Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu - Chương 2: Thực trạng tích tụ, tập trung ruộng đất quy mô lớn để phát triển sản xuất nông nghiệp hàng hóa, ứng dụng công nghệ cao tại huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên - Chương 3: Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả tích tụ, tập trung ruộng đất quy mô lớn, ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất nông nghiệp trên địa bàn nghiên cứu. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận của việc tích tụ, tập trung ruộng đất trong sản xuất nông nghiệp 1. Các khái niệm cơ bản a) Khái niệm về đất đai Trong phạm vi nghiên cứu về sử dụng đất, đất đai được nhìn nhận là một nhân tố sinh thái [50].
Với khái niệm này, đất đai bao gồm tất cả các thuộc tính sinh học và tự nhiên của bề mặt trái đất có ảnh hưởng nhất định đến tiềm năng và hiện trạng sử dụng đất. Đất theo nghĩa đất đai bao gồm: Khí hậu; dáng đất, địa hình; Thổ nhưỡng; Thủy văn; Thảm thực vật tự nhiên; Cỏ dại trên đồng ruộng; Động vật tự nhiên; Những biến đổi của đất do hoạt động của con người. - Đất đai (land): là diện tích đất cụ thể của bề mặt Trái Đất: khí hậu, địa hình, nước, thổ nhưỡng, trầm tích, sinh vật, hoạt động của con người. Theo học thuyết sinh thái học cảnh quan (landscape ecology) đất đai được coi là vật mang của hệ sinh thái, đất đai được định nghĩa đầy đủ như sau: “Một vạt đất xác định về mặt địa lý là một diện tích bề mặt của trái đất với những thuộc tính tương đối ổn định hoặc thay đổi có tính chất chu kỳ có thể dự đoán được của sinh quyển bên trên, bên dưới nó như là: không khí, đất (soil), điều kiện địa chất, thủy văn, thực vật và động vật cư trú, những hoạt động hiện nay và trước đây của con người, ở chừng mực mà những thuộc tính này ảnh hưởng có ý nghĩa tới việc sử dụng vạt đất đó của con người hiện tại và trong tương lai” [48] b) Khái niệm đất nông nghiệp Theo Điều 10 Luật Đất đai năm 2013 căn cứ vào mục đích sử dụng, đất đai của Việt Nam được phân loại thành 3 nhóm đất: đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp và đất chưa sử dụng, trong đó đất nông nghiệp là đất được sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng.
Đất nông nghiệp bao gồm: Đất trồng cây hàng năm (đất trồng lúa và đất trồng cây hàng năm khác), đất trồng cây lâu năm, đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất rừng đặc dụng, đất nuôi trồng 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác. Đối với đất nông nghiệp khác bao gồm: đất sử dụng để xây dựng nhà kính và các loại nhà khác phục vụ mục đích trồng trọt, kể cả các hình thức trồng trọt không trực tiếp trên đất; xây dựng chuồng trại chăn nuôi gia súc, gia cầm và các loại động vật khác được pháp luật cho phép; đất trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản cho mục đích học tập, nghiên cứu thí nghiệm; đất ươm tạo cây giống, con giống và đất trồng hoa, cây cảnh [30]. Vai trò của đất đai nói chung đất nông nghiệp nói riêng là vô cùng to lớn. Nó không những đóng vai trò là điểm tựa trong ngành sản xuất, là cơ sở cung cấp nuôi dưỡng cây trồng trong sản xuất nông nghiệp mà còn là tư liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng của môi trường sống [46], là nơi tạo ra giá trị sản xuất và thu nhập của các hộ dân.
Nếu con người biết cách sử dụng các công thức luân canh cây trồng phù hợp với từng loại đất sẽ đảm bảo được năng suất cho cây cũng như đảm bảo được tính bền vững trong quá trình sử dụng đất nông nghiệp. c) Khái niệm sử dụng đất nông nghiệp Sử dụng đất nông nghiệp là hành vi lấy đất kết hợp với sức lao động, vốn để sản xuất nông nghiệp tạo ra lợi ích, tùy vào mức độ phát triển kinh tế, xã hội, ý thức của loài người về môi trường sinh thái được nâng cao, phạm vi sử dụng đất nông nghiệp được mở rộng ra các mặt sản xuất, sinh hoạt, sinh thái. Nguyên tắc sử dụng đất: Tại Điều 6 Luật Đất đai năm 2013 quy định có 3 nguyên tắc phải đảm bảo khi sử dụng đất: (1) Đúng quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và đúng mục đích sử dụng đất; (2) Tiết kiệm, có hiệu quả, bảo vệ môi trường và không làm tổn hại đến lợi ích chính đáng của người sử dụng đất xung quanh; (3) Người sử dụng đất thực hiện các quyền, nghĩa vụ của mình trong thời hạn sử dụng đất theo quy định của Luật này và các quy định khác của pháp luật có liên quan [30]. Đất đai là nguồn tài nguyên có hạn, trong khi đó nhu cầu của con người lấy từ đất ngày càng tăng, mặt khác đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp do bị trưng dụng sang các mục đích khác.
