phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận văn gồm 02 chƣơng. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài Chƣơng 2. Một số biện pháp nâng cao dạy học bố cục chất liệu sơn dầu tại trƣờng cao đẳng sƣ phạm Nghệ An 7 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Một số khái niệm chung 1.
Khái niệm dạy học Dạy học bao gồm hai hoạt động: Hoạt động dạy và hoạt động học. Hai hoạt động này luôn gắn bó mật thiết với nhau, tồn tại cho nhau. Có rất nhiều quan điểm khác nhau về dạy học, nhƣng tựu chung lại có thể hiểu một cách khái quát: Dạy là sự tổ chức và điều khiển tối ƣu quá trình sinh viên chiếm lĩnh tri thức, trong và bằng cách đó hình thành và phát triển nhân cách. Học là quá trình tự giác, tích cực, tự lực chiếm lĩnh khái niệm khoa học, dƣới sự điều khiển sƣ phạm của giáo viên.
Phương pháp dạy học Phƣơng pháp là cách thức hoặc phƣơng pháp, phƣơng thức,…để giải quyết một vấn đề. Có nghĩa là tìm cách tiến hành công việc từ ban đầu đến khi kết thúc - tìm những công đoạn cần thiết hay còn gọi là những bƣớc đi liên tục, có logic chặt chẽ nhằm đạt đƣợc hiệu quả cao cho công việc. Những phƣơng pháp đƣợc vận dụng và tiến hành trong hoạt động dạy học theo phƣơng thức nhà trƣờng đƣợc gọi là phƣơng pháp dạy học. Cho đến nay, có rất nhiều quan điểm khác nhau về PPDH, chƣa có sự thống nhất về định nghĩa khái niệm.
Phạm Viết Vƣợng cho rằng: “Phƣơng pháp dạy học là tổng hợp các cách thức hoạt động phối hợp, tƣơng tác giữa giáo viên và học sinh, nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh hệ thống kiến thức khoa học, hình thành hệ thống kĩ năng, kĩ xảo, thực hành sáng tạo và thái độ chuẩn mực theo mục tiêu của quá trình dạy học”[7,Tr253] Theo Nguyễn Ngọc Quang cho rằng: “PPDH là con đƣờng chính yếu, cách thức làm việc phối hợp, thống nhất của thầy và trò, trong đó thầy truyền đạt nội dung trí dục để trên cơ sở đó, và thông qua đó, mà chỉ đạo sự 8 học tập của trò; còn trò lĩnh hội và tự chỉ đạo sự học tập cả bản thân, để cuối cùng đạt tới mục đích dạy học”[7,Tr. Mặc dù có những quan điểm khác nhau nhƣng các tác giả đều thừa nhận PPDH có những đặc trƣng sau: - PPDH phản ánh sự vận động của quá trình nhận thức của trò nhằm đạt đƣợc mục đích học tập. - PPDH phản ánh cách thức hoạt động, tƣơng tác, sự trao đổi thông tin, dạy học (truyền đạt và lĩnh hội) giữa thầy và trò. - PPDH phản ánh cách thức tổ chức, điều khiển hoạt động nhận thức của thầy: kích thích và xây dựng động cơ; tổ chức hoạt động nhận thức và kiểm tra - đánh giá kết quả nhận thức của trò; phản ánh cách thức tổ chức, tự điều khiển, tự kiểm tra - đánh giá của trò.
Từ những nhận định trên, ta có thể khái quát về PPDH nhƣ sau: PPDH là cách thức hoạt động của GV và SV, trong đó GV là ngƣời chỉ đạo, tổ chức các hoạt động dạy và học; SV là ngƣời tổ chức, chủ động tham gia các hoạt động học tập nhằm đạt đƣợc các mục tiêu dạy - học. Bố cục Nói đến bố cục, tức là nói đến phạm vi lĩnh vực sáng tác nghệ thuật. Một tác phẩm hội họa đƣợc công bố trƣớc quần chúng là công bố một thành tựu tƣ duy, một quá trình lao động sáng tạo. Nó là tấm gƣơng phản ánh trung thành tƣ tƣởng tình cảm trí tuệ của tác giả.
