Luận văn thạc sĩ: Đánh giá quy hoạch xây dựng nông thôn mới tại TP. Sơn La, tỉnh Sơn La (2012-2019) - Trường Đại học Lâm nghiệp

Đánh giá thực trạng quy hoạch xây dựng nông thôn mới tại thành phố Sơn La giai đoạn 2012-2019. Phân tích kết quả, khó khăn và đề xuất giải pháp nâng cao chất

• Tác giả: Lường Hồng Tuyết
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Bá Long
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý đất đai
• Đề tài: Đánh giá tình hình thực hiện quy hoạch xây dựng nông thôn mới tại thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La giai đoạn 2012 – 2019
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về quy hoạch nông thôn mới tại Sơn La

Sơn La là tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam với đặc điểm địa hình phức tạp, dân cư phân tán. Chương trình xây dựng nông thôn mới được triển khai từ năm 2010, đặt mục tiêu cải thiện hạ tầng và đời sống nông dân. Giai đoạn 2012-2019 đánh dấu bước chuyển quan trọng khi thành phố Sơn La hoàn thành lập quy hoạch cho tất cả 5 xã thuộc địa bàn. Quy hoạch nông thôn mới bao gồm quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch xây dựng, quy hoạch hạ tầng kỹ thuật và quy hoạch phát triển kinh tế xã hội. Các đồ án quy hoạch được phê duyệt theo quyết định của UBND tỉnh và thành phố. Công tác lập quy hoạch phải đảm bảo tính tổng thể, liên kết vùng và phù hợp với điều kiện thực tế địa phương. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để triển khai các dự án đầu tư xây dựng nông thôn trên địa bàn thành phố Sơn La.

1.1. Điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội thành phố Sơn La

Thành phố Sơn La nằm ở vùng Tây Bắc, có diện tích tự nhiên khoảng 324 km². Địa hình chủ yếu là đồi núi, độ dốc lớn, ảnh hưởng đến quy hoạch và xây dựng. Dân số tập trung chủ yếu ở khu vực trung tâm và các xã ven đô. Kinh tế nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn với cây trồng chính là ngô, lúa và cây ăn quả. Thu nhập bình quân đầu người còn thấp so với mặt bằng chung cả nước. Cơ sở hạ tầng nông thôn còn nhiều hạn chế, đặc biệt về giao thông và thủy lợi. Các yếu tố này tạo ra thách thức lớn cho công tác quy hoạch xây dựng nông thôn mới.

1.2. Khung pháp lý và chính sách quy hoạch nông thôn mới

Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới được ban hành theo Quyết định số 491/QĐ-TTg năm 2009. Bộ tiêu chí quốc gia gồm 19 tiêu chí đánh giá mức độ đạt chuẩn nông thôn mới. Tại Sơn La, UBND tỉnh ban hành các quyết định phê duyệt quy hoạch cho từng xã giai đoạn 2012-2020. Hệ thống văn bản pháp luật quy định rõ quy trình lập, thẩm định và phê duyệt quy hoạch. Các xã phải xây dựng đề án nông thôn mới riêng, phù hợp với quy hoạch chung của thành phố. Nghị định số 37/2010/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết về lập, thẩm định, phê duyệt và quản lý quy hoạch nông thôn.

II. Phân tích thực trạng và vấn đề tồn tại trong quy hoạch

Thực trạng quy hoạch nông thôn mới tại Sơn La giai đoạn 2012-2019 cho thấy nhiều kết quả tích cực nhưng cũng tồn tại không ít hạn chế. Về mặt tiến độ, 100% các xã đã hoàn thành lập quy hoạch xây dựng nông thôn mới. Tuy nhiên, chất lượng đồ án quy hoạch chưa đáp ứng yêu cầu thực tế. Năng lực cán bộ cấp xã còn hạn chế, với 48% chưa qua đào tạo và 80% không biết sử dụng máy tính tại thời điểm triển khai. Các đơn vị tư vấn đảm nhận nhiều xã cùng lúc dẫn đến khảo sát hiện trạng sơ sài, định hướng phát triển mang tính dập khuôn. Quy hoạch thiếu sự thống nhất giữa các xã, mạnh ai nấy làm. Chi phí cho công tác quy hoạch cao nhưng định mức chi phí thực tế lại thấp, không có hệ số điều chỉnh cho vùng miền. Các tiêu chí về kiến trúc nhà ở, công trình công cộng và bảo tồn văn hóa dân tộc còn thiếu cụ thể. Hệ thống hạ tầng giao thông, thủy lợi, thoát nước giữa các xã chưa được liên kết đồng bộ.

