Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG CÁN BỘ, CÔNG CHỨC CỦA NGÀNH HẢI QUAN 1. Khái niệm về chất lượng cán bộ, công chức và nâng cao chất lượng cán bộ, công chức của ngành Hải quan 1. Cán bộ, công chức Theo Khoản 1 và 2 Điều 4 Luật quản lý cán bộ, công chức 2008 có nêu về khái niệm cán bộ, công chức như sau [14]: - Cán bộ là công dân Việt Nam, được bầu cử, phê chuẩn, bổ nhiệm giữ chức vụ, chức danh theo nhiệm kỳ trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, ở tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (sau đây gọi chung là cấp tỉnh), ở huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (sau đây gọi chung là cấp huyện), trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước. - Công chức là công dân Việt Nam, được tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch, chức vụ, chức danh trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện; trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân mà không phải là sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng; trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân mà không phải là sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên nghiệp và trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội (sau đây gọi chung là đơn vị sự nghiệp công lập), trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước; đối với công chức trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập thì lương được bảo đảm từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định của pháp luật [14].
Chất lượng cán bộ, công chức Chất lượng là một phạm trù trừu tượng, nó mang tính chất định tính và khó định lượng, chúng ta khó có thể thể cân đo đong đếm được. Với mỗi cách tiếp cận khác nhau thì khái niệm về chất lượng cũng khác nhau. Theo Giáo sư Crosby (1979), “chất lượng là sự phù hợp với các yêu cầu hay đặc tính nhất định’’ [16]. Theo Từ điển bách khoa Việt Nam: "Chất lượng là một phạm trù triết học biểu thị những thuộc tính bản chất của sự vật, chỉ rõ nó là cái gì, tính ổn định tương đối của sự vật và phân biệt nó với sự vật khác.
Chất lượng là đặc tính khách quan của sự vật, biểu thị ra bên ngoài qua các thuộc tính. Chất lượng của sự vật, hiện tượng biểu thị trình độ phát triển của nó, chất lượng càng cao thì mức độ phát triển của sự vật càng lớn" [23]. Như vậy, có nhiều quan điểm khác nhau về chất lượng, mỗi cách tiếp cận có quan điểm khác nhau. Do vậy, khi nghiên cứu về chất lượng đối với nguồn nhân lực nói chung và đối với cán bộ công chức nói riêng thì khái niệm chất lượng lại phải gắn với từng đối tượng cụ thể.
Trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóc đất nước, yêu cầu về chất lượng cán bộ, công chức (CBCC) càng cao hơn, đòi hỏi đội ngũ CBCC không những có trình độ, phẩm chất theo yêu cầu mà còn phải gương mẫu, đi tiên phong về lý luận và thực tiễn, chấp hành nghiêm chỉnh chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước; giữ vững tiêu chuẩn và tư cách của người CBCC. Chính vì vậy, khi nói đến chất lượng của đội ngũ CBCC là nói đến tổng thể những phẩm chất và năng lực của người CBCC, những phẩm chất và năng lực này thể hiện khả năng và kết quả hoàn thành nhiệm vụ của họ, mà cụ thể là thực hiện những nhiệm vụ mà họ được cấp có thẩm quyền phân công theo luật định. Khi nghiên cứu về chất lượng của đội ngũ CBCC, có thể xét dưới hai đặc tính: 7 Một là, phẩm chất, giá trị của đội ngũ CBCC bao gồm: kiến thức, năng lực, các kỹ năng, phẩm chất đạo đức, sức khỏe. Đó là tổng hợp các yếu tố chuyên môn được đào tạo, kinh nghiệm làm việc, năng khiếu cá nhân, yếu tố tiềm năng hoặc thiên bẩm để nâng cao khả năng làm việc.
Hai là, khả năng hoàn thành tốt chức trách, nhiệm vụ được giao. Ở khía cạnh này, đó là sự đánh giá của cơ quan quản lý và đối tượng được phục vụ nơi CBCC công tác. Từ những phân tích trên đây, có thể hiểu chất lượng cán bộ, công chức là chỉ tiêu tổng hợp chất lượng của từng công chức, thể hiện qua phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống, trình độ, năng lực, kỹ năng công tác, chất lượng và hiệu quả thực nhiệm vụ được phân công của mỗi công chức cũng như cơ cấu hợp lý về độ tuổi, về ngạch, bậc và số lượng đội ngũ công chức bảo đảm thực hiện chức năng, nhiệm vụ được giao. Chất lượng cán bộ, công chức của của ngành Hải quan Đối với mỗi quốc gia Ngành Hải quan là một ngành vô cùng quan trọng.