Đem đến cho ngƣời thƣởng thức một cảm xúc, niềm rung cảm nhiều hay ít trƣớc tác phẩm ấy là tùy thuộc vào sự hấp dẫn sức truyền cảm bằng chính ngôn ngữ tạo hình mà nhà hội họa đã vận dụng để sáng tạo nên nó. Nhƣng sự biểu hiện cái đẹp nghệ thuật có liên quan trực tiếp với sức mạnh nhận thức mà nghệ sĩ đạt đƣợc. “Sức mạnh nhận thức đó là chuyên môn tay nghề, là quá trình nhào nặn lý giải sắp xếp cấu trúc nghệ thuật bằng chính ngôn ngữ và phƣơng tiện 9 để biểu đạt ngôn ngữ ấy theo một quan niệm riêng, sở thích riêng. Việc sắp xếp đó gọi là bố cục” [3, Tr.
Bố cục là gì? Trong khái niệm chung có thể hiểu: Bố cục là làm cho hài hòa hay bố cục là sự sắp xếp khéo léo để đạt đến sự hài hòa thuận mắt. Bố cục là sự cân bằng các bộ phận, các khối phân bổ trong bức tranh, những tuyến trong tranh phong cảnh, những hình ảnh sự vật trong tranh tĩnh vật, khuôn mặt cánh tay trong tranh chân dung, nhóm ngƣời trong tranh có chủ đề. Tất cả đều có mục đích tạo nên một chỉnh thể hài hòa. Tóm lại những quan niệm trên tuy cách nói khác nhau song chung quy vẫn thống nhất đối với công việc của bố cục trong một tác phẩm nghệ thuật là Lôgic và hài hòa hay một chỉnh thể hài hòa logic trong tác phẩm hội họa là toàn bộ phƣơng pháp cấu tạo thành tác phẩm, nó bao gồm phƣơng pháp bố cục, các quy tắc bố cục và sự vận dụng các quy tắc đó, từ hình, đƣờng nét, màu sắc sự thống nhất để đạt đến sự thuận mắt hợp lý… Sau khi xác định chủ đề tƣ tƣởng cho bức tranh tƣơng lai ngƣời họa sĩ phải vẽ hàng chục phác thảo để tìm ra các giải quyết cho một chỉnh thể hài hòa gồm có: Từ hòa sắc nhịp điệu, đƣờng nét chung, ánh sáng bóng tối, trọng tâm, mảng chính mảng phụ… Những yếu tố tạo hình này thể hiện cách diễn tả tối ƣu thông qua kết cấu, bộc lộ nội dung một cách hợp lý nhất mà ngƣời xem có thể cảm thụ trực tiếp bằng cảm tính.
Việc nghiên cứu bố cục là tìm hiểu tính hài hòa và tính logic mà trong khi thể hiện bố cục phải quan tâm và hiệu quả đó phải đƣợc bộc lộ trên mặt phẳng dƣới dạng mô hình nhƣ thế nào? Tìm hiểu hài hòa trong tranh là tìm hiểu vì sao quy luật hài hòa là quy luật tối thƣợng trong nghệ thuật, những điều kiện để đạt đến hài hòa. Điều kiện đó là gì? Vì sao chỉ thông qua đó mới thực hiện đƣợc sự hài hòa. Là do hài hòa có tính quy luật khách quan nên nó 10 cũng có những quy tắc mà ngƣời họa sĩ phải nhận thức thấu đáo để vận dụng. Trong lịch sử nghệ thuật các nhà hội họa điêu khắc, kiến trúc đã tìm ra những quy luật cho sự hài hòa, đƣợc họ vận dụng trong sáng tác nhƣ tỷ lệ cân đối (tỷ lệ vàng), quy tắc bố cục theo đƣờng chéo, theo hình tam giác, hình tròn, hình vuông, hình chữ nhật… Mục đích cuối cùng của ngƣời sáng tác mĩ thuật là phải sản sinh đƣợc những tác phẩm nghệ thuật của mình, tức là phải biết là (sáng tác) tranh (bố cục tranh).
Tất cả những môn học chuyên ngành cơ bản nhƣ Hình họa, Điêu khắc, Trang trí, Giải phẫu, Luật xa gần, Nghệ thuật học… đều phục vụ và hỗ trợ cho mục đích cuối cùng ấy. Bài thi tốt nghiệp ra trƣờng của các sinh viên mĩ thuật là bài có tính chất tổng hợp: bố cục tranh hoặc bố cục tạo dáng để sáng tạo ra các sản phẩm mĩ thuật. Bố cục tranh là công việc vô cùng thú vị, là sự rèn luyện cơ bản của ngƣời học mĩ thuật và họa sĩ sáng tác tranh. Chất liệu sơn dầu Trong quá trình tiến hóa, con ngƣời không ngừng cải tạo thế giới tự nhiên phục vụ cho lợi ích của mình.
