Luận văn thạc sĩ: Đánh giá tiềm năng du lịch bền vững Chùa Hương, Hà Nội

Khám phá tiềm năng du lịch bền vững tại rừng đặc dụng Chùa Hương, Hà Nội. Bài viết phân tích các yếu tố, lợi ích và đề xuất giải pháp phát triển du lịch hài

• Tác giả: Đào Xuân Việt
• Người hướng dẫn: PGS. Vương Văn Quỳnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu đánh giá tiềm năng khai thác bền vững các sản phẩm du lịch từ rừng đặc dụng khu vực Chùa Hương huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về tiềm năng du lịch bền vững rừng đặc dụng Chùa Hương

Rừng đặc dụng Chùa Hương thuộc huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội là khu vực có giá trị đặc biệt về sinh thái và văn hóa tâm linh. Nơi đây sở hữu hệ sinh thái đa dạng với nhiều loài thực vật, động vật quý hiếm. Chùa Hương là điểm du lịch hành hương nổi tiếng bậc nhất miền Bắc, thu hút hàng triệu lượt khách mỗi năm. Khu vực này nằm cách trung tâm Hà Nội khoảng 60 km về phía tây nam. Rừng đặc dụng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Đồng thời, nơi đây là lá phổi xanh điều hòa khí cho vùng ngoại thành. Du lịch sinh thái tại Chùa Hương kết hợp giữa tham quan thiên nhiên và trải nghiệm văn hóa tâm linh. Mô hình du lịch này mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho cộng đồng địa phương. Tuy nhiên, việc khai thác du lịch cần hướng tới phát triển bền vững. Mục tiêu là cân bằng giữa bảo tồn tài nguyên rừng và phát triển kinh tế du lịch.

1.1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên rừng đặc dụng Chùa Hương

Rừng đặc dụng Chùa Hương tọa lạc tại xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội. Khu vực có địa hình đồi núi karst đặc trưng với hệ thống hang động phong phú. Suối Yến là dòng suối chính chảy qua khu vực, tạo cảnh quan thơ mộng. Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa với lượng mưa trung bình năm khoảng 1.700 mm. Hệ thực vật đa dạng bao gồm rừng thường xanh trên núi đá vôi. Nhiều loài động vật quý hiếm được ghi nhận trong khu bảo tồn. Điều kiện tự nhiên thuận lợi tạo nền tảng vững chắc cho phát triển du lịch sinh thái bền vững.

1.2. Giá trị văn hóa tâm linh và lịch sử của khu du lịch Chùa Hương

Chùa Hương là quần thể di tích văn hóa - lịch sử cấp quốc gia. Nơi đây thờ Phật Bà Quan Âm với truyền thuyết lâu đời hàng trăm năm. Lễ hội Chùa Hương diễn ra từ tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch hàng năm. Lễ hội thu hút hàng triệu du khách thập phương về hành hương, chiêm bái. Quần thể gồm nhiều chùa, đền, động nằm rải rác dọc suối Yến và triền núi. Giá trị văn hóa tâm linh kết hợp với cảnh quan thiên nhiên tạo sức hấp dẫn đặc biệt. Đây là yếu tố then chốt thu du khách trong nước và quốc tế đến tham quan.

II. Phân tích thực trạng khai thác du lịch tại rừng đặc dụng Chùa Hương

Thực trạng khai thác du lịch tại rừng đặc dụng Chùa Hương đang đối mặt nhiều thách thức. Số lượng thuyền dịch vụ lên đến hơn 3.200 chiếc xuồng đò tay không gắn động cơ. Có hơn 1.178 hộ gia đình đăng ký kinh doanh vận chuyển hành khách trên suối Yến. Năm 2018, khu vực lễ hội có tổng cộng 318 hàng quán và dịch vụ. Các cơ sở lưu trú gồm 5 khách sạn đạt tiêu chuẩn từ 1 đến 3 sao. Riêng xã Hương Sơn có 95 cơ sở nhà nghỉ, trong đó 89 cơ sở kinh doanh thời vụ. Chất lượng cơ sở hạ tầng không cao do lâu ngày không được tu bổ sửa chữa. Giá cả dịch vụ không ổn định, thiếu khu vui chơi giải trí đạt chuẩn. Mật độ khách quá lớn vào mùa lễ hội gây áp lực lên hệ sinh thái rừng. Rác thải sinh hoạt và nước ô nhiễm đe dọa chất lượng môi trường suối Yến.