Vì vậy, sử dụng đất nông nghiệp ở nước ta phải đáp ứng được mục tiêu là nâng cao hiệu quả KT-XH trên cơ sở đảm bảo an ninh lương thực, thực phẩm, tăng cường nguyên liệu cho công nghiệp và hướng tới xuất khẩu. Sử dụng đất trong sản xuất nông nghiệp trên cơ sở cân nhắc những mục tiêu phát 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com triển KT-XH, tận dụng tối đa lợi thế so sánh về điều kiện sinh thái và không làm ảnh hướng xấu đến môi trường là những nguyên tắc cơ bản và cần thiết để đảm bảo cho khai thác sử dụng bền vững nguồn tài nguyên đất .Do đó, đất nông nghiệp cần được sử dụng theo nguyên tắc “đầy đủ và hợp lý”, phải có các quan điểm đúng đắn theo xu hướng tiến bộ, phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh cụ thể, làm cơ sở thực hiện việc sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả kinh tế cao [35]. Thực hiện sử dụng đất nông nghiệp đầy đủ và hợp lý là cần thiết vì: - Nó sẽ làm tăng nhanh khối lượng nông sản trên 1 đơn vị diện tích, xây dựng cơ cấu cây trồng, chế độ bón phân hợp lý, góp phần bảo vệ độ phì đất. - Là tiền đề để sử dụng có hiệu quả cao các nguồn tài nguyên khác, từ đó nâng cao đời sống của nông dân.
- Trong cơ chế kinh tế thị trường cần phải xét đến tính quy luật của nó, gắn với các chính sách vĩ mô nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp và phát triển nền nông nghiệp bền vững [14]. d) Tích tụ đất đai - Tích tụ đất đai (land accumulation) là một hành vi trong đó chủ thể sở hữu và sử dụng ruộng đất dùng các biện pháp khác nhau như mua, chuyển nhượng và các biện pháp khác nhằm tăng được quy mô ruộng đất mà mình sở hữu và sử dụng [13]. Mặc dù có nhiều cách tiếp cận và quan điểm khác nhau liên quan đến tích tụ đất đai nhưng tất cả đều có những điểm chung là: 1- Tích tụ đất nông nghiệp làm tăng quy mô ruộng đất của một chủ sở hữu; 2- Tích tụ đất nông nghiệp sẽ khắc phục được tình trạng manh mún đất đai khi tăng quy mô diện tích canh tác của hộ gia đình; 3- Hoạt động tích tụ không thể tách rời với thị trường đất đai mà cụ thể bao gồm thị trường chuyển nhượng QSDĐ và thị trường thuê đất; 4- Tích tụ và tập trung đất đai đều nhằm mục đích giảm manh mún, nhưng tích tụ đất đai gắn trực tiếp đến sự phân tầng về diện tích đất và mức sống ở khu vực nông thôn [32]. Tích tụ đất đai có thể coi là một dạng tích tụ tư bản dưới hình thức hiện vật trong nông nghiệp.
Tuy nhiên, đặc trưng của tích tụ đất đai trong nông nghiệp khác với tích tụ tư bản trong công nghiệp. Do đất đai là tư liệu sản xuất chủ yếu không 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thể thay thế được và có giới hạn, và do sản xuất nông nghiệp phụ thuộc vào nhiều yếu tố sinh thái, tự nhiên, thời tiết, khí hậu. nên lợi thế kinh tế theo quy mô có phần hạn chế. Trong khi tích tụ tư bản trong công nghiệp gần như là không giới hạn, hình thành nên những doanh nghiệp có quy mô vốn lớn, tận dụng được lợi thế kinh tế theo quy mô.
Từ đó có thể thấy, cần tính toán quy mô tích tụ đất đai phù hợp mang lại hiệu quả kinh tế cao nhất. Trên thực tế, các mô hình nông nghiệp công nghệ cao không đòi hỏi quy mô ruộng đất quá lớn. Một điểm nữa cũng cần quan tâm, đó là tích tụ ruộng đất đồng nghĩa với việc một bộ phận nông dân sẽ mất QSDĐ, đồng nghĩa với việc họ có nguy cơ bị bần cùng hóa rất cao [32]. Hình thức tích tụ đất đai liên quan đến các mô hình giúp tăng diện tích ruộng đất của các hộ gia đình hoặc tổ chức kinh tế nhận chuyển nhượng QSDĐ nông nghiệp từ các cá nhân, tổ chức kinh tế hoặc qua các mô hình góp vốn bằng quyền sử dụng đất có chuyển QSDĐ giữa nông dân với doanh nghiệp [32].
e) Tập trung đất đai Tập trung đất đai (land concentration) được hiểu là quá trình làm tăng quy mô đất đai cho sản xuất kinh doanh hay mục đích nào đó nhưng không thay đổi quyền sở hữu hay quyền sử dụng của các chủ thể sở hữu và sử dụng ruộng đất [13]. - Tập trung ruộng đất có thể được hiểu là “gom” nhiều mảnh đất hiện có thành mảnh đất, khu đất, cánh đồng có quy mô lớn, liền vùng, liền thửa, phục vụ cho sản xuất nông nghiệp, công nghiệp dịch vụ, bằng con đường thuê mướn hoặc liên kết sản xuất, kinh doanh, góp vốn QSDĐ vào doanh nghiệp. - Theo một cách hiểu khác, tập trung ruộng đất là một sự điều chỉnh và sắp xếp lại các thửa ruộng, thường được áp dụng để hình thành những vùng đất rộng lớn và hợp lý hơn. Tập trung ruộng đất bên cạnh tạo thuận lợi cho thay đổi phương thức sản xuất nông nghiệp còn có thể được sử dụng để cải thiện kết cấu hạ tầng nông thôn và thực hiện các chính sách bảo đảm tính bền vững của môi trường và nông nghiệp [32].