Tổng quan nghiên cứu

Thuế thu nhập cá nhân là sắc thuế trực thu giữ vị trí then chốt trong hệ thống tài chính công, đóng vai trò điều tiết thu nhập và bảo đảm công bằng xã hội. Năm 2018, tốc độ tăng trưởng kinh tế huyện Đồng Hỷ đạt 14,46%, trong đó giá trị sản xuất công nghiệp - xây dựng tăng 22,9%, tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn đạt 119,7 tỷ đồng với mức tăng thu cân đối bình quân 18% mỗi năm. Cùng với sự vận hành của hơn 170 doanh nghiệp và 28 làng nghề truyền thống, hoạt động kinh tế gia tăng nhanh chóng đã kéo theo sự phức tạp trong việc kiểm soát các nguồn thu nhập chịu thuế.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực tiễn sáp nhập cơ quan thuế cấp huyện theo Quyết định số 796/QĐ-BTC của Bộ Tài chính, thành lập Chi cục Thuế khu vực Đồng Hỷ - Võ Nhai từ ngày 01/7/2019. Quá trình chuyển đổi mô hình tổ chức đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuẩn hóa quy trình quản lý, giải quyết tình trạng thất thu thuế và nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của người nộp thuế tại địa bàn trung du, miền núi.

Mục tiêu nghiên cứu là hệ thống hóa lý luận, phân tích thực trạng công tác quản lý thu thuế thu nhập cá nhân giai đoạn 2017 - 2019 trên địa bàn huyện Đồng Hỷ, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp định hướng đến năm 2025. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp căn cứ để nâng tỷ lệ nộp tờ khai đúng hạn từ mức ước tính 86,5% lên trên 98%, đồng thời bảo đảm hoàn thành vượt mức 100% dự toán pháp lệnh được giao hàng năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng Lý thuyết tuân thủ thuế và Lý thuyết quản lý công hiện đại làm nền tảng phân tích hành vi của người nộp thuế cũng như hiệu lực vận hành của bộ máy quản lý nhà nước. Cơ chế quản lý thuế thu nhập cá nhân hiện đại chuyển từ phương thức chuyên quản trực tiếp sang cơ chế tự khai, tự nộp, kết hợp kiểm tra sau dựa trên đánh giá rủi ro.

Hệ thống khái niệm cốt lõi bao gồm: Thuế thu nhập cá nhân là sắc thuế trực thu đánh trực tiếp vào thu nhập thực tế của cá nhân cư trú và không cư trú; Thu nhập chịu thuế là phần thu nhập phát sinh từ tiền lương, tiền công, kinh doanh, đầu tư vốn và chuyển nhượng tài sản sau khi trừ các khoản miễn trừ gia cảnh theo Luật Thuế thu nhập cá nhân số 04/2007/QH12 và Luật sửa đổi số 26/2012/QH13; Người nộp thuế bao gồm cá nhân có thu nhập và các tổ chức chi trả thu nhập thực hiện khấu trừ tại nguồn. Quá trình quản lý tuân thủ 5 nguyên tắc chuẩn mực: tuân thủ pháp luật, bảo đảm hiệu quả chi phí, thúc đẩy tự nguyện, công khai minh bạch và phù hợp với thông lệ quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo định kỳ giai đoạn 2017 - 2019 của 5 đội chức năng thuộc Chi cục Thuế khu vực Đồng Hỷ - Võ Nhai và Niên giám thống kê huyện Đồng Hỷ. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập qua điều tra xã hội học bằng bảng hỏi đóng.

Cỡ mẫu doanh nghiệp được xác định chính xác theo công thức Slovin với tổng thể 174 doanh nghiệp hoạt động năm 2019 và sai số cho phép 5%, cho ra cỡ mẫu đại diện là 121 doanh nghiệp. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên theo 14 đơn vị hành chính xã, thị trấn (tiêu biểu như xã Hóa Thượng 59 mẫu, thị trấn Trại Cau 13 mẫu, xã Hóa Trung 9 mẫu, thị trấn Sông Cầu 8 mẫu, xã Khe Mo 7 mẫu, xã Quang Sơn 7 mẫu). Đồng thời, toàn bộ 59 cán bộ, công chức và người lao động của Chi cục được khảo sát toàn diện. Thang đo Likert 5 cấp độ với khoảng cách giá trị 0,8 điểm được sử dụng để lượng hóa các tiêu chí đánh giá. Tác giả lựa chọn phương pháp thống kê mô tả, thống kê so sánh chuỗi thời gian và phương pháp đồ thị nhằm phản ánh trực quan, khách quan mức độ biến động của các chỉ tiêu thu nộp và mức độ hài lòng của đối tượng nộp thuế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu nhân sự sau sáp nhập đã từng bước được chuẩn hóa nhưng vẫn còn khoảng cách nhất định về chuyên môn sâu. Tổng số nhân sự của Chi cục là 59 người (gồm 50 biên chế chiếm 84,75% và 9 hợp đồng chiếm 15,25%). Trình độ chuyên môn đạt mức cao với 66,10% có bằng đại học (39 người) và 22,03% có trình độ thạc sĩ (13 người), tỷ lệ sơ cấp và trung cấp chỉ chiếm 11,86%.

