phần mở đầu và kết thúc, luận văn của chúng tôi đƣợc chia thành 3 chƣơng. Cơ sở lí luận và thực tiễn Chƣơng 2. Tổ chức dạy học đoạn trích “Tình yêu và thù hận” theo đặc trƣng thể loại Chƣơng 3. Thực nghiệm sƣ phạm 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.
Đôi nét về thể loại kịch 1. Khái niệm Thuật ngữ kịch đã đƣợc nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trình bày trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của với hai cấp độ: Cấp độ loại hình và cấp độ thể loại Ở cấp độ loại hình: “Kịch là một trong ba phƣơng thức cơ bản của văn học (Kịch, tự sự, trữ tình). Kịch vừa thuộc sân khấu vừa thuộc văn học. Kịch bản vừa dùng để diễn là chủ yếu lại vừa để đọc vì kịch bản chính là phƣơng diện văn học của kịch.
Theo đó tiếp nhận kịch bản chính là tiếp nhận phƣơng diện của văn học kịch” [13, tr. Nói đến kịch là phải nói đến sự biểu diễn trên sân khấu của các diễn viên bằng hành động, cử chỉ, điệu bộ và bằng lời nói. Kịch đƣợc xây dựng trên cơ sở những mâu thuẫn lịch sử, xã hội hoặc những xung đột mang tính phổ biến (giữa thiện và ác, giữa cao cả và thấp hèn, giữa ƣớc mơ và hiện thực,…). Những xung đột ấy đƣợc thể hiện bằng một cốt truyện có cấu trúc chặt chẽ qua hành động của các nhân vật và theo những quy tắc nhất định của nghệ thuật kịch.
Nói đến kịch là nói đến kịch tính. Các kịch tính đƣợc hình thành, phát triển và giải quyết qua hành động kịch. Ở cấp độ loại thể: “Thuật ngữ kịch đƣợc dùng để chỉ một thể loại văn học - sân khấu có vị trí tƣơng đƣơng với bi kịch và hài kịch. Với ý nghĩa này kịch còn đƣợc gọi là chính kịch” [13, tr.
Kịch thực ra không phải là một loại thể văn học đơn thuần, không nên đánh đồng kịch bản với nghệ thuật sân khấu nói chung bao gồm kịch nói, kịch hát, kịch múa, nhạc kịch. Bất cứ loại kịch nào, kể cả kịch câm cũng có kịch bản, nhƣng chỉ có kịch hát, nhất là kịch nói mới có kịch bản văn học. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Là đối tƣợng của lý luận văn học, kịch bản văn học là một trong 3 loại chính của văn học. Sự khác nhau giữa nó với thể loại trữ tình là điểm rất rõ nhƣng với loại tự sự thì kịch còn có nhiều điểm tƣơng đồng.
Bêlinxki cho rằng: Tác phẩm kịch là “Sự dung hợp của các yếu tố đối lập của tính khách quan tự sự và tính chủ quan trữ tình”, không phải chỉ trong loại hình kịch mới có sự dung hợp các yếu tố của loại hình khác. Trong thơ, truyện, ký đều có, nhƣng kịch có ƣu thế trong sự kết hợp khả năng biểu hiện của tự sự và trữ tình. Kịch là một thể loại văn học nhƣng lại gắn liền sinh tử với sân diễn, sân khấu, vì thế kịch tất sẽ không bao giờ là một thể loại văn học đơn thuần nhƣ tự sự và trữ tình. Kịch bản viết ra vừa để đọc vừa để diễn, do đó đọc kịch bản văn học nếu chúng ta tách hoàn toàn với nghệ thuật sân khấu thì ta không thể nào hiểu đƣợc.
