Nghiên Cứu Thực Trạng và Giải Pháp Bảo Tồn Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Pu Canh

Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pu Canh sở hữu hệ sinh thái rừng phong phú, đa dạng, là nơi sinh sống của nhiều loài lâm sản… 84 trang · Đại học Thái Nguyên · 2015.

• Tác giả: Bùi Văn Bộ
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Quốc Hưng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Nông lâm kết hợp
• Đề tài: Nghiên Cứu Thực Trạng Và Đề Xuất Các Giải Pháp Bảo Tồn, Phát Triển Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Pu Canh Huyện Đà Bắc, Tỉnh Hòa Bình
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa trong học tập
• 1.2.2. Ý nghĩa trong thực tiến sản xuất
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.2. Một số khái niệm về LSNG
• 2.3. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2.3.1. Tình hình nghiên cứu các loài LSNG làm thuốc
• 2.3.2. Tình hình nghiên cứu các loài LSNG làm thực phẩm, gia vị
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.3. Nội dung và các chỉ tiêu theo dõi
• 3.4. Các phương pháp tiến hành nghiên cứu
• 3.5. Các số liệu cần có
• 3.6. Các phương pháp thu thập số liệu
• 3.7. Các bước tiến hành đề tài
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 4.1. Thực trạng quản lý khai thác, chế biến, sử dụng và bảo quản một số LSNG là nhóm cây thuốc và cây thực phẩm tại xã Tân Pheo và xã Đồng Chum
• 4.2. Thực trạng khai thác, chế biến, sử dụng và bảo quản một số loại LSNG là nhóm thực phẩm
• 4.3. Thực trạng khai thác, chế biến sử dụng, và bảo quản một số loại LSNG là nhóm cây thuốc trong khu vực nghiên cứu
• 4.4. Cơ cấu thu nhập từ một số loại LSNG thuộc nhóm thuốc và thực phẩm thường được khai thác sử dụng trong các hộ gia đình
• 4.5. Nguyên nhân làm suy giảm nguồn tài nguyên cây thuốc, thực phẩm
• 4.6. Các giải pháp bảo tồn, phát triển và sử dụng bền vững những loài lâm sản ngoài gỗ làm thuốc, thực phẩm
• 4.7. Xác định lựa chọn những cây LSNG bảo tồn và phát triển
• 4.8. Giải pháp để bảo tồn và phát triển các sản phẩm này
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giá Trị và Tiềm Năng Lâm Sản Ngoài Gỗ Pu Canh

Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pu Canh sở hữu hệ sinh thái rừng phong phú, đa dạng, là nơi sinh sống của nhiều loài lâm sản ngoài gỗ (LSNG) có giá trị. Từ lâu đời, cộng đồng các dân tộc thiểu số đã khai thác và sử dụng LSNG phục vụ đời sống, chữa bệnh. Tuy nhiên, việc khai thác tự phát, thiếu quy hoạch đang gây áp lực lên nguồn tài nguyên này. Cần có giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững để khai thác tiềm năng kinh tế từ LSNG, đồng thời bảo vệ đa dạng sinh học và sinh kế cho người dân địa phương. Nghiên cứu này tập trung vào thực trạng và đề xuất giải pháp cho bảo tồn lâm sản ngoài gỗ Pu Canh.

1.1. Đa Dạng Sinh Học Lâm Sản Ngoài Gỗ Đặc Hữu Tại Pu Canh

Pu Canh là nơi tập trung nhiều loài lâm sản ngoài gỗ đặc hữu, có giá trị cao về dược liệu, thực phẩm và kinh tế. Các loài cây thuốc quý như sa nhân, hồi, quế, cùng các loại rau rừng, măng tre là nguồn thu nhập quan trọng của người dân. Việc xác định và bảo tồn các loài lâm sản ngoài gỗ quý hiếm này là ưu tiên hàng đầu. Cần có nghiên cứu chuyên sâu về đặc điểm sinh học, phân bố và giá trị sử dụng của từng loài để xây dựng kế hoạch bảo tồn hiệu quả.

1.2. Giá Trị Kinh Tế và Văn Hóa của Lâm Sản Ngoài Gỗ Với Cộng Đồng

Lâm sản ngoài gỗ không chỉ là nguồn thu nhập mà còn gắn liền với văn hóa, tập quán sinh hoạt của cộng đồng địa phương. Nhiều nghi lễ, phong tục sử dụng các sản phẩm từ rừng như lá thuốc, cây gia vị. Việc phát triển kinh tế địa phương từ lâm sản ngoài gỗ cần gắn liền với bảo tồn văn hóa truyền thống, tạo sinh kế bền vững cho người dân. Cần có sự tham gia tích cực của cộng đồng trong quá trình quản lý và sử dụng lâm sản ngoài gỗ.

II. Thách Thức Trong Quản Lý và Khai Thác Lâm Sản Ngoài Gỗ Bền Vững

Việc khai thác lâm sản ngoài gỗ tại Pu Canh đang đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng khai thác quá mức, thiếu kiểm soát, sử dụng các phương pháp khai thác hủy hoại đang làm suy giảm nguồn tài nguyên. Biến đổi khí hậu cũng gây ảnh hưởng tiêu cực đến sự sinh trưởng và phát triển của các loài lâm sản ngoài gỗ. Bên cạnh đó, chính sách quản lý còn nhiều bất cập, chưa tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tham gia bảo tồn và phát triển.

2.1. Thực Trạng Khai Thác Lâm Sản Ngoài Gỗ và Ảnh Hưởng Đến Môi Trường

Thực tế cho thấy, việc khai thác lâm sản ngoài gỗ diễn ra một cách tự phát, không theo quy hoạch, dẫn đến tình trạng cạn kiệt tài nguyên. Các phương pháp khai thác thiếu bền vững như chặt phá cây non, đào bới rễ cây đang gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường. Cần có biện pháp kiểm soát chặt chẽ hoạt động khai thác, đồng thời nâng cao nhận thức của người dân về sử dụng lâm sản ngoài gỗ hợp lý.

2.2. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Nguồn Cung Lâm Sản Ngoài Gỗ

Biến đổi khí hậu với các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, lũ lụt đang gây ảnh hưởng lớn đến sự sinh trưởng và phân bố của các loài lâm sản ngoài gỗ. Nhiều loài cây thuốc, cây thực phẩm bị suy giảm về số lượng và chất lượng. Cần có nghiên cứu đánh giá cụ thể về tác động của biến đổi khí hậu để có giải pháp ứng phó kịp thời, bảo vệ nguồn lâm sản ngoài gỗ.

2.3. Bất Cập Trong Chính Sách Quản Lý và Bảo Tồn Lâm Sản Ngoài Gỗ

Hệ thống chính sách quản lý lâm sản ngoài gỗ còn nhiều bất cập, chưa tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tham gia bảo tồn và phát triển. Các quy định về khai thác, chế biến, tiêu thụ còn chồng chéo, thiếu minh bạch. Cần có sự điều chỉnh, bổ sung chính sách để khuyến khích người dân tham gia vào chuỗi giá trị lâm sản ngoài gỗ, đồng thời đảm bảo quyền lợi của họ.

III. Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Lâm Sản Ngoài Gỗ Pu Canh

Để bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững nguồn lâm sản ngoài gỗ tại Pu Canh, cần có giải pháp đồng bộ từ quản lý, khai thác đến chế biến và tiêu thụ. Ưu tiên bảo tồn các loài lâm sản ngoài gỗ quý hiếm, đồng thời khuyến khích người dân tham gia trồng, tái sinh lâm sản ngoài gỗ. Cần xây dựng chuỗi giá trị lâm sản ngoài gỗ bền vững, tạo đầu ra ổn định cho sản phẩm.

3.1. Xây Dựng Mô Hình Quản Lý Lâm Sản Ngoài Gỗ Dựa Vào Cộng Đồng

Mô hình quản lý lâm sản ngoài gỗ dựa vào cộng đồng là giải pháp hiệu quả để đảm bảo tính bền vững. Trao quyền cho cộng đồng địa phương trong việc quản lý, bảo vệ và khai thác lâm sản ngoài gỗ. Cần có sự tham gia tích cực của người dân trong việc xây dựng quy hoạch, giám sát hoạt động khai thác và chia sẻ lợi ích.

3.2. Phát Triển Chuỗi Giá Trị Lâm Sản Ngoài Gỗ Bền Vững

Xây dựng chuỗi giá trị lâm sản ngoài gỗ bền vững từ khâu khai thác, chế biến đến tiêu thụ. Hỗ trợ người dân nâng cao kỹ năng chế biến, tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Tìm kiếm thị trường tiêu thụ ổn định cho sản phẩm lâm sản ngoài gỗ, đồng thời xây dựng thương hiệu, chứng nhận chất lượng.

3.3. Tăng Cường Nghiên Cứu và Ứng Dụng Khoa Học Công Nghệ

Đẩy mạnh nghiên cứu lâm sản ngoài gỗ Pu Canh, đánh giá tiềm năng và giá trị sử dụng của các loài. Ứng dụng khoa học công nghệ vào quá trình chế biến, bảo quản lâm sản ngoài gỗ, nâng cao chất lượng sản phẩm. Nghiên cứu các phương pháp tái sinh lâm sản ngoài gỗ hiệu quả, đảm bảo nguồn cung bền vững.

IV. Hướng Dẫn Phát Triển Kinh Tế Địa Phương Từ Lâm Sản Ngoài Gỗ

Phát triển kinh tế địa phương dựa vào lâm sản ngoài gỗ là hướng đi bền vững, giúp nâng cao đời sống người dân và bảo vệ rừng. Cần đa dạng hóa các sản phẩm lâm sản ngoài gỗ, phát triển du lịch sinh thái gắn với lâm sản ngoài gỗ. Đồng thời, hỗ trợ người dân tiếp cận nguồn vốn, kỹ thuật để phát triển sản xuất.

4.1. Đa Dạng Hóa Sản Phẩm Lâm Sản Ngoài Gỗ và Nâng Cao Giá Trị

Không chỉ dừng lại ở việc khai thác và bán nguyên liệu thô, cần đa dạng hóa các sản phẩm lâm sản ngoài gỗ, tạo ra các sản phẩm chế biến sâu có giá trị gia tăng cao. Ví dụ, từ cây thuốc có thể sản xuất các loại trà thảo dược, tinh dầu, mỹ phẩm. Từ măng tre có thể chế biến thành các món ăn đặc sản, đồ thủ công mỹ nghệ.

4.2. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Gắn Với Lâm Sản Ngoài Gỗ

Khai thác tiềm năng du lịch sinh thái của Pu Canh, tạo ra các tour du lịch khám phá rừng, tìm hiểu về lâm sản ngoài gỗ và văn hóa địa phương. Xây dựng các điểm dừng chân giới thiệu sản phẩm lâm sản ngoài gỗ, tạo cơ hội cho người dân bán hàng trực tiếp cho du khách.

4.3. Hỗ Trợ Vốn và Kỹ Thuật Cho Người Dân Phát Triển Lâm Sản Ngoài Gỗ

Tạo điều kiện cho người dân tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi để đầu tư vào sản xuất, chế biến lâm sản ngoài gỗ. Tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật về trồng, chăm sóc, khai thác và chế biến lâm sản ngoài gỗ. Hỗ trợ người dân xây dựng thương hiệu, quảng bá sản phẩm.

V. Chính Sách Bảo Tồn và Phát Triển Lâm Sản Ngoài Gỗ Pu Canh

Để đảm bảo hiệu quả của các giải pháp, cần có chính sách bảo tồn lâm sản ngoài gỗ phù hợp. Rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định về quản lý, khai thác, chế biến và tiêu thụ lâm sản ngoài gỗ. Khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực lâm sản ngoài gỗ, tạo việc làm cho người dân địa phương.

5.1. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật Về Quản Lý Lâm Sản Ngoài Gỗ

Rà soát, sửa đổi, bổ sung các văn bản pháp luật liên quan đến quản lý, bảo vệ và phát triển lâm sản ngoài gỗ. Xây dựng các quy định cụ thể về khai thác, chế biến, tiêu thụ lâm sản ngoài gỗ, đảm bảo tính minh bạch và công bằng.

5.2. Khuyến Khích Doanh Nghiệp Đầu Tư Vào Lâm Sản Ngoài Gỗ

Tạo môi trường đầu tư thuận lợi cho các doanh nghiệp tham gia vào chuỗi giá trị lâm sản ngoài gỗ. Cung cấp các ưu đãi về thuế, đất đai, tín dụng cho các doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực này. Khuyến khích các doanh nghiệp liên kết với người dân để phát triển sản xuất.

5.3. Nâng Cao Năng Lực Quản Lý Nhà Nước Về Lâm Sản Ngoài Gỗ

Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý nhà nước về lâm sản ngoài gỗ. Trang bị các phương tiện, thiết bị cần thiết cho công tác quản lý, kiểm tra, giám sát. Xây dựng hệ thống thông tin về lâm sản ngoài gỗ, phục vụ công tác quản lý và hoạch định chính sách.

VI. Kết Luận và Tầm Quan Trọng Của Bảo Tồn Lâm Sản Ngoài Gỗ

Việc bảo tồn và phát triển lâm sản ngoài gỗ tại Pu Canh có ý nghĩa quan trọng về kinh tế, xã hội và môi trường. Cần có sự chung tay của các cấp, các ngành và cộng đồng địa phương để thực hiện thành công mục tiêu này. Phát triển lâm sản ngoài gỗ bền vững không chỉ giúp nâng cao đời sống người dân mà còn góp phần bảo vệ tài nguyên thiên nhiên Pu Canh.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Lâm Sản Ngoài Gỗ Trong Phát Triển Bền Vững

Lâm sản ngoài gỗ đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường. Khai thác và sử dụng lâm sản ngoài gỗ một cách bền vững giúp tạo sinh kế cho người dân, bảo tồn đa dạng sinh học và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.

