Giải Pháp Chuyển Dịch Cơ Cấu Hàng Xuất Khẩu Của Việt Nam Sang Thị Trường Liên Bang Nga

Khám phá giải pháp chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga, thúc đẩy thương mại và hợp tác kinh tế.

• Tác giả: Đỗ Quang
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn An Hà
• Trường học: Viện Nghiên Cứu Chiến Lược, Chính Sách Công Thương
• Chuyên ngành: Kinh doanh Thương mại
• Đề tài: Giải Pháp Chuyển Dịch Cơ Cấu Hàng Xuất Khẩu Của Việt Nam Sang Thị Trường Liên Bang Nga
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Sự cần thiết nghiên cứu của đề tài luận án
• 0.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài luận án
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài luận án
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Những đóng góp mới của Luận án
• 0.6. Kết cấu của Luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu
• 1.1.1. Các công trình nghiên cứu có liên quan đến phát triển thương mại quốc tế
• 1.1.2. Các công trình nghiên cứu có liên quan đến xuất khẩu hàng hóa sang thị trường Liên bang Nga và Khu vực Liên minh kinh tế Á-Âu
• 1.1.3. Các công trình nghiên cứu có liên quan đến chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu
• 1.1.4. Nhận xét các khoảng trống về lý luận và thực tiễn
• 1.1.5. Những kết quả, vấn đề chưa được giải quyết trong các công trình nghiên cứu đã công bố
• 1.1.6. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án (khoảng trống nghiên cứu của luận án)
• 1.2. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHỦ YẾU VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU HÀNG XUẤT KHẨU CỦA QUỐC GIA SANG THỊ TRƯỜNG NGOÀI NƯỚC
• 2.1. Khái niệm và nội dung của chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu
• 2.1.1. Khái niệm chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu
• 2.1.2. Nội dung chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu
• 2.1.3. Vai trò của các chủ thể trong chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu
• 2.1.4. Các yếu tố ảnh hưởng và tiêu chí đánh giá chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu
• 2.1.4.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu
• 2.1.4.2. Tiêu chí đánh giá chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu
• 2.2. Kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của một số quốc gia trên thế giới và bài học cho Việt Nam
• 2.2.1. Kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của một số quốc gia
• 2.2.2. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.3. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU HÀNG XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG LIÊN BANG NGA GIAI ĐOẠN 2016-2021
• 3.1. Khái quát về thị trường Liên bang Nga
• 3.1.1. Đặc điểm thị trường Liên bang Nga
• 3.1.2. Quan hệ thương mại Việt Nam - Liên bang Nga
• 3.1.3. Quy định về nhập khẩu hàng hoá của Liên bang Nga
• 3.2. Phân tích thực trạng chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga
• 3.2.1. Kết quả chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu theo quy mô và tốc độ tăng trưởng
• 3.2.2. Kết quả chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu theo các chỉ số thương mại quốc tế
• 3.3. Thực trạng các giải pháp chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu sang thị trường Liên bang Nga
• 3.3.1. Đánh giá chung
• 3.3.2. Những thành công
• 3.3.3. Những hạn chế và nguyên nhân
• 3.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: BỐI CẢNH, ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU HÀNG XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG LIÊN BANG NGA
• 4.1. Bối cảnh quốc tế và trong nước tác động đến chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga
• 4.1.1. Bối cảnh quốc tế
• 4.1.2. Bối cảnh trong nước
• 4.2. Quan điểm và định hướng chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga
• 4.2.1. Quan điểm chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga
• 4.2.2. Định hướng chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga
• 4.3. Một số giải pháp chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga
• 4.3.1. Giải pháp đối với Nhà nước
• 4.3.2. Giải pháp đối với doanh nghiệp
• 4.3.3. Giải pháp đối với các Hiệp hội ngành hàng
• 4.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH, BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu Việt Nam sang thị trường Liên Bang Nga

Chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên Bang Nga là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu. Việt Nam đã thiết lập quan hệ thương mại với Liên Bang Nga từ lâu, nhưng kim ngạch xuất khẩu vẫn chưa đạt được tiềm năng tối đa. Việc nghiên cứu và đề xuất giải pháp chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu là cần thiết để nâng cao hiệu quả thương mại giữa hai nước.

1.1. Tầm quan trọng của thị trường Liên Bang Nga đối với Việt Nam

Thị trường Liên Bang Nga với dân số lớn và nhu cầu tiêu thụ đa dạng là cơ hội lớn cho hàng hóa Việt Nam. Việc thâm nhập vào thị trường này không chỉ giúp tăng trưởng xuất khẩu mà còn tạo điều kiện cho các doanh nghiệp Việt Nam mở rộng quy mô sản xuất.

1.2. Lịch sử quan hệ thương mại Việt Nga

Quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Liên Bang Nga đã có từ những năm 1950. Tuy nhiên, sự phát triển chưa tương xứng với tiềm năng. Các hiệp định thương mại tự do gần đây đã mở ra nhiều cơ hội mới cho hàng hóa Việt Nam.

II. Thách thức trong chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu sang thị trường Liên Bang Nga

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng việc chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên Bang Nga cũng gặp không ít thách thức. Các rào cản thương mại, sự cạnh tranh từ các quốc gia khác và sự thay đổi trong nhu cầu thị trường là những vấn đề cần được giải quyết.

2.1. Rào cản thương mại và chính sách nhập khẩu

Các quy định nhập khẩu của Liên Bang Nga có thể gây khó khăn cho hàng hóa Việt Nam. Rào cản phi thuế quan và hạn ngạch thuế quan là những vấn đề cần được xem xét để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho xuất khẩu.

2.2. Cạnh tranh từ các quốc gia khác

Liên Bang Nga không chỉ là thị trường của riêng Việt Nam mà còn là nơi cạnh tranh của nhiều quốc gia khác. Sự cạnh tranh này đòi hỏi Việt Nam phải nâng cao chất lượng sản phẩm và cải thiện chiến lược tiếp cận thị trường.

III. Phương pháp chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu hiệu quả

Để chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu sang thị trường Liên Bang Nga một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp và chiến lược cụ thể. Việc xác định nhóm hàng có lợi thế cạnh tranh và phát triển các sản phẩm mới là rất quan trọng.