2.1. Hạn chế về năng lực và trình độ cán bộ quản lý quy hoạch

Năng lực của các chủ thể tham gia nhiệm vụ quy hoạch là vấn đề cốt lõi ảnh hưởng đến chất lượng. Cán bộ cấp xã thiếu kiến thức chuyên môn về quy hoạch xây dựng. Việc đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ chưa được thực hiện thường xuyên và có hệ thống. Đội ngũ tư vấn thiết kế chưa am hiểu sâu về đặc điểm địa phương. Công tác khảo sát hiện trạng chưa kỹ lưỡng, bỏ sót nhiều yếu tố quan trọng. Điều này dẫn đến quy hoạch không phù hợp với điều kiện tự nhiên và văn hóa vùng. Quản lý sau quy hoạch cũng gặp nhiều khó khăn do thiếu nhân lực có trình độ.

2.2. Bất cập về kinh phí và tiêu chí quy hoạch

Chi phí lập quy hoạch nông thôn mới đòi hỏi khoản đầu tư lớn từ khảo sát đến phê duyệt. Định mức chi phí áp dụng chung cho cả nước, không phân biệt vùng đồng bằng và miền núi. Nguồn vốn từ các chương trình, dự án gặp vướng mắc về thủ tục giải ngân. Các tiêu chí kiến trúc nhà ở nông thôn chưa phù hợp với tập quán sinh hoạt của đồng bào dân tộc thiểu số. Quy định về bảo tồn di tích lịch sử, văn hóa còn chung chung, khó áp dụng. Hệ thống tiêu chí đánh giá chưa tính đến đặc thù kinh tế xã hội từng vùng miền.

III. Giải pháp nâng cao chất lượng quy hoạch nông thôn mới

3.1. Nâng cao năng lực đội ngũ và ứng dụng công nghệ

Đào tạo cán bộ quy hoạch cấp xã cần được thực hiện bài bản, có chương trình cụ thể. Xây dựng đội ngũ tư vấn thiết kế am hiểu đặc thù vùng miền núi Tây Bắc. Ứng dụng công nghệ thông tin, phần mềm GIS trong quản lý và lập quy hoạch. Số hóa dữ liệu quy hoạch để dễ dàng cập nhật và điều chỉnh. Tổ chức các đoàn tham quan học tập kinh nghiệm từ các địa phương đã đạt chuẩn nông thôn mới. Hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu để hỗ trợ kỹ thuật cho địa phương.

3.2. Hoàn thiện cơ chế chính sách và huy động nguồn lực

Đề xuất điều chỉnh định mức chi phí quy hoạch phù hợp với điều kiện vùng miền núi. Xây dựng cơ chế lồng ghép nguồn vốn từ nhiều chương trình, dự án khác nhau. Ban hành bộ tiêu chí kiến trúc nông thôn đặc thù cho khu vực dân tộc thiểu số. Hoàn thiện quy trình thẩm định, phê duyệt quy hoạch theo hướng đơn giản hóa thủ tục. Tăng cường vai trò của người dân trong phản biện và giám sát quy hoạch. Xây dựng cơ chế đánh giá định kỳ để kịp thời điều chỉnh quy hoạch cho phù hợp thực tế.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn từ đánh giá quy hoạch

Nghiên cứu đánh giá thực trạng quy hoạch nông thôn mới tại thành phố Sơn La giai đoạn 2012-2019 cho thấy chương trình đã đạt được nhiều kết quả quan trọng. Tất cả 5 xã thuộc thành phố đều hoàn thành lập quy hoạch xây dựng nông thôn mới theo đúng tiến độ. Tuy nhiên, chất lượng quy hoạch còn nhiều hạn chế do năng lực cán bộ, kinh phí và thiếu tiêu chí đặc thù vùng miền. Các vấn đề tồn tại chủ yếu liên quan đến tính liên kết vùng, sự phù hợp với điều kiện địa phương và hiệu quả quản lý sau quy hoạch. Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học để đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng quy hoạch trong giai đoạn tiếp theo. Bài học kinh nghiệm từ Sơn La có thể áp dụng cho các tỉnh miền núi Tây Bắc trong công tác lập và quản lý quy hoạch nông thôn mới. Việc hoàn thiện quy hoạch sẽ góp phần đạt mục tiêu xây dựng nông thôn bền vững, nâng cao đời sống nhân dân.