6.2. Hợp Tác Quốc Tế Trong Bảo Tồn và Phát Triển Lâm Sản Ngoài Gỗ

Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo tồn và phát triển lâm sản ngoài gỗ. Học hỏi kinh nghiệm từ các nước có nền lâm nghiệp phát triển, thu hút nguồn vốn đầu tư và hỗ trợ kỹ thuật từ các tổ chức quốc tế.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam sở hữu diện tích tự nhiên phần lớn là đồi núi, chịu ảnh hưởng của khí hậu nhiệt đới gió mùa, tạo nên hệ thực vật rừng phong phú với nhiều loài cây gỗ và lâm sản ngoài gỗ (LSNG) có giá trị kinh tế, sinh thái cao. Từ lâu đời, đồng bào các dân tộc thiểu số sinh sống tại các vùng rừng núi đã có tập quán khai thác nguồn tài nguyên này để phục vụ đời sống thường nhật, làm nguồn thực phẩm và làm thuốc trị bệnh. Tuy nhiên, cùng với sự gia tăng dân số, nhu cầu sử dụng tài nguyên ngày một lớn, trong khi diện tích rừng tự nhiên bị thu hẹp do các hoạt động canh tác và khai thác gỗ truyền thống trước đây chỉ chú trọng vào lâm sản thân gỗ mà xem nhẹ các giá trị của lâm sản phụ.

Tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên (BTTN) Pu Canh, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình, đời sống của cộng đồng dân cư địa phương còn gặp nhiều khó khăn, đất sản xuất nông nghiệp hạn chế, tỷ lệ đáp ứng lương thực tại chỗ thấp. Nguồn LSNG, đặc biệt là nhóm cây thuốc và cây thực phẩm, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thực phẩm hàng ngày và tạo nguồn thu nhập bổ sung cho các hộ gia đình. Mặc dù vậy, hoạt động khai thác tại đây vẫn mang tính chất tự phát, thiếu quy hoạch và chưa có các giải pháp kỹ thuật quản lý, gây trồng bền vững, dẫn đến nguy cơ suy giảm nghiêm trọng nguồn tài nguyên bản địa. Nhằm giải quyết các bất cập trên, tác giả Bùi Văn Bộ đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Nông lâm kết hợp với đề tài "Nghiên cứu thực trạng và đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát triển lâm sản ngoài gỗ tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pu Canh, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình".

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể gồm:

1. Góp phần tìm hiểu mối quan hệ giữa con người với phát triển bền vững LSNG là cây thuốc và cây thực phẩm, cũng như mối quan hệ giữa con người với con người trong việc khai thác, sử dụng LSNG.
2. Bước đầu làm sáng tỏ tác động của LSNG thuộc nhóm thuốc và thực phẩm đến sự phát triển kinh tế cộng đồng tại địa phương.
3. Tìm hiểu và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao nhận thức của người dân về phát triển bền vững nguồn LSNG là cây thuốc và thực phẩm gắn liền với phát triển kinh tế hộ gia đình tại 2 xã Đồng Chum và Tân Pheo, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình.
4. Đánh giá thực trạng khai thác, bảo tồn và phát triển các loài LSNG làm thuốc và thực phẩm tại khu vực nghiên cứu; xác định các nhân tố ảnh hưởng để đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển hiệu quả, lâu dài.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các loài cây LSNG dùng làm thuốc và thực phẩm hiện có tại Khu BTTN Pu Canh được người dân địa phương thường xuyên khai thác, sử dụng; các hộ dân tham gia sản xuất nông lâm nghiệp, những người am hiểu tri thức bản địa về cây thuốc, cây thực phẩm và cán bộ quản lý liên quan.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu thực hiện tại Khu BTTN Pu Canh thuộc huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình, tập trung khảo sát chuyên sâu tại 3 xóm đại diện thuộc 2 xã: xóm Than, xóm Chàm (xã Tân Pheo) và xóm Nhạp (xã Đồng Chum).
• Phạm vi thời gian: Quá trình điều tra thực địa và thu thập số liệu được tiến hành từ tháng 3/2015 đến tháng 5/2015.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận kế thừa các khung lý thuyết, khái niệm và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đã được xác lập trong ngành lâm nghiệp Việt Nam và thế giới:

• Khái niệm và khung phân loại LSNG: Tác giả tiếp cận định nghĩa về LSNG theo Hội nghị chuyên gia các nước châu Á - Thái Bình Dương (Bangkok, 1991), định nghĩa thực vật đặc sản rừng của Lê Mộng Chân và Vũ Văn Dũng (1992), cùng phân loại LSNG 4 nhóm của C. Chandrasekharan (FAO, 1995). Về mặt pháp lý, đề tài viện dẫn "Danh mục các loài đặc sản rừng được quản lý thống nhất theo ngành" ban hành kèm theo Nghị định 160-HĐBT ngày 10/12/1984 của Hội đồng Bộ trưởng. Khóa luận cũng phân tích các phương pháp phân loại LSNG phổ biến: phân loại theo hệ thống tiến hóa sinh học, phân loại theo nhóm giá trị sử dụng (lương thực/thực phẩm, sợi, tanin, màu nhuộm, dược liệu, nhựa/sáp, thủ công mỹ nghệ, cây cảnh) và phân loại theo thị trường tiêu thụ của Mendelsohn (1989).
• Tổng quan nghiên cứu tiền nhiệm: Tác giả tổng hợp các công trình quốc tế về y dược dân tộc (Lý Thời Trân, Từ Quốc Hân, Yatsenko, Kovalena, James A. Dule) và các nghiên cứu LSNG trong nước (Đỗ Tất Lợi năm 1975 về thảo quả; Nguyễn Tiến Bân năm 1994 về rau dại ăn được; Nguyễn Ngọc Bình năm 2000 về trồng cây dược liệu dưới tán rừng; Phạm Thanh Huyền năm 2000 về cây thuốc của người Dao; Ninh Khắc Bản năm 2003 tại VQG Hoàng Liên; Ngô Quý Công năm 2005 tại VQG Tam Đảo; Nguyễn Văn Tập năm 2005, 2006 về chiến lược bảo tồn cây thuốc).