3.1. Xác định nhóm hàng xuất khẩu có lợi thế

Việt Nam cần xác định các nhóm hàng xuất khẩu có lợi thế cạnh tranh như nông sản, thủy sản và hàng chế biến. Việc này sẽ giúp tối ưu hóa cơ cấu hàng xuất khẩu và tăng cường khả năng cạnh tranh.

3.2. Phát triển sản phẩm mới phù hợp với nhu cầu thị trường

Nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới phù hợp với nhu cầu của thị trường Liên Bang Nga là cần thiết. Điều này không chỉ giúp tăng trưởng xuất khẩu mà còn nâng cao giá trị gia tăng cho hàng hóa Việt Nam.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Việc áp dụng các giải pháp chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu đã mang lại những kết quả tích cực. Nghiên cứu cho thấy rằng việc cải thiện chất lượng sản phẩm và tăng cường hợp tác thương mại đã giúp nâng cao kim ngạch xuất khẩu sang thị trường Liên Bang Nga.

4.1. Kết quả đạt được từ chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu

Kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Liên Bang Nga đã có sự tăng trưởng đáng kể trong những năm gần đây. Các sản phẩm xuất khẩu chủ lực như thủy sản và dệt may đã có sự cải thiện về chất lượng và số lượng.

4.2. Bài học kinh nghiệm từ các quốc gia khác

Nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia khác trong việc chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu có thể giúp Việt Nam rút ra bài học quý giá. Việc áp dụng các chiến lược thành công từ các quốc gia này sẽ giúp nâng cao hiệu quả xuất khẩu.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho xuất khẩu sang Liên Bang Nga

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng việc chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu sang thị trường Liên Bang Nga là một quá trình cần thiết và có thể thực hiện được. Định hướng tương lai cần tập trung vào việc cải thiện chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường.

5.1. Định hướng phát triển xuất khẩu bền vững

Việt Nam cần xây dựng chiến lược phát triển xuất khẩu bền vững, tập trung vào việc nâng cao giá trị gia tăng cho hàng hóa và phát triển các sản phẩm mới phù hợp với nhu cầu thị trường.

5.2. Tăng cường hợp tác thương mại với Liên Bang Nga

Việc tăng cường hợp tác thương mại với Liên Bang Nga thông qua các hiệp định thương mại và các chương trình hợp tác sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho hàng hóa Việt Nam thâm nhập vào thị trường này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Đỗ Quang với đề tài "Giải pháp chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga" được thực hiện tại Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương (Bộ Công Thương) thuộc chuyên ngành Kinh doanh Thương mại (mã số: 9.21), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đinh Văn Thành và PGS. Nguyễn An Hà, bảo vệ năm 2023.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Việt Nam đang trong tiến trình hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới nhằm mở rộng thị trường và đẩy mạnh hoạt động xuất nhập khẩu. Nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đòi hỏi sự quản lý, điều tiết từ phía Nhà nước bằng các công cụ chính sách nhằm chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu theo hướng hiệu quả, bền vững và giảm thiểu rủi ro biến động kinh tế toàn cầu.

Mối quan hệ ngoại giao Việt Nam - Liên bang Nga được thiết lập từ ngày 30/01/1950 và nâng cấp lên quan hệ đối tác chiến lược vào năm 2001. Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh Kinh tế Á - Âu (VN-EAEU FTA) ký kết ngày 29/5/2015, có hiệu lực từ ngày 05/10/2016, đã mở rộng điều kiện tiếp cận thị trường. Đến tháng 11/2021, hai bên tiếp tục thông qua "Tuyên bố chung về Tầm nhìn quan hệ đối tác chiến lược toàn diện giữa Việt Nam và Liên bang Nga đến năm 2030". Với quy mô dân số trên 140 triệu người, Liên bang Nga là thị trường truyền thống có dung lượng tiêu thụ lớn.

Tuy nhiên, số liệu thực tế cho thấy quan hệ thương mại chưa tương xứng với tiềm năng. Năm 2021, kim ngạch thương mại song phương đạt 5,51 tỷ USD, chỉ chiếm 0,82% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam; trong đó xuất khẩu sang Nga đạt 3,20 tỷ USD, xếp vị trí thứ 26 trong số các thị trường xuất khẩu của Việt Nam. Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu sang Nga nhiều năm qua chủ yếu tập trung vào các mặt hàng truyền thống như thủy sản, dệt may, giày dép và một số nông sản có hàm lượng chế biến và giá trị gia tăng thấp. Gần đây, nhóm hàng công nghiệp chế biến, chế tạo (điện thoại và linh kiện, máy móc, phương tiện vận tải) do khối doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chiếm gần 50% kim ngạch xuất khẩu sang Nga, cho thấy sự mất cân đối trong cơ cấu xuất khẩu. Trong bối cảnh Liên bang Nga đối mặt với các lệnh trừng phạt quốc tế và thực thi các cam kết VN-EAEU FTA, việc định hình các giải pháp đồng bộ từ phía cơ quan quản lý và doanh nghiệp trở thành khoảng trống cần giải quyết.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục tiêu nghiên cứu: Hệ thống hóa, bổ sung và làm rõ cơ sở lý luận chủ yếu để phân tích, đánh giá thực trạng quá trình chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga đến năm 2030.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Nghiên cứu tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan để tìm ra khoảng trống về lý luận và thực tiễn cần tiếp tục nghiên cứu của luận án.
  2. Hệ thống hóa, bổ sung và xác lập một số cơ sở lý luận chủ yếu và kinh nghiệm quốc tế về giải pháp chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu sang thị trường Liên bang Nga.
  3. Phân tích, đánh giá thực trạng chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga giai đoạn 2016-2021, tìm ra những kết quả, hạn chế và nguyên nhân để làm cơ sở thực tiễn cho đề xuất giải pháp.
  4. Tổng quan bối cảnh, đề xuất định hướng và giải pháp có cơ sở lý luận và thực tiễn nhằm chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga đến năm 2030.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang một quốc gia.
• Phạm vi nội dung: Nghiên cứu giải pháp chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga theo các chủ thể thực thi chủ yếu gồm Nhà nước, doanh nghiệp và các hiệp hội ngành hàng.
• Phạm vi không gian: Tập trung vào dòng lưu chuyển hàng hóa xuất khẩu từ Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga.
• Phạm vi thời gian: Đánh giá thực trạng giai đoạn 2016-2021 (từ khi VN-EAEU FTA có hiệu lực thi hành) và đề xuất các giải pháp thực thi định hướng đến năm 2030.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tổng quan tài liệu của luận án phân loại các công trình đã công bố theo ba nhóm nội dung chính:

1. Các công trình về phát triển thương mại quốc tế:

   • Các học thuyết nền tảng: Thuyết trọng thương, Thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith, Thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo, Thuyết tỷ lệ các yếu tố sản xuất của Heckscher - Ohlin.
   • Lý thuyết lợi thế cạnh tranh quốc gia của Michael Porter (1990) với "Mô hình kim cương" gồm bốn nhóm yếu tố: Điều kiện các yếu tố sản xuất; Điều kiện về cầu; Các ngành công nghiệp liên kết và hỗ trợ; Chiến lược công ty, cấu trúc và cạnh tranh của ngành; chịu tác động của Chính phủ và Cơ hội.
   • Các nghiên cứu thực nghiệm và phương pháp: Sunil Sinha, Johan Holmberg và Mark Thomas (2013) nghiên cứu luận cứ và khung phát triển thị trường; Lee (1995) và Wagner (2007) kiểm định tác động của nhập khẩu tư liệu sản xuất và cạnh tranh thương mại đến năng suất; Hamanaka (2010) thiết lập khung lý thuyết đánh giá tác động của FTA qua mô hình cân bằng tổng thể và mô hình trọng lực.

2. Các công trình về xuất khẩu sang Liên bang Nga và khu vực Liên minh Kinh tế Á - Âu (EAEU):

   • Đỗ Minh Hạnh (1998) nghiên cứu đặc điểm thị trường Nga qua hai giai đoạn trước và sau năm 1990, đề xuất giải pháp khôi phục quan hệ thương mại.
   • Trịnh Thị Thanh Thủy (2007) phân tích vai trò của thị trường Nga và đề xuất 03 nhóm giải pháp thúc đẩy quan hệ thương mại trong bối cảnh tự do hóa.
   • Đinh Văn Thành (2010) cung cấp luận cứ khoa học xây dựng chiến lược phát triển thương mại Việt Nam giai đoạn 2011-2020.
   • Đặng Hùng Sơn (2012) nghiên cứu rào cản phi thuế quan, hạn ngạch thuế quan và tính chất bổ trợ thương mại Việt - Nga; tính toán mức độ co giãn: việc cắt giảm 1% thuế xuất nhập khẩu theo hiệp định làm gia tăng xuất khẩu của Việt Nam sang Nga 0,009% nhưng làm giảm nhập khẩu từ Nga 0,014%, tạo ra hiện tượng chuyển hướng thương mại sang các đối tác bên ngoài EAEU.
   • Bùi Quý Thuấn (2021) phân tích tác động tĩnh và động của VN-EAEU FTA; sử dụng các chỉ số RCA, RO, TII và mô hình lực hấp dẫn hai bước Heckman để đo lường lợi ích thương mại giữa Việt Nam và Nga.

3. Các công trình về chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu:

   • Nghiên cứu trong nước: Nguyễn Văn Nam (2002) chỉ ra sự thiếu bền vững do tỷ trọng hàng thô và nông sản sơ chế còn cao; Nguyễn Hữu Khải (2006) và Nguyễn Hữu Khải, Đào Ngọc Tiến, Vũ Thị Hiền (2007) hệ thống hóa lý luận và thực trạng chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu Việt Nam; Lê Tuấn Lộc (2015) vận dụng mô hình "đàn nhạn bay"; Nong Ngoc Hung (2017) khảo sát vùng Đông Bắc Bộ; Đặng Thanh Phương (2018) nghiên cứu thị trường Hoa Kỳ; Phạm Nguyên Minh (2018) nghiên cứu thị trường Trung Quốc; Nguyễn Phúc Nam (2021) khảo sát thị trường ASEAN; Nguyễn Thị Thu Thủy (2021) phân tích sự phụ thuộc vào gia công, lắp ráp của khối chế biến, chế tạo.
   • Nghiên cứu quốc tế: Nay Myo Aung (2009) phân tích cơ cấu xuất khẩu nông sản của Myanmar qua chỉ số RCA và mô hình cầu; Selvon Hazel (2013) nghiên cứu chuyên môn hóa xuất khẩu của Trinidad và Tobago; Balkay Diána (2012) khảo sát mô hình thương mại nội ngành của các nước Mỹ Latinh, Mercosur và NAFTA theo mã SITC; Ana Popa (2015) đánh giá quan hệ thương mại Moldova - Nga; Li Min (2017) khảo sát 294 công ty xuất khẩu Trung Quốc về lựa chọn kênh phân phối dựa trên nguồn lực.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây chủ yếu nghiên cứu chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu ở tầm tổng thể quốc gia hoặc hướng vào các thị trường lớn như Hoa Kỳ, Trung Quốc, ASEAN; hoặc nghiên cứu thương mại Việt - Nga giai đoạn trước khi VN-EAEU FTA có hiệu lực. Chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về giải pháp chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga dưới góc độ chuyên ngành Kinh doanh Thương mại trong bối cảnh thực thi VN-EAEU FTA và bối cảnh địa chính trị mới (xung đột Nga - Ukraine và các biện pháp trừng phạt của phương Tây).

Luận án tập trung giải quyết:

• Bổ sung khung lý luận về chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu sang một thị trường nước ngoài gắn với các cam kết FTA song phương/khu vực.
• Phân tích thực trạng chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu sang Nga giai đoạn 2016-2021 thông qua các chỉ số thương mại quốc tế định lượng và đánh giá rào cản thực tế.
• Xây dựng hệ thống giải pháp phân định cụ thể trách nhiệm của 03 chủ thể: Nhà nước, doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm sử dụng

• Khái niệm xuất khẩu hàng hóa: Căn cứ khoản 1 Điều 28 Luật Thương mại năm 2005 và quy luật lợi thế so sánh (David Ricardo, Heckscher - Ohlin), xuất khẩu là hoạt động đưa hàng hóa ra khỏi lãnh thổ quốc gia hoặc vào khu vực hải quan riêng nhằm khai thác lợi thế phân công lao động quốc tế.
• Cơ cấu xuất khẩu và cơ cấu hàng xuất khẩu: Cơ cấu xuất khẩu phản ánh quan hệ giữa các bộ phận cấu thành tổng kim ngạch xuất khẩu. Cơ cấu hàng xuất khẩu (dẫn theo Nguyễn Hữu Khải, 2007) là tổng thể các nhóm hàng, mặt hàng xuất khẩu trong toàn bộ kim ngạch xuất khẩu với vị trí, tỷ trọng tương ứng và mối liên hệ hữu cơ tương đối ổn định.
• Chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu: Là quá trình thay đổi cả về số lượng, tỷ trọng, giá trị và chất lượng giữa các nhóm hàng và trong nội bộ từng nhóm hàng xuất khẩu, nhằm đạt được cơ cấu hợp lý, thích ứng với nhu cầu thị trường đối tác và tối ưu hóa lợi ích kinh tế.