Nhƣ vậy, nhìn từ góc độ nào ta cũng thấy kịch bản văn học là một bộ phận hợp thành của nghệ thuật sân khấu. Không phải ngẫu nhiên mà khi sáng tác kịch bản, nhà văn bao giờ cũng tính đến các yếu tố không gian, thời gian, khả năng biểu hiện nghệ thuật của các phƣơng tiện sân khấu nhất là sự diễn xuất của các diễn viên. Nhƣng kịch bản văn học không chỉ có đời sống gắn bó với nghệ thuật sân khấu mà nó còn có đời sống độc lập riêng của nghệ thuật ngôn từ. Có thể xem “Kịch”, “Kịch bản văn học” hay “Văn học kịch” nhƣ những khái niệm đồng nghĩa chính là vì thế.
Muốn xác định đặc trƣng thể loại của kịch bản văn học phải tính đến sự chi phối của nghệ thuật sân khấu. Phân loại Dựa trên đặc điểm tính chất của xung đột kịch, N.A Gulaiep trong cuốn Lí luận văn học đã phân chia kịch thành bi kịch, chính kịch, hài kịch. Bi kịch: Bi kịch là tác phẩm kịch đƣợc xây dựng trên một xung đột, thể hiện về mặt thẩm mỹ những mâu thuẫn tồn tại trong cuộc sống giữa khát vọng chủ quan của con ngƣời và khả năng khách quan không thể thực hiện đƣợc đƣợc nó. Những xung đột bi kịch nảy sinh do những hoàn cảnh này hay hoàn cảnh 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khác đƣợc kết thúc bằng sự hủy diệt của con ngƣời.
Mỗi thời đại lịch sử tìm hiểu nguyên nhân nảy sinh những tình huống bi kịch theo cách riêng của mình. Hài kịch: Hài kịch là tác phẩm kịch phản ánh những mâu thuẫn hình thành trong xã hội giữa những quan điểm và khái niệm mới với các hình thái ý thức đã lỗi thời của đời sống xã hội và đời sống tinh thần đang cố gắng duy trì địa vị xã hội của mình. Xung đột bi kịch xuất hiện khi chế độ lỗi thời hãy còn sức mạnh và còn tin vào tính hợp pháp của mình, còn xung đột hài kịch xuất hiện vào lúc niềm tin đã mất đi nhƣng cái vũ vẫn bám lấy cuộc sống và trở thành đối tƣợng chế giễu Chính kịch: Chính kịch là tác phẩm kịch dựa trên cơ sở những xung đột có tính chất không vƣợt lên trên cá nhân con ngƣời. Nhân vật chính kịch chết thì cái chết của họ phần nhiều là hành động của một quyết định đƣợc chấp thuận một cách tự nguyện chứ không phải là kết quả của một tình thế bế tắc, bi thảm.
Môi trƣờng của chính kịch là thời đại, cuộc đời riêng của con ngƣời, những tình thế đƣợc xây dựng trên những xung đột giải quyết đƣợc liên quan đến số phận con ngƣời riêng lẻ không đề cập đến những sự kiện có ý nghĩa lớn lao trên đất nƣớc. Một số đặc trưng của kịch bản văn học 1. Về nhân vật Kịch là nghệ thuật thể hiện hình tƣợng con ngƣời một cách sống động nhất, nhƣng trong cuộc đời thực, ngƣời bình thƣờng không thể nói to trƣớc đám đông những toan tính xấu xa, những dục vọng thấp hèn của mình giống nhƣ các nhân vật trên sàn diễn. Cho nên, hình tƣợng con ngƣời trong kịch cũng thuộc loại hình tƣợng mang tính ƣớc lệ cao nhất.
Nó là nhân vật của trò diễn mà diễn viên là ngƣời đóng vai các nhân vật ấy trên sân khấu. Tác phẩm trữ tình, nhất là tác phẩm tự sự, tìm đủ mọi cách làm mờ tính chất trò diễn của 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghệ thuật. Tính chất trò diễn lại thƣờng xuyên đƣợc tô đậm, không cần che đậy trong kịch văn học và nghệ thuật sân khấu. Đây là đặc điểm ta dễ dàng phân biệt nhân vật kịch với hình tƣợng trữ tình và hình tƣợng tự sự.