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu:

1. Thu thập dữ liệu thứ cấp: Kế thừa số liệu thống kê về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, địa chất, thổ nhưỡng, hiện trạng tài nguyên rừng từ Ban Quản lý Khu BTTN Pu Canh, Hạt Kiểm lâm huyện Đà Bắc và UBND các xã Tân Pheo, Đồng Chum, Đoàn Kết, Đồng Ruộng.
2. Thu thập dữ liệu sơ cấp:
   • Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA): Sử dụng kỹ thuật phỏng vấn bán cấu trúc, lập lịch mùa vụ thu hái, họp nhóm thảo luận với cộng đồng dân cư và cán bộ địa phương.
   • Điều tra hộ gia đình: Tiến hành phỏng vấn bằng phiếu điều tra chuẩn bị trước tại 3 xóm (xóm Than, xóm Chàm - xã Tân Pheo; xóm Nhạp - xã Đồng Chum), quy mô mỗi xóm khảo sát tối thiểu 30 hộ gia đình thuộc nhóm khai thác thường xuyên và không thường xuyên.
   • Điều tra theo tuyến: Thiết lập 04 tuyến điều tra thực địa dựa trên đặc điểm địa hình và hiện trạng phân bố thảm thực vật: Tuyến 1 và Tuyến 2 đi qua tiểu khu 40 và 41 (xóm Than, xóm Chàm, xã Tân Pheo); Tuyến 3 và Tuyến 4 đi qua tiểu khu 69 và 70 (xóm Nhạp, xã Đồng Chum).
   • Điều tra ô tiêu chuẩn (ÔTC): Thiết lập 12 ÔTC với kích thước $10\text{ m} \times 10\text{ m}$ ($100\text{ m}^2$) tại các điểm có sự thay đổi về thảm thực vật trên các tuyến để ghi nhận thành phần loài, tần số xuất hiện, tình hình phân bố và khả năng phát triển theo 3 cấp độ: ít gặp (+), trung bình (++), gặp nhiều (+++).
3. Phương pháp xử lý số liệu: Tổng hợp, phân loại dữ liệu theo phương pháp thống kê mô tả, lập bảng định lượng để phân tích cơ cấu thu nhập, mức độ khai thác và tỷ lệ phân bố nhóm công dụng.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Phần này trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ thực trạng suy thoái tài nguyên rừng tự nhiên và nhu cầu sinh kế của người dân vùng đệm các khu bảo tồn. Tác giả khẳng định vai trò của LSNG như một giải pháp dung hòa giữa bảo tồn đa dạng sinh học và giảm nghèo cho đồng bào miền núi. Từ đó, xác định rõ 4 mục tiêu nghiên cứu cụ thể cùng ý nghĩa học thuật và thực tiễn trong công tác quản lý tài nguyên rừng tại huyện Đà Bắc.

Phần 2: Tổng quan nghiên cứu

Chương 2 hệ thống hóa cơ sở lý luận về LSNG, phân tích các định nghĩa quốc tế và trong nước, so sánh ưu nhược điểm của các phương pháp phân loại LSNG (theo phân loại học sinh vật, theo công dụng, theo thị trường). Chương này cũng điểm lại các công trình nghiên cứu nổi bật về cây thuốc và cây thực phẩm rừng tại Việt Nam.

Đồng thời, chương 2 phác thảo chi tiết điều kiện khu vực nghiên cứu:

• Điều kiện tự nhiên Khu BTTN Pu Canh: Tổng diện tích tự nhiên 5.647 ha (phân khu bảo vệ nghiêm ngặt: 2.434,6 ha; phân khu phục hồi sinh thái: 3.212,4 ha). Địa hình núi cao hiểm trở, đỉnh Pu Canh cao 1.349 m, độ cao trung bình 900 m, độ dốc bình quân trên $30^\circ$. Khí hậu nhiệt đới gió mùa với lượng mưa trung bình 1.824,4 mm/năm (mùa mưa chiếm 93,6%), nhiệt độ trung bình $21,7^\circ\text{C}$, độ ẩm bình quân 83%. Thổ nhưỡng chủ yếu gồm đất Feralitic mùn vàng nhạt trên sa thạch (1.500 ha), đất Feralitic mùn đỏ trên đá vôi (1.200 ha) và đất Feralitic mùn đỏ vàng trên đá mácma axit (1.100 ha).
• Tài nguyên rừng: Diện tích có rừng đạt 4.213,9 ha (chiếm 74,6%), trong đó rừng tự nhiên là 4.106,5 ha với trữ lượng $363.343\text{ m}^3$ gỗ; rừng nứa và hỗn giao nứa gỗ chiếm 345 ha. Thống kê hệ thực vật tại đây ghi nhận 756 loài thuộc 13 nhóm công dụng khác nhau.

TT	Nhóm công dụng	Ký hiệu	Số loài	Tỷ lệ (%)
1	Cho gỗ	G	281	37,17
2	Làm cảnh và bóng mát	C, Bm	156	20,63
3	Cho thuốc	T	150	19,84
4	Cho rau ăn	R	48	6,35
5	Cho quả	Q	47	6,22
6	Cho nhựa	Nh	36	4,76
7	Cho tinh dầu	Td	35	4,63
8	Cho sợi	S	32	4,23
9	Cho tanin	Tn	25	3,31
10	Cho tinh bột	B	18	2,38
11	Cho màu	M	16	2,12
12	Cho dầu béo	D	15	1,98
13	Cho nguyên liệu	Nl	12	1,59

• Tình hình dân sinh - kinh tế - xã hội: Khu vực 4 xã có 2.207 hộ, tổng dân số nông nghiệp là 10.927 người (chiếm 97,5%). Thành phần dân tộc gồm: người Tày chiếm đa số với 9.565 người (85,34%), người Dao có 1.062 người (9,47%), người Mường có 467 người (4,16%) và người Kinh có 93 người (0,83%). Đất trồng lúa toàn vùng chỉ có 277,24 ha, sản lượng lương thực bình quân đạt 60,4 kg/người/năm (chỉ đáp ứng 25% nhu cầu thực tế). Thu nhập bình quân đầu người chỉ đạt khoảng 3 triệu đồng/năm (tương đương 160 USD), đời sống phụ thuộc nặng nề vào việc khai thác tài nguyên rừng.

Phần 3: Đối tượng, phạm vi, nội dung, địa điểm và phương pháp nghiên cứu

Nội dung chương 3 quy định chi tiết khung phương pháp luận được áp dụng: thiết kế 5 nội dung nghiên cứu trọng tâm, xác lập hệ thống 4 chỉ tiêu theo dõi, quy trình 4 bước thực hiện đề tài từ khâu lập kế hoạch, thu thập dữ liệu thứ cấp, điều tra bảng hỏi tại 3 thôn bản (90 hộ), khảo sát 04 tuyến thực địa và bố trí 12 ô tiêu chuẩn ($100\text{ m}^2$/ô).