2.1. Thách thức về bảo tồn đa dạng sinh học trong khai thác du lịch Chùa Hương

Hoạt động du lịch ồ ạt gây áp lực nghiêm trọng lên hệ sinh thái rừng đặc dụng. Mật độ khách đông vào mùa lễ hội làm suy thoái thảm thực vật tự nhiên. Tiếng ồn từ thuyền máy và hoạt động con người ảnh hưởng đến đời sống hoang dã. Rác thải nhựa, nilon tích tụ dọc suối Yến và các hang động. Nước thải từ hàng quán chưa qua xử lý đổ trực tiếp ra suối. Các loài thực vật quý hiếm bị xâm hại do khách tham quan đi lại tự do. Công tác giám sát bảo tồn còn lỏng lẻo, thiếu lực lượng chuyên trách. Nguy cơ mất cân bằng sinh thái ngày càng gia tăng nếu không có biện pháp kịp thời.

2.2. Hạn chế về cơ sở hạ tầng và quản lý du lịch tại khu vực Chùa Hương

Cơ sở hạ tầng du lịch tại Chùa Hương còn nhiều hạn chế đáng kể. Các khách sạn và nhà trọ không đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng du lịch hiện đại. Hệ thống xử lý nước thải và chất thải rắn chưa được đầu tư đồng bộ. Giao thông đường bộ đến khu vực còn bất cập vào mùa cao điểm. Phương tiện vận chuyển đường thủy chủ yếu là xuồng đò thô sơ, thiếu an toàn. Công tác quản lý giá cả dịch vụ chưa hiệu quả, tình trạng chặt chém diễn ra. Nguồn nhân lực du lịch địa phương thiếu đào tạo chuyên nghiệp. Hệ thống biển báo, hướng dẫn du khách chưa đầy đủ và thống nhất.

III. Giải pháp phát triển du lịch bền vững rừng đặc dụng Chùa Hương

Phát triển du lịch bền vững tại rừng đặc dụng Chùa Hương đòi hỏi giải pháp đồng bộ và toàn diện. Trước hết cần quy hoạch tổng thể khu du lịch theo nguyên tắc bảo tồn. Giới hạn số lượng khách tham quan hàng ngày để giảm áp lực lên hệ sinh thái. Đầu tư nâng cấp hệ thống xử lý nước thải và quản lý chất thải rắn. Đào tạo nguồn nhân lực du lịch có chuyên môn về du lịch sinh thái. Xây dựng sản phẩm du lịch đa dạng ngoài mùa lễ hội để phân bổ khách quanh năm. Phát triển du lịch cộng đồng, tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương. Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý và giám sát môi trường rừng. Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực du lịch sinh thái bền vững. Đẩy mạnh tuyên truyền nâng cao ý thức bảo tồn cho du khách và cộng đồng.

3.1. Mô hình du lịch sinh thái cộng đồng tại rừng đặc dụng Chùa Hương

Mô hình du lịch sinh thái cộng đồng là hướng đi phù hợp cho Chùa Hương. Người dân địa phương tham gia trực tiếp vào quản lý và kinh doanh du lịch. Du khách được trải nghiệm cuộc sống làng quê, ẩm thực đặc trưng vùng Mỹ Đức. Các hoạt động như đi bộ đường mòn khám phá rừng, chèo thuyền kayak trên suối Yến. Homestay cộng đồng giúp du khách lưu trú dài ngày, tăng chi tiêu bình quân. Lợi nhuận được phân bổ công bằng cho cộng đồng, khuyến khích bảo tồn rừng. Mô hình này giảm tải cho khu vực trung tâm lễ hội vào mùa cao điểm. Đồng thời tạo động lực kinh tế để người dân tích cực tham gia bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