Tiêu thức phân loại cơ cấu hàng xuất khẩu	Nội dung và tiêu chuẩn phân loại
Theo ngành kinh tế	Phân chia 5 cấp theo Quyết định số 27/2018/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ (21 ngành cấp 1: Nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản; Khai khoáng; Công nghiệp chế biến, chế tạo...).
Theo công dụng sản phẩm	Phân thành tư liệu sản xuất (nguyên liệu đầu vào, máy móc, thiết bị) và hàng tiêu dùng.
Theo hàm lượng công nghệ, kỹ thuật	5 nhóm theo Jeroen Hinloopen và Charles van Marrewijk: hàng thô; hàng thâm dụng tài nguyên; hàng thâm dụng lao động phổ thông; hàng thâm dụng công nghệ; hàng thâm dụng vốn - trí tuệ.
Theo tiêu chuẩn ngoại thương SITC	10 nhóm (từ 0 đến 9): Nhóm 0-4 là hàng thô hoặc mới sơ chế; Nhóm 5-8 là hàng chế biến hoặc đã tinh chế; Nhóm 9 là hàng hóa khác.
Theo Hệ thống Hài hòa (HS)	21 phần, 97 chương, 1.113 phân nhóm phục vụ quản lý hải quan và thuế quan.
Theo Chiến lược XNK đến năm 2030	04 nhóm theo Quyết định số 493/QĐ-TTg ngày 19/4/2022: (1) Nông, lâm, thủy sản; (2) Nhiên liệu, khoáng sản; (3) Công nghiệp chế biến, chế tạo; (4) Hàng hóa khác.

• Nội dung chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu được luận án xác lập:
  1. Chuyển dịch giữa các nhóm hàng: Giảm dần tỷ trọng hai nhóm hàng nguyên liệu thô, sơ chế (nhiên liệu, khoáng sản và nông, lâm, thủy sản); tăng dần tỷ trọng nhóm hàng công nghiệp chế biến, chế tạo và nhóm hàng mới có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao.
  2. Chuyển dịch trong nội bộ từng nhóm hàng:
     • Nhóm nhiên liệu, khoáng sản: Giảm xuất khẩu thô (dầu thô, than đá, quặng), chuyển sang xuất khẩu sản phẩm tinh chế (xăng dầu, dầu nhờn, khí gas).
     • Nhóm nông, lâm, thủy sản: Giảm tỷ trọng hàng tươi, thô, sơ chế đông lạnh; tăng sản phẩm chế biến sâu (đóng hộp, sấy khô, nước quả cô đặc, thủy sản ăn liền).
     • Nhóm công nghiệp chế biến, chế tạo: Giảm sản phẩm gia công, thâm dụng lao động phổ thông (dệt may, da giày gia công); tăng sản phẩm tự sản xuất có hàm lượng công nghệ cao (linh kiện điện tử, máy tính, thiết bị điện thoại, máy móc phụ tùng).
     • Nhóm hàng mới: Mở rộng các mặt hàng giá trị gia tăng cao như phần mềm, robot, thiết bị tự động.
• Vai trò của các chủ thể thực thi:
  • Nhà nước: Định hướng phát triển sản xuất; kiến tạo môi trường pháp lý và chính sách ưu đãi; cung cấp thông tin thị trường; điều phối đàm phán quốc tế và tận dụng cam kết FTA.
  • Doanh nghiệp: Giữ vai trò trung tâm, trực tiếp đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm và tham gia chuỗi cung ứng.
  • Hiệp hội ngành hàng: Giữ vai trò cầu nối trung gian, phản biện chính sách và hỗ trợ bảo vệ quyền lợi hội viên.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp tiếp cận định tính và phân tích số liệu thứ cấp:

• Phương pháp luận duy vật biện chứng: Xem xét chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu trong mối quan hệ vận động khách quan với tăng trưởng thương mại và biến động thị trường quốc tế.
• Phương pháp lịch sử và logic: Tái hiện tiến trình vận động của xuất khẩu Việt Nam sang Nga qua các thời kỳ, đặt trong bối cảnh các mốc quan hệ ngoại giao và kinh tế song phương.
• Phương pháp phân loại và hệ thống hóa lý thuyết: Xử lý dữ liệu tổng quan, định hình khung khái niệm, nội dung và tiêu chí đánh giá cơ cấu hàng xuất khẩu.
• Phương pháp thống kê và so sánh: Tổng hợp chuỗi dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2016-2021 từ các cơ quan hải quan, thống kê thương mại; tính toán và so sánh các chỉ số thương mại quốc tế:
  • Chỉ số Lợi thế so sánh hiện hữu (RCA) cho nhóm hàng thô/sơ chế và nhóm hàng chế biến/tinh chế.
  • Chỉ số Cường độ thương mại (TII).
  • Chỉ số Mức độ tương đồng xuất khẩu (Export Similarity Index).
  • Chỉ số Mức độ bổ trợ thương mại (Trade Complementarity Index).
  • Tỷ lệ tận dụng Giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) ưu đãi trong khuôn khổ VN-EAEU FTA.
• Phương pháp chuyên gia: Thực hiện phỏng vấn trực tiếp các chuyên gia có kinh nghiệm thực tiễn trong lĩnh vực thương mại quốc tế và thị trường Liên bang Nga để đối chiếu, kiểm chứng nhận định.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 tiến hành phân loại và phân tích hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến phát triển thương mại quốc tế, thương mại Việt Nam - Liên bang Nga, tác động của các hiệp định thương mại tự do (đặc biệt là VN-EAEU FTA) và quá trình chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu. Chương này đánh giá các thành tựu mà các nghiên cứu đi trước đã đạt được về mặt lý luận và thực nghiệm, đồng thời chỉ rõ những vấn đề chưa được giải quyết. Trên cơ sở đó, tác giả xác định 04 nội dung cốt lõi cấu thành khoảng trống nghiên cứu mà luận án trực tiếp đi sâu giải quyết, đặt cơ sở lý luận và thực tiễn cho các chương tiếp theo.