4.1. Kết quả đạt được và bài học kinh nghiệm

Giai đoạn 2012-2019, thành phố Sơn La đạt được nhiều tiến bộ trong xây dựng nông thôn mới. Hệ thống hạ tầng giao thông, thủy lợi được cải thiện đáng kể. Thu nhập bình quân đầu người khu vực nông thôn tăng trưởng ổn định. Bài học quan trọng là cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền. Quy hoạch phải xuất phát từ nhu cầu thực tế của cộng đồng dân cư. Công tác giám sát, đánh giá định kỳ giúp phát hiện và điều chỉnh kịp thời. Liên kết vùng trong quy hoạch đảm bảo tính tổng thể và hiệu quả đầu tư.

4.2. Ứng dụng và định hướng phát triển giai đoạn tiếp theo

Kết quả nghiên cứu được ứng dụng làm tài liệu tham khảo cho các xã chưa đạt chuẩn nông thôn mới. Mô hình đánh giá có thể áp dụng cho các huyện khác trong tỉnh Sơn La. Giai đoạn 2020-2025, cần tập trung nâng cấp hạ tầng và phát triển kinh tế nông thôn. Định hướng quy hoạch phải gắn với bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu. Phát triển du lịch nông thôn kết hợp bảo tồn văn hóa dân tộc. Xây dựng nông thôn thông minh với ứng dụng công nghệ số trong quản lý và sản xuất nông nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận của quy hoạch xây dựng nông thôn 1. Khái quát về nông thôn Theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2010), nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Ủy ban nhân dân xã. Nông thôn là vùng khác với vùng đô thị vì ở đó có một cộng đồng chủ yếu là nông dân làm nghề chính là nông nghiệp, có mật độ dân cư thấp hơn, có cơ cấu hạ tầng kém phát triển hơn, có mức độ phúc lợi xã hội thua kém hơn, có trình độ dân trí, trình độ tiếp cận thị trường và sản xuất hàng hóa thấp hơn” (Vũ Thị Bình và cộng sự, 2006).

Qua đây có thể thấy rằng, khái niệm vùng nông thôn chỉ mang tính chất tương đối, thay đổi theo thời gian và theo tiến trình phát triển kinh tế, xã hội của các quốc gia trên thế giới. Khái niệm nông thôn bao gồm nhiều mặt có quan hệ chặt chẽ với nhau. Nông thôn mới trước tiên phải là nông thôn chứ không phải là thị tứ; thứ hai, là nông thôn mới chứ không phải nông thôn truyền thống. Nếu so sánh giữa nông thôn mới và nông thôn truyền thống, thì nông thôn mới phải bao hàm cơ cấu và chức năng mới.

Khái niệm NTM mang đặc trưng của mỗi vùng nông thôn khác nhau. Nhìn chung, mô hình NTM là mô hình cấp xã, thôn được phát triển toàn diện theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, văn minh hóa. Sự hình dung chung của các nhà nghiên cứu về mô hình nông thôn mới là những kiểu mẫu cộng đồng theo tiêu chí mới, tiếp thu những thành tựu KHKT hiện đại mà vẫn giữ được nét đặc trưng, tinh hoa văn hóa của người Việt Nam. 6 Nông thôn mới là những kiểu mẫu cộng đồng theo tiêu chí mới, tiếp thu những thành tựu khoa học - kỹ thuật hiện đại, song vẫn giữ được những nét đặc trưng, tính cách Việt Nam trong cuộc sống văn hóa tinh thần.