Thứ hai, việc tổ chức bộ máy đã hình thành 5 đội chuyên môn rõ ràng: Đội Hành chính - Nhân sự - Quản trị - Tài vụ - Ấn chỉ, Đội Nghiệp vụ Quản lý thuế, Đội Kiểm tra thuế và 2 Đội thuế liên xã. Khảo sát 121 doanh nghiệp cho thấy tỷ lệ nộp hồ sơ khai thuế đúng hạn đạt khoảng 86,5%, tuy nhiên vẫn còn khoảng 13,5% hồ sơ nộp chậm hoặc phải điều chỉnh bổ sung trong các kỳ quyết toán năm.

Thứ ba, hệ thống quản lý thuế tập trung TMS đã bao phủ 100% quy trình cấp mã số thuế và theo dõi dữ liệu, giúp rút ngắn thời gian xử lý thủ tục. Mức độ hài lòng của người nộp thuế ghi nhận điểm trung bình 3,85/5,00 điểm theo thang đo Likert.

Thứ tư, nguồn thu thuế trên địa bàn đạt 119,7 tỷ đồng năm 2018, nhưng công tác quản lý thuế thu nhập cá nhân đối với hoạt động chuyển nhượng bất động sản và kinh doanh tự do vẫn thất thu ước tính khoảng 15% đến 20% do thói quen thanh toán tiền mặt của cư dân địa phương.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên phản ánh rõ sự xung đột giữa cơ chế tự khai, tự nộp với thói quen giao dịch truyền thống chưa qua ngân hàng tại địa bàn miền núi. So sánh với kinh nghiệm của Cục Thuế thành phố Hà Nội (vận hành 29 đội thuế chuyên sâu) và Cục Thuế TP. Hồ Chí Minh (áp dụng hệ thống ISO 9001:2000), Chi cục Thuế khu vực Đồng Hỷ - Võ Nhai còn thiếu các nhóm quản lý chuyên trách từng mảng thu nhập đặc thù như chuyển nhượng vốn hay bất động sản.

Các số liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua biểu đồ cơ cấu trình độ nhân sự (thể hiện rõ tỷ lệ 88,13% cán bộ có trình độ đại học trở lên), bảng thống kê phân bổ 121 mẫu khảo sát trên 14 địa bàn xã, và biểu đồ cột so sánh tốc độ tăng trưởng thu ngân sách nhà nước giai đoạn 2017 - 2019. Kết quả này chứng minh rằng việc tăng cường đối thoại trực tiếp và hiện đại hóa phần mềm kê khai là chìa khóa để nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật thuế.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hiện đại hóa hạ tầng công nghệ thông tin và quy trình điện tử hóa: Chi cục Thuế khu vực Đồng Hỷ - Võ Nhai chủ trì phối hợp với Cục Thuế tỉnh Thái Nguyên nâng cấp đường truyền, chuẩn hóa 100% quy trình tiếp nhận tờ khai điện tử qua phân hệ TMS và mở rộng cổng dịch vụ thuế điện tử eTax, hoàn thành trong giai đoạn 2021 - 2023.

Thứ hai, đổi mới nội dung tuyên truyền và hỗ trợ người nộp thuế: Đội Nghiệp vụ Quản lý thuế chủ trì xây dựng các chuyên đề hướng dẫn quyết toán thuế thu nhập cá nhân trên cổng thông tin và mạng xã hội, cam kết giải quyết 100% vướng mắc của người nộp thuế trong vòng 24 giờ, nhằm nâng tỷ lệ nộp hồ sơ đúng hạn lên trên 98% trước năm 2025.

Thứ ba, nâng cao năng lực chuyên môn và kỷ luật công vụ cho đội ngũ cán bộ: Ban Lãnh đạo Chi cục xây dựng chương trình bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu định kỳ hàng quý, bảo đảm 100% cán bộ kiểm tra thuế nắm vững kỹ năng phân tích rủi ro hồ sơ và sử dụng thành thạo phần mềm kế toán, triển khai liên tục từ năm 2021 đến 2024.

Thứ tư, siết chặt thanh tra, kiểm tra và cưỡng chế nợ thuế: Đội Kiểm tra thuế phối hợp với hệ thống ngân hàng thương mại và Văn phòng Đăng ký đất đai huyện Đồng Hỷ kiểm soát chặt chẽ giá trị giao dịch chuyển nhượng bất động sản, phấn đấu kéo giảm tỷ lệ nợ đọng thuế thu nhập cá nhân xuống dưới 5% tổng thu ngân sách hàng năm trong giai đoạn 2022 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, Ban Lãnh đạo và công chức Chi cục Thuế các khu vực, cấp huyện: Cung cấp bài học thực tiễn về sắp xếp tổ chức bộ máy gồm 5 đội chức năng sau sáp nhập, phân công 59 cán bộ và triển khai quản lý rủi ro thuế theo địa bàn liên xã miền núi.