Là hình tƣợng trò diễn, nhân vật kịch chịu sự chi phối, ràng buộc chặt chẽ bởi những điều kiện, luật lệ của nghệ thuật sân khấu. Nhƣ đã nói ở trên, do cốt truyện trong kịch bản văn học phải tập trung chính vì vậy mà số lƣợng nhân vật kịch không thể nào nhiều nhƣ tự sự, tiểu thuyết đƣợc. Là hình tƣợng trò diễn, nhân vật kịch đƣợc cụ thể hóa bằng chất liệu riêng. Tuy kịch bản không có nhân vật ngƣời kể chuyện, không cho tác giả tự do can thiệp, mách nƣớc cho độc giả, vì kịch bản viết ra không phải để đọc mà là để biểu diễn trên sân khấu.
Khi viết kịch bản, chất liệu quan trọng nhất mà nhà văn có thể sử dụng để xây dựng hình tƣợng nhân vật là lời thoại cùng với giọng nói của các nhân vật. Qua lời đối thoại và độc thoại, nhân vật kịch cất lên tiếng nói tự biểu hiện, tự bộc lộ thế giới nội tâm đầy bí mật của mình nhƣng thế giới nội tâm của nhân vật kịch không phải là thế giới tự đóng kịch trong bản thân. Lời của nhân vật kịch là lời nói tác động tới các nhân vật khác trong một môi trƣờng đối thoại giữa các lời nói khác nhau. Nhân vật kịch không đƣợc khắc họa với nhiều khía cạnh tỉ mỉ, các nhân vật kịch phần đông đều đơn giản về mặt bên trong hơn so với hình tƣợng tự sự.
Tuy nhiên, tính cách nổi bật, xác định không có nghĩa là đơn giản một chiều, xoay quanh nét tính cách nổi bật còn có những nét tính cách khác vừa liên đới vừa biến thái làm cho gƣơng mặt nhân vật sinh động, đa dạng hơn. Nhân vật văn học quả là tổng hợp của nhiều vai trò nhƣ vai xã hội, vai tâm lý, vai tƣ tƣởng, vai tính cách. Trong tác phẩm tự sự, các vai trò này nhiều khi không đồng nhất với nhau. Vai trò của nhân vật kịch thƣờng mang tính chất đơn nhất và hay bị đồng nhất với vai tính cách.
Cho nên, thể hiện tính cách của nhân vật kịch vẫn là nhiệm vụ quan trọng của các vai diễn trên sân khấu. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong các vở bi kịch nhân vật chính thƣờng là “những con ngƣời lƣơng thiện, dũng cảm, anh hùng, cao thƣợng, đấu tranh vì những mục đích tốt đẹp, vì lí tƣởng cao quý nhƣng điều kiện khách quan chƣa cho phép thực hiện” [33, tr. 227] nhƣng những nhân vật này thƣờng có kết thúc bi thảm. Tính đến thế kỉ XIX, phần đa các nhân vật chính đều kết thúc bằng cái chết ở cuối tác phẩm.
Về kết cấu Kết cấu của một vở kịch bao gồm cốt truyện và nghệ thuật liên kết cụ thể các thành phần của nó; cách tổ chức thời gian, không gian, tính cách…sao cho toàn bộ tác phẩm thực sự trở thành một chỉnh thể nghệ thuật. Kịch tính Trong bài “Sự phân chia văn học thành loại và thể”, Bêlinxki đã nói về sự giống nhau giữa tự sự và kịch nhƣ hai phƣơng thức biểu hiện đời sống. Theo Bêlinxki, kịch giống tác phẩm tự sự vì: Ở đây cũng hiện hữu một hành động xác định đang tự vận động cái bên trong, cái lý tƣởng (tức là cái chủ quan) đã trở thành cái bên ngoài, cái hình thức (tức là cái khách quan). Muốn phản ánh đời sống trong tính khách quan, tác phẩm tự sự và kịch phải dựa vào một hệ thống sự kiện, biến cố đƣợc tổ chức thành cốt truyện.
Tuy cùng xây dựng cốt truyện để phản ánh đời sống theo nguyên tắc khách quan, nhƣng từ trong bản chất, kịch và tự sự là hai loại tác phẩm có nội dung thể loại rất khác nhau.