Chương 2: Cơ sở lý luận chủ yếu và kinh nghiệm quốc tế về chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của quốc gia sang thị trường ngoài nước

Chương 2 làm rõ các khái niệm căn bản: xuất khẩu hàng hóa, cơ cấu xuất khẩu, cơ cấu hàng xuất khẩu và bản chất của chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu. Tác giả phân tích nội dung chuyển dịch theo hai cấp độ: chuyển dịch giữa các nhóm hàng và chuyển dịch trong nội bộ từng nhóm hàng xuất khẩu dựa trên cách phân loại của SITC, HS và Quyết định số 493/QĐ-TTg. Chương này luận giải chi tiết vai trò của ba chủ thể tham gia (Nhà nước, doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng) và xác lập các yếu tố tác động cùng các tiêu chí đánh giá quá trình chuyển dịch.

Bên cạnh lý thuyết, chương 2 phân tích kinh nghiệm thực tiễn về xuất khẩu sang thị trường Liên bang Nga của ba quốc gia:

• Belarus: Khảo sát kim ngạch và cơ cấu hàng hóa xuất khẩu sang Nga (Bảng 2.1 và Bảng 2.2).
• Malaysia: Khảo sát kim ngạch và cơ cấu xuất khẩu sang Nga theo nhóm hàng (Bảng 2.3 và Bảng 2.4).
• Thái Lan: Khảo sát kim ngạch và cơ cấu xuất khẩu sang Nga theo nhóm hàng (Bảng 2.5 và Bảng 2.6).

Từ kinh nghiệm của các quốc gia trên, tác giả rút ra các bài học thành công có thể tiếp thu và các vấn đề cần tránh đối với Việt Nam trong việc xây dựng chính sách định hướng mặt hàng, xử lý rào cản kỹ thuật và tổ chức mạng lưới logistics sang Nga.

Chương 3: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga giai đoạn 2016-2021

Chương 3 trình bày bức tranh tổng thể về kinh tế - thương mại giữa Việt Nam và Liên bang Nga trong giai đoạn 2016-2021. Nội dung bao gồm việc khái quát các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô của Nga (Bảng 3.1), quan hệ thương mại song phương và các cam kết mở cửa thị trường của EAEU đối với các sản phẩm chủ lực của Việt Nam (Bảng 3.3).

Chỉ tiêu / Bảng thống kê trong Chương 3	Nội dung dữ liệu phân tích
Kim ngạch và cán cân thương mại (Bảng 3.2)	Diễn biến xuất nhập khẩu và cán cân thương mại Việt Nam - Liên bang Nga giai đoạn 2010-2021.
Cơ cấu hàng xuất khẩu (Bảng 3.4)	Biến động tỷ trọng các nhóm hàng xuất khẩu của Việt Nam sang Nga giai đoạn 2016-2021.
Chỉ số Lợi thế so sánh hiện hữu RCA (Bảng 3.5 & Bảng 3.6)	Đánh giá năng lực cạnh tranh của nhóm hàng thô/sơ chế và nhóm hàng chế biến/tinh chế của Việt Nam và một số nước xuất khẩu vào Nga.
Chỉ số Cường độ thương mại (Bảng 3.7)	Đo lường mức độ gắn kết thương mại của hàng hóa Việt Nam và một số nước ASEAN vào thị trường Nga (2010-2021).
Mức độ tương đồng xuất khẩu (Bảng 3.8)	So sánh mức độ trùng lặp danh mục hàng xuất khẩu giữa Việt Nam và các nước trong khối EAEU.
Mức độ bổ trợ thương mại (Bảng 3.9)	Đo lường tính bổ trợ giữa cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam và nhu cầu nhập khẩu của các nước EAEU (2010-2021).
Tỷ lệ sử dụng C/O ưu đãi VN-EAEU FTA (Bảng 3.10)	Thống kê mức độ tận dụng ưu đãi thuế quan theo hiệp định của các nhóm hàng xuất khẩu chủ lực sang Nga.

Chương 3 chỉ ra các thành công đạt được về quy mô kim ngạch, đồng thời phân tích những hạn chế: tốc độ chuyển dịch còn chậm, giá trị gia tăng hàng nông sản chưa cao, tỷ trọng lớn phụ thuộc vào doanh nghiệp FDI và tỷ lệ tận dụng ưu đãi FTA còn hạn chế ở nhiều nhóm ngành.

Chương 4: Bối cảnh, định hướng và giải pháp chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga

Chương 4 phân tích bối cảnh quốc tế (tác động của xung đột Nga - Ukraine, các biện pháp trừng phạt kinh tế, đứt gãy chuỗi cung ứng và logistics) cùng các yếu tố nội tại của kinh tế Việt Nam. Tác giả xác lập hệ thống quan điểm và định hướng chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu sang Nga đến năm 2030, nhấn mạnh việc chuyển từ chiều rộng sang chiều sâu, nâng cao tỷ trọng chế biến chế tạo và gia tăng hàm lượng nội địa.

Chương này đề xuất hệ thống giải pháp phân định theo 03 nhóm chủ thể:

1. Giải pháp đối với Nhà nước: Hoàn thiện cơ chế chính sách xuất nhập khẩu; đàm phán tháo gỡ rào cản phi thuế quan và quy định kiểm dịch với phía Nga; xây dựng cơ chế thanh toán song phương thích ứng với lệnh trừng phạt tài chính quốc tế; hỗ trợ thông tin thị trường thông qua Thương vụ; quy hoạch phát triển vùng nguyên liệu và công nghiệp hỗ trợ.
2. Giải pháp đối với doanh nghiệp: Đầu tư đổi mới công nghệ chế biến nhằm nâng cao giá trị gia tăng; áp dụng các tiêu chuẩn quản lý chất lượng quốc tế; chủ động tìm hiểu quy định kỹ thuật của EAEU; liên kết tham gia chuỗi cung ứng và tối ưu hóa chi phí logistics sang thị trường Nga.
3. Giải pháp đối với các Hiệp hội ngành hàng: Phát huy vai trò cầu nối thông tin giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp; tổ chức các chương trình xúc tiến thương mại chuyên đề; hỗ trợ pháp lý và cảnh báo sớm các tranh chấp thương mại, rào cản kỹ thuật tại thị trường Nga.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Luận án hệ thống hóa và bổ sung khung lý luận về chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của một quốc gia sang một thị trường đối tác cụ thể trong điều kiện thực thi các hiệp định thương mại tự do (FTA).
• Cụ thể hóa khái niệm chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu trong bối cảnh mới; xác định các nội dung chuyển dịch (giữa các nhóm hàng và trong nội bộ từng nhóm hàng) gắn với 04 nhóm sản phẩm theo Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam.
• Xác định hệ thống tiêu chí đánh giá và các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu sang thị trường ngoài nước; phân định rõ vai trò và mối quan hệ tương tác giữa ba chủ thể: Nhà nước, doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng.
• Tổng kết kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu sang Liên bang Nga của Belarus, Malaysia và Thái Lan, từ đó rút ra các bài học tham chiếu cho Việt Nam.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh phân tích toàn diện về thực trạng chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga giai đoạn 2016-2021 dựa trên hệ thống số liệu thứ cấp và các chỉ số thương mại quốc tế (RCA, cường độ thương mại, độ tương đồng, độ bổ trợ thương mại, tỷ lệ sử dụng C/O).
• Luận án đưa ra 04 phát hiện thực tiễn quan trọng:
  1. Các quy định nhập khẩu, rào cản phi thuế quan, hạn ngạch thuế quan và rào cản tiếp cận thị trường từ phía Liên bang Nga đang là những trở ngại chính đối với doanh nghiệp Việt Nam trong quá trình chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu.
  2. Các nhóm hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga có khả năng cạnh tranh cao ở một số chủng loại cụ thể.
  3. Quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Liên bang Nga mang tính chất bổ trợ cho nhau, các sản phẩm xuất khẩu chủ lực không mang tính cạnh tranh trực tiếp.
  4. Hiệp định VN-EAEU FTA có tác động thúc đẩy tăng trưởng thương mại nhưng tác động chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu sang thị trường Nga vẫn chưa thực sự rõ rệt.
• Xây dựng hệ thống giải pháp và kiến nghị có tính đồng bộ, khả thi đến năm 2030 cho ba nhóm chủ thể (Nhà nước, doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng), lấy doanh nghiệp làm trung tâm nhằm nâng cao tỷ trọng hàng chế biến sâu và giá trị gia tăng sang thị trường Nga.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về phạm vi số liệu: Luận án tập trung đánh giá dữ liệu thực trạng trong giai đoạn 2016-2021 (giai đoạn 5 năm đầu thực thi VN-EAEU FTA). Các biến động lớn phát sinh từ đầu năm 2022 (đặc biệt là tác động của xung đột quân sự giữa Nga và Ukraine, các lệnh trừng phạt hệ thống thanh toán quốc tế SWIFT và hạn chế vận tải đường biển/đường hàng không) chủ yếu được tiếp cận dưới góc độ phân tích bối cảnh và định hướng giải pháp, chưa có chuỗi số liệu thống kê đầy đủ để lượng hóa dài hạn.
• Phạm vi không gian nghiên cứu: Luận án giới hạn phân tích dòng hàng xuất khẩu từ Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga, chưa đi sâu khảo sát chi tiết 04 quốc gia thành viên còn lại trong khối EAEU (Belarus, Kazakhstan, Armenia, Kyrgyzstan) ngoài vai trò kết nối thương mại của Nga.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Tiếp tục cập nhật và kiểm định định lượng tác động của các gói trừng phạt kinh tế mới của phương Tây đối với dòng thương mại và cơ chế thanh toán hàng hóa xuất khẩu Việt Nam - Nga giai đoạn sau năm 2022.
  • Mở rộng phạm vi phân tích chuỗi giá trị và mạng lưới logistics kết nối hàng hóa Việt Nam sang toàn bộ không gian kinh tế EAEU và các nước thuộc Cộng đồng các Quốc gia Độc lập (SNG).

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước, Cục Xuất nhập khẩu, Thương vụ Việt Nam tại Nga): Luận án cung cấp căn cứ thực tiễn để rà soát hiệu quả thực thi VN-EAEU FTA, xây dựng các giải pháp tháo gỡ rào cản kỹ thuật, thiết lập cơ chế thanh toán thích ứng và định hướng quy hoạch vùng nguyên liệu phục vụ xuất khẩu sang thị trường Nga.
• Đối với cộng đồng doanh nghiệp và các hiệp hội ngành hàng (dệt may, da giày, thủy sản, nông sản, điện tử): Cung cấp các thông tin đánh giá về lợi thế cạnh tranh (RCA), dung lượng thị trường và các yêu cầu kỹ thuật, kiểm dịch của Nga; giúp doanh nghiệp điều chỉnh cơ cấu sản phẩm từ sơ chế sang chế biến sâu nhằm đáp ứng quy định nhập khẩu.
• Đối với các viện nghiên cứu, trường đại học và nghiên cứu sinh: Cung cấp khung tài liệu tham khảo có hệ thống về cơ sở lý thuyết chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu sang một thị trường đơn lẻ trong mối quan hệ với hiệp định thương mại tự do khu vực thuộc chuyên ngành Kinh doanh Thương mại.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và Liên bang Nga năm 2021 đạt bao nhiêu và chiếm tỷ trọng như thế nào?

Theo số liệu thống kê được luận án nêu tại năm 2021, kim ngạch thương mại hai chiều giữa Việt Nam và Liên bang Nga đạt 5,51 tỷ USD, chiếm 0,82% tổng kim ngạch thương mại của Việt Nam. Trong đó, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Nga đạt 3,20 tỷ USD, đưa Liên bang Nga đứng thứ 26 trong số các thị trường xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam.

2. Sự mất cân đối trong cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang Liên bang Nga thể hiện ở điểm nào?

Cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang Nga tồn tại sự mất cân đối khi nhóm hàng truyền thống (thủy sản, dệt may, giày dép, nông sản) chủ yếu có hàm lượng chế biến và giá trị gia tăng thấp. Trong khi đó, nhóm hàng chế biến, chế tạo có hàm lượng kỹ thuật cao (như điện thoại, linh kiện, máy móc, phương tiện đi lại) chiếm gần 50% tổng kim ngạch xuất khẩu sang Nga nhưng giá trị này lại chủ yếu do các doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tạo ra.

3. Nghiên cứu thực nghiệm trước đây của Đặng Hùng Sơn (2012) chỉ ra tác động cắt giảm thuế quan đến thương mại Việt - Nga như thế nào?