3.2. Ứng dụng công nghệ trong quản lý và giám sát du lịch bền vững Chùa Hương

Công nghệ đóng vai trò quan trọng trong quản lý du lịch bền vững tại Chùa Hương. Hệ thống vé điện tử giúp kiểm soát số lượng khách tham quan theo thời gian thực. Camera giám sát lắp đặt tại các khu vực nhạy cảm về sinh thái. Phần mềm quản lý môi trường theo dõi chất lượng nước suối Yến liên tục. Ứng dụng di động cung cấp thông tin hướng dẫn du khách, giảm tác động tiêu cực. Bản đồ số hóa các tuyến tham quan giúp phân bổ lượng khách đều khắp khu vực. Hệ thống cảnh báo sớm về thiên tai, cháy rừng bảo đảm an toàn cho du khách. Công nghệ GPS theo dõi di chuyển của thuyền đò, ngăn chặn vi phạm quy định. Dữ liệu lớn hỗ trợ phân tích xu hướng du khách, tối ưu hóa công tác quản lý.

IV. Kết luận và định hướng ứng dụng du lịch bền vững Chùa Hương

Rừng đặc dụng Chùa Hương sở hữu tiềm năng to lớn để phát triển du lịch bền vững. Giá trị sinh thái đa dạng kết hợp văn hóa tâm linh tạo lợi thế cạnh tranh độc đáo. Tuy nhiên, thực trạng khai thác du lịch hiện tại còn nhiều bất cập cần khắc phục. Bảo tồn đa dạng sinh học phải là ưu tiên hàng đầu trong mọi hoạt động du lịch. Cộng đồng địa phương đóng vai trò trung tâm trong mô hình phát triển bền vững. Đầu tư hạ tầng và nguồn nhân lực là điều kiện tiên quyết cho thành công. Hợp tác giữa chính quyền, doanh nghiệp và người dân tạo nền tảng vững chắc. Du lịch bền vững tại Chùa Hương cần được xây dựng trên cơ sở khoa học. Các nghiên cứu đánh giá tác động môi trường cần được tiến hành thường xuyên. Hướng tới mục tiêu Chùa Hương trở thành mô hình mẫu về du lịch sinh thái bền vững.

4.1. Bài học kinh nghiệm từ mô hình du lịch bền vững trong nước và quốc tế

Nhiều mô hình du lịch sinh thái bền vững thành công可供 Chùa Hương học tập. Vườn quốc gia Cúc Phương áp dụng du lịch nghiên cứu, bảo tồn hiệu quả. Vịnh Hạ Long quản lý du khách bằng hệ thống phân vùng chức năng rõ ràng. Costa Rica là quốc gia mẫu mực về du lịch sinh thái với chính sách bảo tồn nghiêm ngặt. Bhutan giới hạn số lượng du khách, thu phí cao để bảo vệ môi trường. Các mô hình này đều nhấn mạnh vai trò cộng đồng trong quản lý tài nguyên. Bài học quan trọng là phải hài hòa lợi ích kinh tế với bảo tồn thiên nhiên. Chùa Hương có thể áp dụng linh hoạt các nguyên tắc này phù hợp điều kiện địa phương.

4.2. Triển vọng phát triển du lịch bền vững rừng đặc dụng Chùa Hương giai đoạn 2025 2030

Giai đoạn 2025-2030 mở ra triển vọng lớn cho du lịch bền vững Chùa Hương. Chính quyền Hà Nội đã phê duyệt quy hoạch tổng thể khu du lịch quốc gia. Nguồn vốn đầu tư công và tư nhân được huy động cho nâng cấp hạ tầng. Xu hướng du lịch xanh, du lịch có trách nhiệm ngày càng phổ biến trong xã hội. Du khách sẵn sàng chi trả cao hơn cho trải nghiệm du lịch thân thiện môi trường. Hợp tác quốc tế về du lịch sinh thái mở ra cơ hội tiếp cận nguồn lực mới. Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao được ưu tiên triển khai. Mục tiêu đến năm 2030, Chùa Hương trở thành điểm đến du lịch sinh thái bền vững hàng đầu. Thành công của mô hình này sẽ là tiền đề nhân rộng cho các khu rừng đặc dụng khác.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Hà Nội sở hữu tổng diện tích rừng và đất quy hoạch lâm nghiệp đạt 27.756 ha, trong đó có 7.580 ha rừng tự nhiên và 12.495 ha rừng trồng phân bố trọng điểm tại các khu vực Ba Vì, Sóc Sơn và Mỹ Đức. Tại huyện Mỹ Đức, khu rừng đặc dụng Hương Sơn với quy mô 3.320,41 ha và độ tàn che phủ đạt 48,6% đóng vai trò là lá phổi xanh, đồng thời là trung tâm bảo tồn đa dạng sinh học núi đá vôi đặc sắc của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Tuy nhiên, hoạt động khai thác du lịch tại quần thể di tích và danh thắng chùa Hương từ trước đến nay chủ yếu tập trung vào loại hình du lịch văn hóa tâm linh trong 3 tháng lễ hội đầu năm, tạo áp lực quá tải cục bộ lên môi trường sinh thái và để trống tiềm năng tài nguyên rừng trong 9 tháng còn lại.