Phần 4: Kết quả và phân tích kết quả

Chương này công bố các dữ liệu thực địa chi tiết về tình hình khai thác, sử dụng, chế biến và bảo quản LSNG tại xã Tân Pheo và xã Đồng Chum:

• Thực trạng khai thác và sử dụng LSNG làm thực phẩm: Ghi nhận tổng cộng 54 loài thực vật được người dân khai thác sử dụng làm thực phẩm (rau ăn lá, ngọn non, củ, thân, hoa, quả, hạt). Trong đó:
  • 35 loài được khai thác thuần túy phục vụ bữa ăn gia đình (như giang, củ mài, rau dớn, rau má, ngải cứu dệu, tàu bay, rau beo, dâu da đất, cà dại, quả vả...).
  • 19 loài được khai thác để bán hoặc vừa bán vừa sử dụng. Trong nhóm này có 11 loài đem lại thu nhập cao (gồm luồng, bò khai, sa nhân, măng đắng, rau ngót ngọt, mộc nhĩ, thảo quả, nấm, giang, trám trắng, dẻ gai) và 8 loài cho thu nhập thấp (như rau sắng, dọc, tai chua, củ dong riềng, rau rệu, rau bao, củ nâu trắng).
• Thực trạng gây trồng cây thực phẩm: Người dân đã chủ động đưa vào trồng tại vườn nhà và nương rẫy 20 loài thực phẩm, trong đó có 8 loài được trồng nhiều (lá lốt, luồng, ngải cứu dệu, rau xương cá, củ dong riềng, rau mùi tàu, giẻ gai, măng mai) và 12 loài được trồng ít (rau má, rau bướm bướm, rau beo, chôm chôm rừng, tai chua, dâu da xoan, rau bao, bưởi, sắn dây, gừng, găng, hồng bì rừng).
• Thực trạng khai thác cây thực phẩm từ rừng tự nhiên: Khảo sát ghi nhận 34 loài được thu hái trực tiếp từ rừng, gồm 23 loài khai thác mức độ nhiều và 11 loài khai thác mức độ ít. Mức độ bắt gặp ngoài thực địa phân hóa rõ rệt: các loài có tần suất bắt gặp nhiều (+++) gồm giang, dâu da đất, sa nhân, cà dại, mộc nhĩ, củ nâu, quả vả, củ mài, rau ngót ngọt, sung, thảo quả, dâu da xoan.
• Thực trạng khai thác, chế biến và sử dụng LSNG làm thuốc: Đề tài thống kê chi tiết 27 loài cây thuốc tiêu biểu được cộng đồng khai thác. Phương thức thu hái diễn ra quanh năm đối với các bộ phận thân, lá, rễ, vỏ cây; hoa, quả, củ thu hái theo mùa. Dụng cụ khai thác gồm dao, liềm, bồ, bao tải. Kỹ thuật chế biến chủ yếu là phơi khô tự nhiên dưới ánh nắng hoặc sấy khô trên gác bếp.

TT	Tên loài cây thuốc	Bộ phận thu hái	Mùa vụ thu hái	Mức độ khai thác	Mục đích sử dụng	Hình thức chế biến	Mức thu nhập
1	Cỏ xước	Toàn cây	Quanh năm	Nhiều	Tự sử dụng	Phơi khô	Thấp
2	Khôi tía	Lá	Quanh năm	Nhiều	Tự sử dụng	Phơi khô	-
3	Trám đen	Quả	Tháng 10 - 12	Nhiều	Bán và sử dụng	Phơi khô	Thấp
4	Mía dò	Thân	Quanh năm	Nhiều	Tự sử dụng	Dùng tươi	-
5	Cốt toái bổ	Đào rễ	Tháng 4 - 8	Ít	Bán và sử dụng	Phơi khô	Cao
6	Bổ béo đen	Đào gốc	Tháng 10 - 12	Ít	Bán và sử dụng	Phơi khô	-
7	Cỏ tranh	Đào rễ	Quanh năm	Nhiều	Tự sử dụng	Phơi khô	-
8	Chè vằng	Lá	Quanh năm	Nhiều	Tự sử dụng	Phơi khô	-
9	Gối hạc	Lá	Quanh năm	Ít	Tự sử dụng	Phơi khô	-
10	Cao cẳng	Lá	Quanh năm	Ít	Tự sử dụng	Phơi khô	-
11	Núc nác	Lá	Quanh năm	Nhiều	Tự sử dụng	Phơi khô	-
12	Bảy lá một hoa	Rễ	Tháng 3 - 8	Ít	Bán và sử dụng	Phơi khô	Cao
13	Phèn đen	Lá	Quanh năm	Ít	Tự sử dụng	Phơi khô	-
14	Huyết đằng	Lá	Quanh năm	Ít	Bán và sử dụng	Phơi khô	-
15	Thủy xương bồ	Củ	Tháng 9 - 11	Ít	Bán	Phơi khô	Cao
16	Bách bộ nam	Củ	Quanh năm	Ít	Bán và sử dụng	Phơi khô	Cao
17	Trầu tiên	Lá	Quanh năm	Ít	Tự sử dụng	Phơi khô	-
18	Sến mật	Thân	Tháng 10 - 12	Ít	Tự sử dụng	Phơi khô	-
19	Hương nhu	Lá	Quanh năm	Ít	Bán và sử dụng	Phơi khô	Cao
20	Bời lời nhớt	Lá	Quanh năm	Nhiều	Tự sử dụng	Phơi khô	-
21	Dạ cẩm	Thân	Quanh năm	Nhiều	Tự sử dụng	Phơi khô	-
22	Re hương	Rễ	Quanh năm	Nhiều	Tự sử dụng	Phơi khô	-
23	Bạc hà	Lá	Quanh năm	Nhiều	Tự sử dụng	Phơi khô	-
24	Thạch thiên quý	Thân	Tháng 4 - 8	Ít	Bán	Phơi khô	Quý
25	Giảo cổ lam	Thân, lá	Tháng 3 - 8	Ít	Bán	Phơi khô	Cao
26	Ngũ gia bì	Thân	Quanh năm	Nhiều	Tự sử dụng	Phơi khô	-
27	Kim tuyến đá vôi	Thân	Tháng 8 - 12	Ít	Bán	Phơi khô	Cao

• Nguyên nhân suy giảm tài nguyên LSNG: Tác giả chỉ ra các yếu tố chính gồm: áp lực thiếu hụt lương thực buộc người dân phá rừng làm nương rẫy; kỹ thuật khai thác mang tính hủy diệt (đào bới toàn bộ củ, rễ, chặt hạ cả cây đối với các loài quý như Bảy lá một hoa, Thủy xương bồ, Kim tuyến đá vôi); công tác quản lý bảo vệ rừng còn bất cập; thiếu chính sách hỗ trợ phát triển sinh kế và chuyển giao kỹ thuật trồng cây dược liệu dưới tán rừng.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng kết các phát hiện nghiên cứu chính và đề xuất các nhóm giải pháp:

• Nhóm giải pháp kỹ thuật: Lựa chọn các loài có giá trị thương mại cao và thích nghi tốt (sa nhân, giảo cổ lam, thảo quả, luồng, bò khai, ba kích) để xây dựng mô hình nhân giống, trồng xen dưới tán rừng phòng hộ và vườn hộ gia đình.
• Nhóm giải pháp quản lý - chính sách: Tăng cường giao đất giao rừng, thực hiện cơ chế đồng quản lý tài nguyên rừng giữa Ban Quản lý Khu BTTN với cộng đồng địa phương; xây dựng quy ước thôn bản về mùa vụ và sản lượng khai thác tối đa cho phép.
• Nhóm giải pháp tuyên truyền - tập huấn: Nâng cao nhận thức bảo tồn cho người dân, đào tạo kỹ thuật thu hái bền vững (không đào tận gốc, chỉ tỉa cành lá) và kỹ thuật sơ chế, bảo quản để nâng cao giá trị thương phẩm.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính

• Xác lập danh lục thực vật LSNG: Tổng hợp hệ thực vật Khu BTTN Pu Canh gồm 756 loài thuộc 13 nhóm công dụng, trong đó cây làm thuốc có 150 loài (19,84%), cây cho rau ăn có 48 loài (6,35%) và cây cho quả có 47 loài (6,22%).
• Định lượng hóa hiện trạng khai thác: Thống kê chi tiết 54 loài thực vật làm thực phẩm (19 loài có giá trị thương phẩm, 11 loài cho thu nhập cao) và 27 loài cây thuốc phổ biến. Đánh giá được mức độ gây trồng thực tế của người dân với 20 loài thực phẩm (8 loài trồng nhiều, 12 loài trồng ít) và thống kê 34 loài khai thác trực tiếp từ rừng tự nhiên.
• Làm rõ thực trạng kinh tế - kỹ thuật: Xác định phương thức sơ chế chủ yếu là phơi khô tự nhiên và sấy gác bếp; chỉ rõ mối liên hệ giữa năng suất lương thực thấp (60,4 kg lúa/người/năm, đáp ứng 25% nhu cầu) với áp lực khai thác LSNG tự phát tại các xã vùng đệm.

Giải pháp đề xuất

1. Lựa chọn và phát triển các loài LSNG ưu tiên có giá trị kinh tế cao kết hợp bảo tồn nguồn gen quý (như Thảo quả, Sa nhân, Bò khai, Giảo cổ lam, Cốt toái bổ, Bảy lá một hoa).
2. Xây dựng mô hình nông lâm kết hợp, trồng xen cây dược liệu và cây thực phẩm dưới tán rừng tự nhiên và rừng trồng kinh tế (rừng luồng) để giảm thiểu áp lực vào vùng lõi bảo tồn.
3. Hoàn thiện quy chế quản lý cộng đồng, thiết lập các tổ đội tự quản và hướng dẫn kỹ thuật khai thác luân phiên, không tận diệt.

Đóng góp của đề tài

Công trình cung cấp bộ dữ liệu thực địa có hệ thống đầu tiên về tình hình quản lý, khai thác, chế biến và sử dụng LSNG thuộc nhóm cây thuốc và thực phẩm tại Khu BTTN Pu Canh. Kết quả nghiên cứu là nguồn tư liệu khách quan giúp Ban Quản lý khu bảo tồn và chính quyền địa phương huyện Đà Bắc xây dựng kế hoạch bảo tồn đa dạng sinh học gắn với chương trình phát triển sinh kế bền vững cho người dân.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian ngắn (từ tháng 3/2015 đến tháng 5/2015), phạm vi điều tra thực địa tập trung tại 2 xã (Tân Pheo, Đồng Chum) trên tổng số 4 xã thuộc khu bảo tồn. Dữ liệu đánh giá trữ lượng tự nhiên chủ yếu dựa trên 12 ÔTC khảo sát nhanh ($100\text{ m}^2$/ô) và phỏng vấn hồi cứu từ người dân, chưa tiến hành đo đếm sinh khối chi tiết theo chu kỳ sinh trưởng nhiều năm của từng loài.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần mở rộng phạm vi điều tra trên toàn bộ diện tích 4 xã của Khu BTTN Pu Canh; thực hiện các nghiên cứu thực nghiệm chuyên sâu về kỹ thuật nhân giống sinh dưỡng, đánh giá trữ lượng khai thác tối ưu hàng năm ($AAC$) của các loài cây thuốc nguy cấp (như Kim tuyến đá vôi, Bảy lá một hoa, Thạch thiên quý) và xây dựng chuỗi liên kết tiêu thụ sản phẩm LSNG trên thị trường.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu này là nguồn tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên cao học: Chuyên ngành Nông lâm kết hợp, Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng và Phát triển nông thôn có thể tham khảo cấu trúc đề tài, quy trình điều tra PRA kết hợp thiết lập tuyến/ô tiêu chuẩn và phương pháp phân loại LSNG.
• Cán bộ quản lý và nghiên cứu: Ban Quản lý Khu BTTN Pu Canh, Hạt Kiểm lâm huyện Đà Bắc và các nhà nghiên cứu lâm nghiệp có thể kế thừa danh lục 54 loài thực phẩm, 27 loài cây thuốc cùng số liệu kinh tế - xã hội địa phương để xây dựng các dự án bảo tồn nguồn gen và quy hoạch phát triển vùng đệm.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ cấu dân tộc tại khu vực 4 xã thuộc Khu BTTN Pu Canh có đặc điểm gì? Khu vực 4 xã gồm 4 dân tộc sinh sống với tổng số 2.207 hộ (10.927 nhân khẩu nông nghiệp, chiếm 97,5%). Trong đó, dân tộc Tày chiếm đa số với 9.565 người (85,34%), dân tộc Dao có 1.062 người (9,47%), dân tộc Mường có 467 người (4,16%) và dân tộc Kinh có 93 người (0,83%).

2. Nhóm công dụng thực vật nào chiếm tỷ lệ lớn nhất trong hệ thực vật tại Khu BTTN Pu Canh? Trong tổng số 756 loài thực vật được thống kê tại khu bảo tồn, nhóm cây cho gỗ chiếm tỷ lệ lớn nhất với 281 loài (37,17%), tiếp theo là nhóm cây làm cảnh và bóng mát với 156 loài (20,63%), và nhóm cây cho thuốc đứng thứ ba với 150 loài (19,84%).

3. Khóa luận ghi nhận bao nhiêu loài LSNG làm thực phẩm và bao nhiêu loài làm thuốc được người dân sử dụng? Khóa luận đã thống kê và mô tả chi tiết 54 loài LSNG dùng làm thực phẩm (trong đó có 19 loài dùng để bán hoặc vừa bán vừa dùng) và 27 loài LSNG dùng làm cây thuốc chữa bệnh phổ biến tại địa bàn nghiên cứu.

4. Khóa luận sử dụng bao nhiêu tuyến điều tra và ô tiêu chuẩn để thu thập số liệu thực địa? Tác giả đã thiết lập 04 tuyến điều tra thực địa (Tuyến 1 và 2 qua tiểu khu 40, 41 thuộc xã Tân Pheo; Tuyến 3 và 4 qua tiểu khu 69, 70 thuộc xã Đồng Chum) và lập 12 ô tiêu chuẩn với diện tích $100\text{ m}^2$/ô ($10\text{ m} \times 10\text{ m}$) để điều tra thành phần loài, tần số xuất hiện và mức độ phân bố của thực vật.

