Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN THỰC THI CHÍNH SÁCH HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN KHAI THÁC THỦY SẢN 1. Cơ sở lý luận liên quan đến chính sách hỗ trợ phát triển khai thác hải sản - Chính sách công: là tập hợp những quyết định mang tính chính trị nhằm vạch ra những đường hướng hành động ứng xử cơ bản của chủ thể quản lí với các vấn đề, hiện tượng tồn tại trong đời sống để thúc đẩy và quản lí sự phát triển nhằm đạt tới những mục tiêu nhất định cho trước. Khái niệm chính sách công được William Jenkins (năm 1978) đưa ra định nghĩa như sau: “Chính sách công là tập hợp các quyết định liên quan lẫn nhau của một nhà chính trị hay một nhóm nhà chính trị gắn liền với việc lựa chọn mục tiêu và các giải pháp để đạt được mục tiêu nào đó”. Ở Việt Nam chính sách công được khái niệm trên Tạp chí lý luận chính trị số 1/2014, “Chính sách công là một tập hợp các quyết định chính trị có liên quan nhằm lựa chọn mục tiêu cụ thể và lựa chọn các giải pháp, các công cụ nhằm giải quyết các vấn đề của xã hội theo mục tiêu tổng thể đã xác định”.
Khái niệm chính sách công được sử dụng chính thức hiện nay ở nước ta được xác định tại Nghị định của Chính phủ số 34/2016/NĐ-CP ngày 14/5/2016 Quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật, là “định hướng, giải pháp của Nhà nước để giải quyết vấn đề của thực tiễn nhằm đạt được mục tiêu nhất định” (Điều 3) - Thực thi chính sách công: Thực thi chính sách công là quá trình đưa chính sách công vào thực tiễn đời sống xã hội thông qua việc ban hành các văn bản, chương trình, dự án thực thi chính sách công và tổ chức thực hiện chúng nhằm hiện thực hóa mục tiêu chính sách công. Thực thi chính sách công là một giai đoạn rất quan trọng của chu trình chính sách công vì sự thành công của một chính sách 10 công phụ thuộc vào kết quả của thực thi chính sách công. Theo Wayne Hayes, có bốn khả năng xảy ra gồm: chính sách công tốt và thực thi tốt dẫn đến thành công; chính sách công tốt nhưng thực thi tồi dẫn đến thất bại; chính sách công tồi nhưng thực thi tốt dẫn đến thành công; chính sách công tồi và thực hiện tồi dẫn đến thất bại kép (TS Lê Như Thanh, TS Lê Văn Hòa: Hoạch định và thực thi chính sách công, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2016) - Hỗ trợ: Theo Từ điển Tiếng Việt 2006: “hỗ trợ” là giúp đỡ lẫn nhau, giúp đỡ thêm vào. Có thể nói, hỗ trợ được hiểu là sự giúp đỡ từ bên ngoài, từ người này cho người khác.