Một số tiêu chí của mô hình nông thôn mới là: Một là, đơn vị cơ bản của mô hình nông thôn mới là làng - xã. Hai là, đáp ứng yêu cầu thị trường hóa, đô thị hóa, công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Ba là, có khả năng khai thác hợp lý và nuôi dưỡng các nguồn lực, đạt tăng trưởng kinh tế cao và bền vững; môi trường sinh thái được giữ gìn; tiềm năng du lịch được khai thác. Bốn là, dân chủ nông thôn mở rộng và đi vào thực chất.

Năm là, nông dân, nông thôn có văn hóa phát triển, dân trí được nâng lên. Theo Bộ Nông nghiệp và PTNT (2010) thì nông thôn mới thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa giai đoạn 2010 - 2020 có đặc trưng: - Kinh tế phát triển, đời sống vật chất và tinh thần của cư dân nông thôn được nâng cao; - Nông thôn phát triển theo quy hoạch, có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại, môi trường sinh thái được bảo vệ; - Dân trí được nâng cao, bản sắc văn hóa dân tộc được giữ vững và phát huy; - An ninh tốt, quản lý dân chủ; - Chất lượng hệ thống chính trị được nâng cao. Xây dựng NTM là việc đổi mới tư duy, nâng cao năng lực của người dân, tạo động lực giúp họ chủ động phát triển kinh tế, xã hội, góp phần thực hiện chính sách vì nông nghiệp, nông dân, nông thôn, thay đổi cơ sở vật chất và diện mạo đời sống, văn hóa, qua đó thu hẹp khoảng cách sống giữa nông thôn và thành thị. Đây là quá trình lâu dài và liên tục, là một trong những nội dung trọng tâm cần lãnh đạo, chỉ đạo trong đường lối, chủ trương phát triển đất nước và của các địa phương trong giai đoạn trước mắt cũng như lâu dài.

7 Mục tiêu xây dựng NTM có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại; Cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch; Xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; Môi trường sinh thái được bảo vệ; Nâng cao sức mạnh của hệ thống chính trị dưới sự lãnh đạo của Đảng ở nông thôn; Xây dựng giai cấp nông dân, củng cố liên minh công nông và đội ngũ trí thức, tạo nền tảng kinh tế - xã hội và chính trị vững chắc, đảm bảo thực hiện thành công công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo định hướng XHCN. Như vậy, hiểu một cách chung nhất của mục đích xây dựng mô hình nông thôn mới là hướng đến một nông thôn năng động, có nền sản xuất nông nghiệp hiện đại, có kết cấu hạ tầng gần giống đô thị. Theo Nguyễn Văn Hưng (2015), đặc điểm nông thôn mới được thể hiện ở những điểm: Thứ nhất, nông thôn được cấu trúc trên nền tảng của làng, xã truyền thống, có đời sống vật chất, tinh thần ngày càng cao. Thứ hai, bên cạnh những ngành nghề truyền thống, những ngành nghề gắn với quá trình công nghiệp hóa đang dần được hình thành, phát triển.

Thứ ba, về văn hóa - xã hội, những giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ và phát huy, tạo động lực mới cho phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của người dân nông thôn. Thứ tư, hệ thống kết cấu hạ tầng hiện đại, môi trường ngày càng được gìn giữ, tái tạo. Thứ năm, về dân chủ cơ sở ở nông thôn ngày càng được phát huy mạnh mẽ, đi vào thực chất, người dân là một trong những chủ thể đóng vai trò quyết định đối với việc xây dựng nông thôn mới. Thứ sáu, chương trình xây dựng nông thôn mới hiện nay được thực hiện chủ yếu theo phương châm “Nhà nước và nhân dân cùng làm”; trong 8 đó, dân tự làm là chính, Nhà nước chỉ hỗ trợ, nhưng phải đáp ứng những mục tiêu của phát triển kinh tế - xã hội, bị quyết định bởi quản lý nhà nước và sự khéo léo, linh hoạt trong tổ chức thực hiện của địa phương.

