôn trọng đối thủ, hướng đến việc cải thiện chất lượng sản phẩm, dịch vụ và giá cả. 8 Cạnh tranh không lành mạnh là những hành động vi phạm đạo đức kinh doanh để gây hại cho đối thủ và khách hàng, và không dẫn đến kết quả tốt cho các doanh nghiệp. Nếu cạnh tranh được xem như một cuộc chiến, thì không ai sẽ thắng cuộc trong kinh doanh.
Cạnh tranh khốc liệt chỉ dẫn đến những kẻ thua cuộc và sự suy giảm mức lợi nhuận của tất cả các bên liên quan.2 Quan điểm về cạnh tranh lành mạnh Định nghĩa cạnh tranh lành mạnh là hình thức cạnh tranh công khai, công bằng và trung thực giữa các đối thủ trong lĩnh vực kinh doanh. Các nhà nghiên cứu đã đồng ý về những đặc điểm của cạnh tranh lành mạnh như sau: Cạnh tranh dựa trên tiềm năng vốn có của doanh nghiệp, với mục đích thu hút khách hàng, không vi phạm pháp luật và tôn trọng tập quán kinh doanh lành mạnh. Cạnh tranh lành mạnh mang lại cho người tiêu dùng chất lượng sản phẩm ngày càng cao, sự đa dạng sản phẩm theo nhu cầu, giá cả hợp lý; đóng góp vào sự phát triển của khoa học kỹ thuật và sử dụng các nguồn lực kinh tế (vốn, lao động, nguyên liệu) một cách hợp lý. Với doanh nghiệp, cạnh tranh lành mạnh sẽ là trọng tài công bằng để lựa chọn những nhà kinh doanh có đủ năng lực và can đảm để tồn tại và kinh doanh hiệu quả.3 Quan điểm về cạnh tranh tự do Thời kỳ giá cả tự do đang chi phối thị trường đã cho sinh ra lý thuyết về cạnh tranh tự do, trong đó cung cầu và các thế lực thị trường chịu trách nhiệm về việc điều tiết giá cả.
Cạnh tranh tự do được hiểu là một hình thức thị trường tự do, nơi Chính phủ không can thiệp và các tác nhân cung cầu được phép hoạt động tự do. Adam Smith - một nhà kinh tế học người Anh, đã đề xuất quan điểm về bàn tay vô hình và vai trò điều tiết thị trường của nó.