- Chính sách hỗ trợ: Chính sách hỗ trợ ở đây được hiểu là sự giúp đỡ của Nhà nước (trung ương, địa phương) cho các đối tượng hoạt động trong lĩnh vực thủy sản thông qua các quy định, các công cụ chính sách cụ thể nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho mục tiêu nhất định (cụ thể trong nghiên cứu này là khai thác thủy sản). - Khai thác thủy sản: là việc khai thác nguồn lợi thủy sản trên biển, sông, hồ, đầm, phá và các vùng nước tự nhiên khác. Luật Thủy sản năm 2017 định nghĩa “Khai thác thủy sản là hoạt động đánh bắt hoặc hoạt động hậu cần đánh bắt nguồn lợi thủy sản” - Phát triển khai thác thủy sản: Chuyển từ khai thác thủy sản theo phương thức truyền thống sang hiện đại, tiên tiến, ứng dụng công nghệ cao; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ tiên tiến trong khai thác, bảo quản, chế biến thủy sản, tạo các sản phẩm chủ lực, có chất lượng, giá trị kinh tế cao, đáp ứng nhu cầu của thị trường; hiện đại hóa công tác quản lý giám sát tàu cá; chuyển dịch cơ cấu tàu thuyền phát triển bền vững gắn với bảo vệ, tái sinh nguồn lợi hải sản và bảo vệ an ninh quốc phòng vùng biển; đẩy mạnh tổ chức sản xuất theo chuỗi và phát triển tổ chức sản xuất; đầu tư xây dựng, nâng cấp, mở rộng cơ sở hạ tầng, dịch vụ hậu cần nghề cá… nhằm đảm bảo phát triển thủy sản bền vững. - Chính sách hỗ trợ phát triển khai thác thủy sản: Từ quan niệm về “chính sách công”, “khai thác thủy sản” và “phát triển khai thác thủy sản” nêu trên, chúng ta có thể định nghĩa về chính sách hỗ trợ phát triển khai thác thủy sản như sau: 11 “Chính sách hỗ trợ phát triển khai thác thủy sản là tập hợp các quyết định chính trị- pháp lý có liên quan nhằm lựa chọn mục tiêu, giải pháp và công cụ chính sách để giải quyết vấn đề của thực tiễn trong lĩnh vực khai thác thủy sản như: hỗ trợ kinh phí đóng mới tàu cá khai thác xa bờ; hỗ trợ xả bản tàu cá khai thác ven bờ; hỗ trợ mua bảo hiểm thân tàu, thuyền viên; hỗ trợ chi phí xăng dầu cho tàu cá tham gia hoạt động khai thác tại các vùng biển xa, hỗ trợ tàu cá nâng cao năng lực khai thác (lắp đặt các trang thiết bị thông tin liên lạc, thiết bị khai thác, bảo quản sản phẩm).
theo mục tiêu tổng thể của chính sách đã được xác định. - Thực thi chính sách hỗ trợ phát triển khai thác thủy sản: là quá trình đưa các chính sách vào thực tiễn đời sống xã hội thông qua việc các cơ quan quản lý nhà nước và các đối tác xã hội ban hành các kế hoạch, văn bản, chương trình, dự án để hiện thực hóa các mục tiêu và mục đích của chính sách hỗ trợ phát triển khai thác thủy sản, đồng thời tổ chức thực thi các nội dung tại kế hoạch, văn bản, chương trình, dự án đã ban hành. Quy trình thực thi chính sách hỗ trợ phát triển khai thác thủy sản 1. Xây dựng kế hoạch triển khai thực hiện Để tổ chức triển khai thực thi chính sách cần xây dựng kế hoạch.
Khi xây dựng kế hoạch cần đảm bảo tính hiệu quả, khả thi, có tính thực tế và phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh, trong đó xác định rõ các mục tiêu, kết quả cần đạt được gồm: phương hướng và các biện pháp thực hiện các công việc, các hoạt động dự kiến để đạt được mục tiêu đề ra; các nguồn lực thực hiện kế hoạch (nguồn lực tài chính, con người, cơ sở vật chất – kỹ thuật, thời gian), cách thức tổ chức thực hiện (phân công rõ ràng, cụ thể trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị, địa phương, tổ chức, cá nhân có liên quan, quy định thời gian bắt đầu, thời gian kết thúc, kết quả cần đạt được; công tác báo cáo, kiểm tra, giám sát, phối hợp thực thi chính sách),… 1. Phổ biến, tuyên truyền chính sách Tổ chức phổ biến, tuyên truyền, hướng dẫn các chính sách hỗ trợ phát triển khai thác thủy sản là một hoạt động không thể thiếu của quá trình trển khai thực thi chính sách, góp phần quan trọng vào thành công của chính sách. Phổ biến, tuyên 12 truyền chính sách tốt sẽ giúp cho các cơ quan chức năng và người dân hiểu định hướng, chủ trương của Nhà nước về phát triển thủy sản bền vững, nỗ lực xây dựng và thực thi chính sách hỗ trợ của các cấp chính quyền nhằm giúp ngư dân có điều kiện đầu tư phát triển khai thác thủy sản, đáp ứng các quy định về quản lý hoạt động khai thác thủy sản và chuyển dịch cơ cấu tàu thuyền; đồng thời nắm được các nội dung hỗ trợ, nguyên tắc, điều kiện hỗ trợ; đối tượng được tham gia chính sách; hồ sơ, trình tự thủ tục hỗ trợ; yêu cầu trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong việc tham gia chính sách, các quy định về quản lý khai thác tại Luật Thủy sản và các văn bản hướng dẫn thi hành Luật, các văn bản tổ chức thực thi thực hiện chính sách phát triển thủy sản. Giúp cơ quan quản lý nhà nước tổ chức thực thi chính sách nhận thức được đầy đủ tính chất, mức độ, quy mô, tầm quan trọng của chính sách đối với sự phát triển kinh tế xã hội, để triển khai thực hiện có hiệu quả mục tiêu chính sách.