Thứ bảy, việc xây dựng nông thôn mới hiện nay bị ràng buộc bởi các tiêu chí chung của nông thôn mới, nhưng mang nặng tính đặc thù của từng địa phương (xã) do bị quy định, chi phối bới đặc điểm làng xã, truyền thống, tập quán, điều kiện tự nhiên. và nhiều ràng buộc khác bởi cơ chế dân chủ hóa ở cơ sở. Phát triển nông thôn Phát triển nông thôn là một phạm trù rộng được nhận thức với nhiều quan điểm khác nhau. Ở Việt Nam, thuật ngữ phát triển nông thôn được đề cập đến từ rất lâu và có sự thay đổi qua từng thời kỳ.

Ngân hàng thế giới (1975) đã định nghĩa rằng: “Phát triển nông thôn là một chiến lược nhằm cải thiện các điều kiện sống về kinh tế và xã hội của một nhóm người cụ thể - người nghèo ở vùng nông thôn. Nó giúp những người nghèo nhất trong những người dân sống ở các vùng nông thôn được hưởng lợi ích từ sự phát triển”. Vũ Thị Bình (2006) đã nêu rõ: “Phát triển nông thôn là một quá trình thay đổi bền vững có chủ ý về xã hội, kinh tế, văn hóa và môi trường, nhằm nâng cao chất lượng đời sống của người dân địa phương”. Có quan điểm cho rằng, phát triển nông thôn là phát triển toàn diện các mặt kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội.

Trong từng giai đoạn việc cộng đồng lựa chọn những lĩnh vực ưu tiên là một trong những hoạt động mang lại hiệu quả thiết thực. Phát triển nông thôn bao gồm: Phát triển giáo dục; Các hoạt động góp phần bảo vệ sức khỏe và vệ sinh môi trường; Phát triển cơ sở hạ tầng; Phát triển sản xuất và tạo thu nhập; Nâng cao hiệu quả quản lý và sử 9 dụng tài nguyên thiên nhiên; Phát triển an sinh xã hội; Phát triển dân chủ cơ sở, bình đẳng giới; Phát triển văn hóa; Phát triển con người. Quy hoạch xây dựng nông thôn 1. Khái niệm Quy hoạch xây dựng nông thôn mới là bố trí, sắp xếp các khu chức năng, sản xuất, dịch vụ, hạ tầng kinh tế - xã hội - môi trường trên địa bàn, theo tiêu chuẩn nông thôn mới, gắn với đặc thù, tiềm năng, lợi thế của từng địa phương; được người dân của xã trong mỗi làng, mỗi gia đình ý thức đầy đủ sâu sắc và quyết tâm thực hiện (BXD-BNNPTNT-BTNMT, 2011).

Quy hoạch nông thôn mới bao gồm quy hoạch định hướng phát triển không gian; quy hoạch sử dụng đất và hạ tầng thiết yếu cho phát triển sản xuất nông nghiệp hàng hóa, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ; quy hoạch phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội - môi trường theo chuẩn mới; quy hoạch phát triển các khu dân cư mới và chỉnh trang các khu dân cư hiện có theo hướng văn minh, bảo tồn được bản sắc văn hóa tốt đẹp. Yêu cầu trong quy hoạch xây dựng NTM Quy hoạch xây dựng nông thôn mới cũng phải đáp ứng các yêu cầu sau: - Tuân thủ các văn bản pháp quy hiện hành về quy hoạch xây dựng; - Tuân thủ các quy định pháp lý có liên quan về bảo vệ các công trình kỹ thuật, công trình quốc phòng, di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh và bảo vệ môi trường; - Phù hợp với đặc điểm của địa phương về: + Điều kiện tự nhiên: địa hình, địa chất, địa chất thủy văn, đất đai, nguồn nước, môi trường, khí hậu, tài nguyên, cảnh quan; + Kinh tế: hiện trạng và tiềm năng phát triển; + Xã hội: dân số, phong tục, tập quán, tín ngưỡng. 10 - Đảm bảo việc xây dựng mới, cải tạo các điểm dân cư nông thôn đạt các yêu cầu của Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới, đảm bảo phát triển bền vững; - Bảo đảm các điều kiện an toàn, vệ sinh môi trường; - Bảo vệ cảnh quan và các di tích lịch sử, văn hóa; giữ gìn và phát triển bản sắc văn hóa dân tộc; đảm bảo các yêu cầu về quốc phòng, an ninh; - Sử dụng hợp lý vốn đầu tư, đất đai và tài nguyên.