Ngành Hải quan vừa là cơ quan quản lý nhà nước, vừa là cơ quan kiểm soát chống buôn lậu và gian lận thương mại. với những nghiệp vụ này, công chức hải quan phải có ý thức trách nhiệm, thái độ làm việc, kỷ cương kỷ luật, tinh thần phục vụ cá nhân và doanh nghiệp để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong quá trình hiện đại hóa ngành Hải quan và hội nhập quốc tế. Ngành Hải quan là ngành áp dụng nhiều chính sách pháp luật, áp dụng nhiều thủ tục hành chính, hiện đại hóa ngành để đáp ứng được các đòi hỏi ngày càng cao về tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu, thúc đẩy hợp tác kinh tế quốc tế, thương mại quốc tế, là ngành áp dụng ngày càng nhiều công nghệ thông tin, nhiều thủ tục ngày càng hiện đại hóa, thủ tục được thay từ thủ công sang điện tử. 8 Cán bộ công chức Hải quan là công dân Việt Nam được tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch, chức vụ, chức danh ngành Hải quan, được giao giữ một công vụ thường xuyên, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước.
Với những đòi hỏi ngày càng nhiều, chất lượng cán bộ, công chức của Cục Hải quan là thực hiện tốt và hiệu quả nhiệm vụ được phân công của mỗi cán bộ, công chức; đáp ứng ngày càng tốt hơn yêu cầu của công việc trong quá trình hội nhập, đảm bảo yêu cầu đạo đức và phẩm chất, tham gia tích cực vào chống gian lận thương mại, đóng góp ngày càng tốt hơn vào ngân sách nhà nước. Nâng cao chất lượng cán bộ, công chức của ngành Hải quan Nâng cao chất lượng cán bộ, công chức cấp sở được hiểu là những hoạt động của các cơ quan quản lý cán bộ, công chức (ở đây là Cục Hải quan và Tổng cục Hải quan) nhằm tạo ra sử biến đổi về chất lượng cho đội ngũ cán bộ, công chức của Cục Hải quan, xuất phát từ mức chất lượng nhất định đạt tới một mức chất lượng cao hơn. Tóm lại, để nâng cao chất lượng cán bộ công chức của các Cục Hải quan là việc Cục hải quan xây dựng các kế hoạch, cách thức thực hiện kế hoạch thông qua các chiến lược, mục tiêu nhằm nâng cao tâm lực, thể lực và trí lực cho các CBCC và các chính sách phúc lợi nhằm nâng cao chất lượng và đảm bảo phúc lợi cho CBCC tại các Cục hải quan. Đặc điểm, vai trò của chất lượng cán bộ, công chức và nâng cao chất lượng CBCC ngành Hải Quan 1.
Đặc điểm chất lượng cán bộ, công chức của ngành Hải quan - Công chức ngành Hải quan (trừ công chức văn phòng) có môi trường làm việc khác với công chức khác, thường làm việc ở những nơi như nhà ga, biến cảng, vùng biên giới,. trực tiếp tiếp xúc với cá nhân, tổ chức có hàng hóa, ngoại hối, tiền Việt Nam xuất, nhập cảnh. 9 - Công chức Hải quan trực tiếp, hay phục vụ cho việc thực hiện chức năng quản lý nhà nước về hải quan đối với hàng xuất khẩu, nhập khẩu, phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh Việt Nam. - Công chức Hải quan trực tiếp, hay phục vụ cho việc thực hiện chức năng quản lý nhà nước về hải quan đối với hàng xuất khẩu, nhập khẩu, phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh Việt Nam.
- Công chức Hải quan là lực lượng trực tiếp đấu tranh phòng chống buôn lậu, vận chuyển hàng hóa qua biên giới (cảng biển, nhà ga, biên giới,.) Công chức Hải quan được ví như lực lượng “bán vũ trang” trong bộ máy hành chính nhà nước, có chế độ hoạt động đặc biệt, trong những trường hợp cần thiết do pháp luật quy định. - Công chức Hải quan có trình độ, chuyên môn nghiệp vụ rất đa dạng, nhưng tất cả mọi công chức Hải quan đều phải có tri thức, am hiểu pháp luật quốc gia và quốc tế nhất định liên quan đến xuất cảnh, nhập cảnh, xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa. Vì vậy, ngoài những yêu cầu chung đối với công chức, công chức Hải quan còn phải đáp ứng yêu cầu riêng của ngành có tính đặc thù. Vai trò của chất lượng cán bộ, công chức của các Cục Hải quan - Vai trò quan trọng của đội ngũ cán bộ, công chức Hải quan trong cải cách hiện đại hóa, phát triển ngành Hải quan.
Phù hợp với đặc thù hoạt động hải quan và yêu cầu cơ bản đối với công chức Hải quan, việc đào tạo nguồn nhân lực có chất lượng cao, có trình độ chuyên sâu, hoạt động có hiệu quả, đáp ứng đòi hỏi cải cách, hiện đại hoá là một yêu cầu cấp bách đặt ra trong điều kiện hiện nay của ngành Hải quan. Vì vậy, đào tạo đội ngũ nhân lực hải quan ở nước ta cần đảm bảo yêu cầu cơ bản sau đây: - Đào tạo được đội ngũ “cán bộ, công chức Hải quan phải có phẩm chất chính trị tốt, tinh thông về chuyên môn, nghiệp vụ đáp ứng yêu cầu xây dựng và phát triển đất nước thời kỳ mới. Bối cảnh, điều kiện của nền kinh tế nước ta đang trong quá trình tiếp tục đổi mới, mở cửa với khu vực và thế giới ngày càng đầy đủ, triệt để, toàn diện, nhưng theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