Từ khi tìm ra lửa và trải qua hàng vạn năm con ngƣời đã tiến hóa một bƣớc dài trên con đƣờng cải tạo thế giới tự nhiên. Trồng trọt, chế biến, sản xuất ra các sản phẩm tiêu dùng từ thô sơ với hai bàn tay khéo léo tinh xảo đến những mặt hàng cao cấp từ những nhà máy hiện đại. Con ngƣời đã tìm ra biết bao vật liệu mới, chất liệu mới đƣợc sản xuất ra bằng sự phát triển vƣợt bậc của khoa học kĩ thuật… Nhƣ vậy trong thế giới tự nhiên có các dạng vật chất do sự biến đổi của tự nhiên mà tạo thành các trạng thái vật chất khác nhau: khô, đanh, rắn chắc nhƣ kim cƣơng, sắt, thép, vàng, bạc, đồng, gỗ, đá… Nhƣng cũng có nhiều dạng vật chất mềm, nhẹ, xốp, dẻo, mịn màng, óng ả nhƣ mây, nƣớc, cây cối, hoa lá thảo mộc… Đó là các dạng vật chất mới, chất liệu mới do 11 con ngƣời sáng tạo ra. Một trong những chất liệu do con ngƣời tạo ra để làm phƣơng tiện cho việc biểu hiện nghệ thuật hội họa đó là chất liệu sơn dầu.
Sơn dầu là một loại họa phẩm đƣợc làm từ sắc tố (pigment), thƣờng dƣới dạng bột khô đƣợc nghiền kỹ với dầu lanh (cây gai) hay dầu cù túc. Tuy nhiên, việc pha màu sơn dầu đòi hỏi phải có kiến thức chuyên môn để tránh gây những phản ứng hóa học bởi sắc tố có thể là nguyên liệu khoáng, hữu cơ hoặc nguyên liệu hóa học. Sơn dầu không thấm nƣớc, có độ dẻo và độ che phủ mạnh (dễ dàng phủ kín lớp sơn khác ở dƣới, trừ các màu có tính đặc biệt). Cũng có lúc ngƣời ta dùng từ màu dầu thay cho từ sơn dầu với ý định chỉ chất liệu dùng trong tác phẩm.
Với những ƣu điểm vƣợt trội, sơn dầu đã trở thành chất liệu chính để tạo ra các tác phẩm nghệ thuật. Điển hình là những bức tranh kiểu Hà Lan mới ở Bắc Âu và sự phát triển của kỹ thuật vẽ tranh sơn dầu thời Phục Hƣng đã gần nhƣ thay thế hoàn toàn các loại chất liệu khác. Vasari họa sĩ kiến trúc sƣ và nhà lịch sử mĩ thuật Phục hƣng Italia cho rằng anh em họa sĩ Hubert Van Eyck (1370-1426) và Han Van Eyck (1390-1441) ngƣời Hà Lan đã phát hiện ra sơn dầu. Họa sĩ Van Eyck đã khám phá ra sơn dầu khi ông đem bức tranh vẽ bằng lòng trắng trứng có phết một lớp vecsni ra phơi nắng cho chóng khô, nhƣng không thành công vì bị nứt nẻ.
Vì thế Van Eyck phải nghĩ ra cách chế tạo những chất dầu có thể khô trong bóng râm. Thấy dầu hồ đào đáp ứng đƣợc yêu cầu này, Van Eck bèn trộn dầu với bột màu và thấy màu sáng rực rỡ, không cần quét một lớp vecsni lên bức tranh nhƣ trƣớc nữa.3] 12 Van Eyck đã dùng dầu làm chất liệu chính của tranh. Rõ ràng chính ông đã mở đƣờng cho nền hội họa bằng sơn dầu. Ngƣời đƣa sơn dầu từ Hà Lan của Van Eyck vào Italia khoảng những năm 1460-1470 là Adamessina.
Lập tức kỹ thuật này đƣợc các họa sĩ Italia hăng hái sử dụng và cải tiến.