5. Thu nhập bình quân và mức độ tự túc lương thực của người dân tại thời điểm nghiên cứu là bao nhiêu? Người dân trong khu vực có mức thu nhập bình quân khoảng 3 triệu đồng/người/năm (tương đương 160 USD). Đất trồng lúa toàn vùng chỉ có 277,24 ha, năng suất đạt 31 tạ/ha, bình quân lương thực đạt 60,4 kg/người/năm, mới chỉ đáp ứng được khoảng 25% nhu cầu lương thực thực tế của nhân dân.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Bùi Văn Bộ đã phản ánh toàn diện thực trạng quản lý, khai thác và sử dụng lâm sản ngoài gỗ (nhóm cây thuốc và cây thực phẩm) tại Khu BTTN Pu Canh, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình. Bằng việc kết hợp phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (PRA), phỏng vấn 90 hộ dân và điều tra 12 ô tiêu chuẩn thực địa, công trình đã định lượng hóa danh mục 54 loài cây thực phẩm và 27 loài cây thuốc có giá trị sử dụng cao. Đồng thời, tác giả đã chỉ rõ áp lực sinh kế và các phương thức thu hái tận diệt là nguyên nhân chính gây suy giảm tài nguyên, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật gây trồng và cơ chế đồng quản lý rừng bền vững. Công trình là tài liệu tham khảo có giá trị khoa học và thực tiễn cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học gắn với phát triển sinh kế cộng đồng vùng cao.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Nƣớc ta với diện tích tự nhiên là vùng đồi núi chịu sự ảnh hƣởng của nhiệt đới gió mùa, do điều kiện tự nhiên và địa hình nhƣ vậy đã tạo cho nƣớc ta hệ thực vật rùng phong phú và đa dạng có nhiều loài gỗ và lâm sản ngoài gỗ (LSNG) quý có giá trị cao. Đã rất lâu đời đồng bào các dân tộc ít ngƣời sống trong rừng và gần rùng có tập quán và kinh nghiêm khai thác các nguồn lâm sản ngoài gỗ vô cùng quý giá do thiên nhiên ban tặng để nuôi sống mình và chữa trị các bệnh ở con ngƣời. Trong những năm gần đây dân số ngày càng tăng nhanh nhu cầu của con ngƣời ngày càng lớn trong khi đó diện tích rừng ngày càng bị thu hẹp, phƣơng thức khai thác các sản có sẵn từ rừng không còn đáp ứng đƣợc nhu cầu hiện tại cũng nhƣ trong tƣơng lai của con ngƣời. Tính đến năm 2010 nghành lâm nghiệp nƣớc ta quản lý khoảng 13.3 triệu ha rừng trong đó gần 11 triệu ha rừng là rừng tự nhiên, hơn 2.9 triệu ha rừng là rừng trồng trên diện tích đó có rất nhiều ngƣời dân sinh sống trong rừng và gần rừng, chủ yếu là dựa vào rừng nên trình độ phát triển kinh tế xã hội còn khó khăn.

Nhu cầu của nhân dân trong cộng đồng đòi hỏi phải có các sản phẩm từ nông nghiệp để sinh sống và phát triển bền vững và lâu dài. Nền sản xuất nông lâm nghiệp theo truyền thống trƣớc đây chỉ chú ý đến lợi nhuận về kinh tế từ gỗ mà xem nhẹ các sản phẩm phụ khác từ rừng. vì chỉ trú trọng thuần túy mục tiêu chủ yếu thu các sản phẩm gỗ nên diện tích rừng tự nhiên nƣớc ta bị tàn phá thu hẹp một cách nhanh chóng. Đất nƣớc Việt Nam trải dài trải dài trên nhiều vĩ tuyến, với địa hình rất đa dạng, hơn 2/3 lãnh thổ là đồi núi, lại có khí hậu thay đổi từ nhiệt đới ẩm phía Nam, đến á nhiệt đới ở vùng cao phía Bắc, đã tạo nên sự đa dạng về hệ 2 sinh thái tự nhiên và phong phú về các loài sinh vật.

Những hệ sinh thái đó bao gồm nhiều loại nhƣ rừng cây có lá rộng thƣờng xanh, rừng nửa rụng lá, rừng rụng lá, rừng trên núi đá vôi,rừng hỗn giao lá rộng lá kim, rừng tre nứa, rừng ngập mặn , rừng tràm, rừng ngập nƣớc ngọt…. Rừng không chỉ có các sản phẩm là gỗ mà còn có rất nhiều sản phẩm khác ngoài gỗ có giá trị kinh tế lớn. Đối với những ngƣời dân làm nghề rừng thì chính những sản phẩm ngoài gỗ này là nguồn thức ăn và là nguồn tăng thu nhập cho gia đình và cộng đồng. Nguồn lâm sản ngoài gỗ cung cấp cho ngƣời dân củi đun, măng tre, gia vị, thực phẩm, dƣợc liệu… Những sản phẩm làm lƣơng thực, thực phẩm và gia vị là các loài cây cho các sản phẩm là tinh bột dƣới dạng củ, quả, hạt, thân dùng để ăn hoặc chăn nuôi thuộc nhóm cây cho lƣơng thực nhƣ : Củ mài, củ Mỡ, củ Dong Riềng….

măng của các loài thuộc họ phụ tre nứa nhƣ : Luồng, Mai, Vầu đắng, Lồ ô, các loại rau nhƣ : rau Sắng, rau Bao, rau Tàu bay. Các loài cây cho lá, củ, quả, làm gia vị nhƣ: quả Hồi, Sa nhân, lá Sim, lá Ổi, quả Quế, Sấu, Dọc, Bứa. Các loại cây cho nhựa dầu, nhựa sáp, nhựa dính, Cao su nhƣ Thông nhựa, Thông mã vĩ, Thông Ca-Ri-Be ,Thông ba lá, bồ đề, Trám trắng, Xoan ta…. Các loài cây cho tinh dầu theo thống kê trong hệ thực vật nƣớc ta có khoảng 657 loài cây có chứa tinh dầu.Chúng thuộc 257 chi và 114 họ thực vật bậc cao có mạch nhƣ họ Cam, họ Gừng, họ Bạc hà… Các loại cây cho tanin ở rừng Việt Nam có nhiều, tuy nhiên trong rừng tự nhiên gỗ hỗn giao , nhiều loài cay cho tanin thƣờng phân bố giải giác nên không thể khai thác tập trung trên quy mô lớn.

Rừng ngập mặn ven biển cũng có không ít những cây cho tanin nhƣ: Đƣớc, Vẹt, Trang, Sồi, Dẻ, Chè,Phi lao…. Các loài cây khác phục vụ cho phát triển tiểu thủ công nghiệp, các nghành nghề phụ nhƣ mây tre đan, lá cọ làm nón… 3 Các loại LSNG ngoài việc phục vụ cho đời sống sinh hoạt của ngƣời dân nó còn co tác dụng làm giàu rừng, tăng độ che phủ và đa dạng sinh học cho rừng. Nhờ có nguồn LSNG thay thế mà đã làm giảm nạn chặt phá rừng, khai thác gỗ bừa bãi để phục vụ cho các mục đích khác nhau của con ngƣời. Trong giai đoạn hiện nay khi diện tích rừng ngày càng bị thu hẹp, dân số tại các vùng miền núi ngày càng tăng nhanh đời sống của ngƣời dân còn nhiều khó khăn thì nguồn LSNG ngày càng trở nên quan trọng hơn.