Nghiên cứu của Đặng Hùng Sơn (2012) được luận án trích dẫn cho thấy: việc cắt giảm 1% thuế xuất nhập khẩu theo hiệp định làm gia tăng xuất khẩu của Việt Nam sang Nga là 0,009%, nhưng lại làm giảm nhập khẩu của Việt Nam từ Nga là 0,014%. Điều này tạo ra tác động "chuyển hướng thương mại", khiến Việt Nam có xu hướng nhập khẩu từ các đối tác thương mại lớn khác bên ngoài Liên bang Nga và khối EAEU.

4. Bốn phát hiện thực tiễn cốt lõi từ kết quả nghiên cứu của luận án là gì?

Luận án chỉ ra 04 kết luận thực tiễn:

1. Các quy định nhập khẩu, rào cản phi thuế quan, hạn ngạch thuế quan và rào cản tiếp cận thị trường của Nga đang cản trở doanh nghiệp Việt Nam chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu.
2. Các nhóm hàng xuất khẩu của Việt Nam sang Nga có năng lực cạnh tranh cao.
3. Thương mại Việt - Nga mang tính chất bổ sung cho nhau, không tồn tại cạnh tranh trực tiếp ở các nhóm hàng chủ lực.
4. Tác động của Hiệp định VN-EAEU FTA đối với việc chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu sang Nga trong giai đoạn nghiên cứu vẫn chưa thực sự rõ nét.

5. Luận án đề xuất hệ thống giải pháp chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu theo những chủ thể nào?

Luận án đề xuất các nhóm giải pháp đồng bộ định hướng đến năm 2030 phân định theo 03 chủ thể thực thi:

• Nhóm giải pháp đối với Nhà nước (hoàn thiện thể chế, đàm phán phi thuế quan, giải quyết thanh toán, xúc tiến thương mại).
• Nhóm giải pháp đối với doanh nghiệp (đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng và tỷ lệ chế biến sâu, tối ưu logistics).
• Nhóm giải pháp đối với các Hiệp hội ngành hàng (kết nối thị trường, hỗ trợ pháp lý và cảnh báo rào cản).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Đỗ Quang đã giải quyết có hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga giai đoạn 2016-2021. Trên cơ sở làm rõ các rào cản kỹ thuật, tính chất bổ trợ thương mại song phương và hạn chế trong việc tận dụng cam kết VN-EAEU FTA, công trình đã xây dựng hệ thống giải pháp định hướng đến năm 2030 phân định rõ nhiệm vụ của Nhà nước, doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng. Đây là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cho công tác hoạch định chính sách thương mại và hoạt động xuất khẩu của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu có liên quan đến phát triển thương mại quốc tế Cơ sở lý thuyết về phát triển thương mại quốc tế, trong đó bao hàm nội dung chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu được đề cập trong nhiều học thuyết kinh tế như học thuyết trọng thương, lợi thế tuyệt đối của Adam Smith, lợi thế so sánh của David Ricardo, lý thuyết về sự ưu đãi của các yếu tố còn gọi là lý thuyết Heckscher - Ohlin. Trong đó, các nghiên cứu khẳng định rằng thương mại quốc tế tạo thuận lợi cho lưu thông hàng hóa giữa các quốc gia với nhau.

Thương mại quốc tế giúp phân bổ tối ưu các nguồn lực của nền kinh tế, tăng năng suất lao động, thúc đẩy đổi mới, chuyển giao công nghệ, đa dạng hóa chủng loại và tăng chất lượng của hàng hóa, tối đa hóa hiệu quả thị trường xuất khẩu. Các lý thuyết phát triển thương mại quốc tế cũng chỉ rõ sự khác biệt về lợi thế của mỗi quốc gia như điều kiện tự nhiên, vị trí địa lý, các yếu tố sản xuất và đặc biệt nhấn mạnh yếu tố cơ chế chính sách và môi trường kinh tế vĩ mô tác động đến thương mại quốc tế. Ngoài ra, các quốc gia có lợi thế kinh tế nhờ quy mô với sự tập trung sản xuất lớn, giảm chi phí sản xuất và lao động dồi dào sẽ có lợi thế trong trao đổi thương mại dưới tác động của thương mại tự do. Lý thuyết về lợi thế cạnh tranh quốc gia (Michael Porter (1990), giải thích tại sao một số quốc gia lại có được vị trí dẫn đầu trong việc sản xuất một số sản phẩm, hay nói khác đi tại sao lại có những quốc gia có lợi thế cạnh tranh về một số sản phẩm.Porter đã kết hợp được các cách giải thích khác nhau trong các lý thuyết thương mại quốc tế trước đó và đồng thời đưa ra một khái niệm khá quan trọng là lợi thế cạnh tranh quốc gia.

Theo “mô hình kim cương” của M. Porter, lợi thế cạnh tranh quốc gia được thể hiện ở sự liên kết của 4 nhóm yếu tố. Mối liên kết này tạo thành mô hình kim cương. Các nhóm yếu tố đó bao gồm: (1) điều kiện các yếu tố sản xuất, (2) điều kiện về cầu, (3) các 8 ngành công nghiệp liên kết và hỗ trợ có liên quan, (4) Chiến lược công ty, cấu trúc và cạnh tranh của ngành.

Các yếu tố này tác động qua lại lẫn nhau và hình thành nên khả năng cạnh tranh quốc gia. Ngoài ra, còn có hai yếu tố khác là chính sách của Chính phủ và cơ hội. Đây là hai yếu tố có thể tác động đến 4 yếu tố cơ bản kể trên, ví dụ như quá trình tự do hóa thương mại toàn cầu và ở cấp độ cao hơn là xu hướng phát triển các thỏa thuận thương mại đã làm thay đổi các yếu tố cấu thành lợi thế cạnh tranh dẫn đến làn dịch chuyển các thị trường xuất khẩu dưới tác động của các cam kết thuế quan và phi thuế quan, đòi hỏi các nước phải xây dựng chiến lược phát triển thị trường xuất khẩu phù hợp (Hình 1. Điều kiện về cầu Các ngành công Các yếu tố sản nghiệp liên kết và xuất hỗ trợ Chiến lược công ty, cấu trúc và cạnh tranh của ngành Hình 1.