Thứ hai, học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý kinh tế và Tài chính - Ngân hàng: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp xác định cỡ mẫu Slovin (chọn 121 doanh nghiệp từ 174 doanh nghiệp), thiết kế thang đo Likert 5 cấp độ và quy trình xử lý dữ liệu nghiên cứu ứng dụng.

Thứ ba, Giám đốc, Kế toán trưởng và nhân viên phụ trách tiền lương tại các doanh nghiệp: Nắm bắt chuẩn xác quy định kê khai, đăng ký mã số thuế, thủ tục giảm trừ gia cảnh và quyết toán thuế thu nhập cá nhân, giúp hạn chế rủi ro bị xử phạt vi phạm hành chính.

Thứ tư, cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương cấp huyện: Tham chiếu số liệu thực tế về quy mô 174 doanh nghiệp và thu ngân sách 119,7 tỷ đồng để hoạch định chính sách thu hút đầu tư, phối hợp kiểm soát thu nhập ngoài quốc doanh và chống thất thu thuế.

Câu hỏi thường gặp

Chi cục Thuế khu vực Đồng Hỷ - Võ Nhai được tái cơ cấu như thế nào sau sáp nhập năm 2019? Cơ quan được thành lập ngày 01/7/2019 theo Quyết định số 796/QĐ-BTC trên cơ sở hợp nhất hai chi cục thuế huyện. Bộ máy gồm Ban Lãnh đạo (6 đồng chí) và 5 đội chức năng với 59 cán bộ nhân viên, bảo đảm tính chuyên môn hóa và thông suốt trong quản lý nguồn thu.

Vì sao luận văn chọn cỡ mẫu 121 doanh nghiệp để thực hiện khảo sát thực tế? Dựa trên tổng thể 174 doanh nghiệp đang hoạt động trên địa bàn huyện Đồng Hỷ năm 2019, tác giả áp dụng công thức Slovin với mức sai số cho phép 5%. Quy mô 121 mẫu phân bổ tại 14 xã, thị trấn bảo đảm độ tin cậy khoa học 95% cho toàn bộ phân tích thực nghiệm.

Trình độ đội ngũ cán bộ thuế tại Chi cục có đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa không? Đội ngũ cán bộ có chất lượng chuyên môn rất cao với 88,13% đạt trình độ đại học trở lên (gồm 39 đại học và 13 thạc sĩ trên tổng số 59 nhân sự). Đây là nền tảng thuận lợi để đơn vị tiếp thu công nghệ thông tin và áp dụng quy trình kiểm tra thuế hiện đại.

Những nguyên nhân chính gây thất thu thuế thu nhập cá nhân tại địa bàn huyện là gì? Nguyên nhân chủ yếu do thói quen giao dịch bằng tiền mặt của người dân, khó khăn trong việc xác minh thu nhập từ nhiều nguồn của cá nhân tự do, và việc kiểm soát giá trị thực tế trong các hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất tại các xã trung du còn nhiều bất cập.

Mô hình quản lý thuế tại Đồng Hỷ - Võ Nhai có thể học hỏi điểm gì từ Hà Nội và TP.HCM? Chi cục có thể tiếp thu mô hình phân nhóm quản lý chuyên sâu theo từng loại thu nhập của Cục Thuế thành phố Hà Nội và kinh nghiệm triển khai hệ thống quản lý chất lượng ISO 9001:2000 cùng các trung tâm tư vấn trực tuyến của Cục Thuế TP. Hồ Chí Minh.

Kết luận

  • Hệ thống hóa cơ sở lý luận và 5 nguyên tắc cốt lõi về quản lý thuế thu nhập cá nhân theo cơ chế tự khai, tự nộp tại cơ quan thuế cấp huyện.
  • Phân tích thực trạng quản lý giai đoạn 2017 - 2019 tại huyện Đồng Hỷ trong bối cảnh sáp nhập bộ máy gồm 59 cán bộ quản lý 174 doanh nghiệp.
  • Chứng minh luận cứ khoa học qua khảo sát thực nghiệm 121 doanh nghiệp trên 14 đơn vị hành chính xã, thị trấn bằng thang đo Likert chuẩn hóa.
  • Chỉ rõ điểm nghẽn thất thu thuế xuất phát từ thói quen thanh toán tiền mặt và cơ chế kiểm soát thu nhập chuyển nhượng bất động sản.
  • Thiết lập 4 nhóm giải pháp toàn diện về công nghệ, nhân sự, tuyên truyền và thanh tra với lộ trình hoàn thành cụ thể định hướng đến năm 2025.

Đóng góp lớn nhất của công trình là xây dựng khung giải pháp quản lý thuế thu nhập cá nhân có tính ứng dụng cao cho địa bàn cấp huyện sau hợp nhất. Kế hoạch tiếp theo đòi hỏi lãnh đạo đơn vị triển khai ngay quy trình đào tạo kỹ năng kiểm tra rủi ro trong quý I/2021 và mở rộng liên thông dữ liệu số với ngân hàng trước năm 2024. Độc giả quan tâm và các nhà quản lý tài chính công hãy khai thác ngay tài liệu này để tối ưu hóa quy trình quản lý thuế tại địa phương.