Bên cạnh đó, để đẩy mạnh và phát triển hàng hóa nghành lâm nghiệp , tăng nhanh độ che phủ và phát triển rừng bền vững thì việc phát triển nguồn LSNG có thể coi là hƣớng đi có thể đáp ứng đƣợc những yêu cầu trên. Qua đánh giá đƣợc hiện trạng nguồn LSNG và tình hình quản lý bảo vệ và khai thác LSNG theo hƣớng bền vững cũng nhƣ xác định vị trí của nguồn LSNG đối với đời sống của các hộ gia đình và cộng đồng ngƣời dân miền núi cùng với khả năng tiêu thụ nguồn LSNG trên thị trƣờng, mà từ đó đƣa ra đƣợc các giải pháp phát triển LSNG theo hƣớng bền vững là vô cùng cần thiết. Với những lý do trên và đƣợc sự đồng ý của ban giám hiệu nhà trƣờng, ban chủ nhiệm khoa Lâm Nghiệp cùng với sự giúp đỡ tạo điều kiện của ban lãnh đạo khu bảo tồn thiên nhiên Pu Canh huyện Đà Bắc tỉnh Hòa Bình, tôi tiến hành thực hiện khóa luận “Nghiên cứu thực trạng và đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát triển lâm sản ngoài gỗ tại khu bảo tồn thiên nhiên Pu Canh huyện Đà Bắc, Tỉnh Hòa Bình” để đƣa ra những giải pháp phù hợp nhằm bảo tồn, phát triển nguồn tài nguyên lâm sản ngoài gỗ một cách có hiệu quả, lâu dài. Mục tiêu nghiên cứu - Đề tài nhằm thực hiện góp phần tìm hiểu mối quan hệ giữa con ngƣời với phát triển bền vững LSNG là cây thuốc và cây thực phẩm, con ngƣời với con ngƣời trong sử dụng LSNG.

4 - Đồng thời bƣớc đầu làm sáng tỏ tác động của LSNG thuộc nhóm thuốc và thực phẩm đến phát triển kinh tế cộng đồng tại địa phƣơng. - Tìm hiểu và đƣa ra những giải pháp nhằm nâng cao sự nhận thức của ngƣời dân về phát triển bền vững một số LSNG là cây thuốc và thực phẩm với phát triển kinh tế hộ gia đình tại 2 xã Đồng Chum và Tân Pheo huyện Đà Bắc tỉnh Hòa Bình. - Đánh giá đƣợc thực trạng về khai thác, bảo tồn và phát triển một số loài LSNG mà thuốc và thực phẩm tại khu vực nghiên cứu. Các nhân tố ảnh hƣởng tới việc bảo vệ và phát triển nguồn LSNG này từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển các loại lâm sản này.

Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập Giúp cho sinh viên củng cố kiến thức đã học, bƣớc đầu làm quen với nghiên cứu khoa học. Có sự nhận thức sâu hơn về LSNG cũng nhƣ tryền thống sử dụng nguồn tài nguyên này của một số dân tộc miền núi. Cũng từ đó ngƣời đọc sẽ có đƣợc một cách nhìn đúng đắn hơn về LSNG là cây thuốc và cây thực phẩm cùng những vấn đề liên quan đến nguồn tài nguyên này.

Đề tài là kết quả của việc thực hành sau một quá trình học lý thuyết nên có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với ngƣời thực hiện. Nó khẳng định sự chín muồi hay chƣa chín muồi của tác giả thông qua nghiên cứu và kỹ năng làm việc thực tế thông qua cách viết đề tài. Và đề tài cũng là tài liệu tham khảo nghiên cứu và phát triển bền vững nguồn LSNG đề từ đó đề xuất cho giải pháp phát triển bền vững nguồn LSNG thuộc nhóm cây thuốc và cây thực phẩm tại các địa phƣơng. Ý nghĩa trong thực tiến sản xuất.

Là cơ hội củng cố những kiến thức đã học từ nhà trƣờng đồng thời giúp cho bản than vận dụng tốt nhất những kiến thức đã học và tìm hiểu áp dụng vào thực tiến phục vụ cho công việc sau khi ra trƣờng. Thấy đƣợc những mặt yếu, hạn chế trong công tác phát triển bền vững nguồn LSNG là cây thuốc và cây thực phẩm tại địa bàn 2 xã. Kết quả nghiên cứu của đề tài có đƣợc thông qua phỏng vấn thu thập thông tin từ ngƣời dân qua quá trình điều tra tại địa bàn nên nó là cơ sở khách quan nhất cho việc đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn và phát triển bền vững LSNG thuộc nhóm cây thuốc và cây thực phẩm tại địa phƣơng. 6 PHẦN 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2.

Cơ sở khoa học Ở Việt Nam hiện nay LSNG là một trong những vấn đề đang đƣợc nhiều nhà khoa học và các tổ chức quan tâm. Có rất nhiều công trình nghiên cứu và đã đƣợc giải quyết tốt và nhu cầu sử dụng LSNG của ngƣời dân miền núi cũng nhƣ của các nghành sản xuất, chế biết tài nguyên này. Tuy nhiên trong những năm gần đây nghiên cứu về LSNG còn phân bố rải rác hoặc chỉ nghiên cứu về một hay một số cây quan trọng hoặc có sự tổ chức nghiên cứu những địa phƣơng không nhận đƣợc thông tin kết quả. Chính vì thế ở những vùng chƣa nghiên cứu thì việc sử dụng LSNG của ngƣời dân vấn còn mang tính chất tự phát chƣa đem lại kết quả cao.

Trong khi đó đặc tính nhân văn của mỗi vùng khác nhau nên sẽ rất khó khăn để đƣa đƣợc kết quả nghiên cứu từ vùng này để áp dụng sang vùng khác. Do đó mà hiện nay còn nhiều địa phƣơng ở miền núi chƣa hiểu biết thực sự về LSNG. Thực hiện đề tại tại khu bảo tôn thiên nhiên Pu Canh cũng dựa trên những cơ sở khoa học đó. Song do tính cấp thiết của đề tài và giới hạn về thời gian đề tài chỉ tiến hành nghiên cứu và đề xuất một số các giải pháp chủ yếu cho phát triển bảo tồn một số cây LSNG là cây thực phẩm và cây thuốc mà ngƣời dân thƣờng sử dụng trong khu bảo tồn thiên nhiên Pu Canh.

Một số khái niệm về LSNG Trƣớc đây trong vị trí nguồn LSNG không đƣợc mang lại lợi nhuận kinh tế lớn nên tài nguyên ngoài gỗ đƣợc coi là lâm sản phụ. Thực ra thì nó là nguồn lợi lớn khi tổng giá trị hàng hóa còn cao hơn gỗ.