Việc triển khai tổ chức phổ biến, tuyên truyền chính sách có thể thông qua các hình thức khác nhau như: lớp tập huấn, hội nghị, hội thảo; thông tin bằng văn bản; qua thông tin đại chúng (các kênh phát thanh, truyền hình, báo chí, các trang mạng, tờ rơi và nhiều hình thức khác.), tổ chức gặp gỡ các đối tượng có liên quan hoặc chịu ảnh hưởng của chính sách 1. Phân công phối hợp thực thi chính sách Để thực thi chính sách hỗ trợ ngư dân phát triển khai thác thủy sản hiệu quả, đòi hỏi phải có sự phối hợp chặt chẽ, đồng bộ, nhịp nhàng giữa các cơ quan quản lý, các ngành, các cấp, chính quyền địa phương, do đó cần phải phân công cụ thể, nội dung thực hiện, trách nhiệm rõ ràng gắn với chức năng nhiệm vụ được giao là rất cần thiết và có thể nói là nhân tố đảm bảo hoàn thành công việc. Thực thi chính sách hỗ trợ phát triển khai thác thủy sản là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, trong đó vai trò tham mưu thực thi chính sách gồm Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ đội Biên phòng thành phố, Công an thành phố, Sở Tài chính, Ủy ban nhân dân các cấp có quản lý nghề cá, Hội Nông dân, Hội nghề cá. Do vậy, công tác phối hợp và phân công cụ thể trách nhiệm các ngành chức năng, đơn vị, địa phương là hết sức quan trọng, cơ quan nào chủ trì, cơ quan nào phối hợp thực hiện, 13 đơn vị chịu trách nhiệm xác nhận, thẩm định hồ sơ hỗ trợ, kiểm tra, xử lý vi phạm.
Từng ngành, từng lĩnh vực đều có chức năng khác nhau nhưng việc triển khai và thực hiện chính sách hỗ trợ phải đồng bộ, tránh chồng chéo, rườm rà, nhiều thủ tục hồ sơ. Thực tế cho thấy, địa phương nơi nào phối hợp không tốt, phân công không cụ thể thì việc thực hiện chính sách gặp khó khăn, thậm chí khi có dấu hiệu vi phạm không rõ trách nhiệm thuộc về ai. Duy trì việc thực thi chính sách đặc thù của địa phương Chính sách hỗ trợ ngư dân phát triển khai thác thủy sản là một chính sách lớn, có nhiều ý nghĩa quan trọng của Đảng và Nhà nước, để giúp ngư dân có điều kiện trang bị phương tiện hiện đại, vươn khơi bám biển, phát triển kinh tế, nâng cao chất lượng cuộc sống và chấp hành các quy định pháp luật về chống khai thác bất hợp pháp không báo cáo và không theo quy định.