1: Mô hình kim cương Nguồn: Michael Eurene Porter (1990) Sunil Sinha, Johan Holmberg and Mark Thomas (2013) xem xét các luận cứ khoa học về công tác phát triển thị trường nhằm hai mục tiêu: làm rõ cơ sở khoa học về công tác phát triển thị trường và hình thành khung khổ/chuỗi các hoạt động phát triển thị trường. Nghiên cứu này cũng tập trung nghiên cứu các lý thuyết về sự thay đổi đối với phát triển khu vực tư nhân, hệ thống tài chính và phát triển thương mại, từ đó hình thành khung khổ và chuỗi các hoạt động và hỗ trợ phù 9 hợp đối với khu vực tư nhân, hệ thống tài chính và thương mại nhằm đạt được các mục tiêu phát triển thị trường. Tuy nhiên, trong nhiều ngành sản xuất, lợi thế so sánh từ lâu đã không giải thích được đầy đủ các hoạt động thương mại. Hiện nay, chưa có lý thuyết nào có thể giải thích đầy đủ về bản chất của thương mại quốc tế, mà mới giải thích bằng các lợi thế tạm thời.

Đó là lợi thế về quy mô, lý thuyết vòng đời sản phẩm, lý thuyết về khoảng cách công nghệ, vai trò của thị trường nội địa, vai trò của các công ty đa quốc gia và nước đặt trụ sở của công ty đa quốc gia. Các nghiên cứu thực nghiệm cũng chứng minh rằng phát triển thương mại quốc tế tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế thông qua việc tạo điều kiện cho tích lũy vốn, thay đổi cơ cấu sản xuất công nghiệp, tiến bộ công nghệ và hoàn thiện thể chế, chính sách thương mại quốc tế. Cụ thể, việc tăng nhập khẩu vốn và các sản phẩm trung gian như nguyên vật liệu, linh phụ kiện không có sẵn, hoặc thị trường nội địa không cung cấp đủ, có thể làm tăng năng suất của ngành sản xuất (Lee, 1995). Thông qua thương mại quốc tế, các quốc gia tham gia tích cực hơn vào hoạt động này thông qua thúc đẩy xuất, nhập khẩu, dẫn đến cạnh tranh gay gắt hơn và cải thiện năng suất (Wagner, 2007).

Ngoài ra, lợi ích của tự do hóa thương mại chủ yếu được tạo ra từ môi trường bên ngoài, chính sách thương mại phù hợp và cấu trúc của mô hình thương mại. Trước những năm 1960, các nghiên cứu về tác động thương mại chỉ giới hạn ở một số quốc gia cụ thể. Hamanaka (2010) đã xây dựng khung lý thuyết để phân tích tác động của các hiệp định thương mại tự do tới nền kinh tế của các nước thành viên bằng mô hình cân bằng tổng thể và mô hình lực hấp dẫn. Thông qua hệ thống các chỉ tiêu để đánh giá mức độ mở rộng thương mại, đa dạng hóa mặt hàng xuất nhập khẩu, phúc lợi của các nước thành viên có được từ FTA và các kênh tác động của các cam kết hội nhập.

Tuy nhiên, với sự phát triển của lý thuyết thương mại và kinh tế lượng, nhiều phương pháp phức tạp dựa trên một mô hình toán đã được đưa ra để phân 10 tích tác động tự do hóa thương mại và thương mại quốc tế đến tăng trưởng kinh tế của mỗi quốc gia. Các công trình nghiên cứu có liên quan đến xuất khẩu hàng hóa sang thị trường Liên bang Nga và Khu vực Liên minh kinh tế Á-Âu Trong quan hệ thương mại giữa các quốc gia với Liên bang Nga, Đỗ Minh Hạnh (1998) đã nghiên cứu bối cảnh kinh tế Liên bang Nga, thực trạng thị trường và các đặc điểm nổi bật của thị trường Liên bang Nga qua hai thời kỳ trước và sau 1990 để đánh giá triển vọng quan hệ này trong thời gian tiếp theo. Ngiên cứu đã kiến nghị các giải pháp nhằm khôi phục và phát triển quan hệ Việt Nam - Liên bang Nga. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, Trịnh Thị Thanh Thủy (2007), cũng khái quát hoá, phân tích và đánh giá những vấn đề lý luận về thương mại quốc tế, đặc biệt tập trung vào hoạt động xuất nhập khẩu và phân tích nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển quan hệ thương mại quốc tế trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế.

Nghiên cứu đánh giá và phân tích vị trí, vai trò của thị trường Liên bang Nga trong hoạt động thương mại quốc tế, và trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam; những thành tựu đạt được, cũng như những hạn chế và phân tích nguyên nhân trong quá trình phát triển quan hệ thương mại giữa hai nước. Nghiên cứu cũng phân tích, dự báo bối cảnh quốc tế mới, cơ hội và thách thức cũng như thuận lợi và khó khăn đối với tiến trình phát triển cũng như xác định quan điểm và phương hướng phát triển quan hệ thương mại quan hệ thương mại giữa Việt Nam với Liên bang Nga và đề xuất 03 nhóm giải pháp nhằm tiếp tục thúc đẩy quan hệ thương mại Việt Nam - Liên bang Nga trong bối cảnh hai nước tiếp tục thực hiện tự do hoá thương mại. Trên khía cạnh xây dựng chiến lược, chính sách phát triển thương mại quốc tế, Đinh Văn Thành (2010), đã đưa ra luận cứ khoa học xây dựng chiến lược phát triển thương mại Việt Nam thời kỳ 2011 – 2020 và giải quyết những nội dung cơ bản bao gồm: (i) Tổng quan một số những vấn đề lý luận trong xây dựng chiến lược phát triển thương mại và làm rõ những nội dung của chiến lược phát triển thương mại ở nước ta, cũng như quy trình và tổ chức thực thi chiến lược phát triển 11 thương mại; (ii) Tổng kết, đánh giá tình hình xây dựng và thực hiện chiến lược phát triển thương mại của Việt Nam thời kỳ 2001 – 2010, tạo cơ sở thực tiễn bổ ích cho việc định hướng xây dựng và thực thi chiến lược thương mại trong thời kỳ tới; (iii) Phân tích và dự báo bối cảnh quốc tế và trong nước trong những năm tới có tác động đến quá trình xây dựng và thực hiện chiến lược phát triển thương mại Việt Nam thời kỳ 2011- 2020 và nêu lên những cơ hội và thuận lợi, những thách thức và khó khăn cho phát triển thương mại của Việt Nam thời; (iii) Xây dựng mục tiêu, định hướng chung và cụ thể nhằm phát triển xuất, nhập khẩu và thương mại trong nước thời kỳ 2011- 2020 gắn với bối cảnh và kịch bản phát triển.