Vấn đề cấp thiết đặt ra là phải đánh giá toàn diện tiềm năng sinh thái để chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ khai thác tâm linh mùa vụ sang du lịch sinh thái rừng bền vững. Luận văn Thạc sĩ Khoa học Môi trường của tác giả Đào Xuân Việt hướng đến mục tiêu khảo sát thực trạng quản lý, kiểm kê nguồn tài nguyên động thực vật, phân tích các nhân tố thuận lợi cùng trở ngại, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp quản lý và khai thác bền vững các sản phẩm du lịch từ rừng đặc dụng Hương Sơn. Nghiên cứu được triển khai trên phạm vi không gian toàn bộ xã Hương Sơn, với dữ liệu theo dõi giai đoạn 2014 - 2018 và khảo sát thực địa từ tháng 9/2018 đến tháng 2/2019. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc định hình giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế cho địa phương, nơi cơ cấu ngành du lịch - thương mại - dịch vụ chiếm tới 69,13% tổng giá trị thu nhập (đạt 728 tỷ đồng năm 2017) với mức thu nhập bình quân 31 triệu đồng/người/năm, đồng thời bảo đảm tính nguyên vẹn của hệ sinh thái rừng đặc dụng quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng nền tảng lý thuyết phát triển du lịch bền vững dựa trên 10 nguyên tắc của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN, 1998), nhấn mạnh sự cân bằng giữa khai thác kinh tế, trách nhiệm xã hội và bảo tồn đa dạng sinh học. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp quan điểm chuẩn mực của Hector Ceballos-Lascurain (1987) và định hướng Chiến lược phát triển du lịch sinh thái Việt Nam (1999), xác định du lịch sinh thái là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên, gắn liền với văn hóa bản địa, nâng cao nhận thức cộng đồng và giảm thiểu tối đa tác động tiêu cực đến môi trường.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa theo Luật Du lịch 2017 và Luật Lâm nghiệp 2017 bao gồm:

• Rừng đặc dụng: Hệ sinh thái rừng tự nhiên được xác lập nhằm bảo tồn nguồn gen sinh vật, bảo vệ di tích lịch sử - văn hóa và cung ứng dịch vụ môi trường rừng gắn với du lịch sinh thái có kiểm soát.
• Sức chứa du lịch: Ngưỡng giới hạn tối đa về lượng du khách tại một không gian và thời điểm nhất định nhằm đảm bảo không phá vỡ cân bằng sinh thái tự nhiên và giữ vững chất lượng trải nghiệm của du khách.
• Khai thác bền vững tài nguyên du lịch: Phương thức khai thác các giá trị dịch vụ hệ sinh thái vừa thỏa mãn nhu cầu trải nghiệm hiện tại, vừa duy trì nguồn vốn tự nhiên ổn định cho các thế hệ tương lai.
• Sản phẩm du lịch sinh thái: Tập hợp các dịch vụ trải nghiệm thiên nhiên, khám phá cảnh quan và đa dạng sinh học trên cơ sở bảo tồn nguyên vẹn tài nguyên rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo kiểm kê tài nguyên của Chi cục Kiểm lâm Hà Nội, Ban Quản lý Di tích Thắng cảnh Hương Sơn giai đoạn 2014 - 2018, kết hợp các văn bản quản lý của Ủy ban nhân dân huyện Mỹ Đức. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua điều tra thực địa từ tháng 9/2018 đến tháng 2/2019 với cỡ mẫu nghiên cứu gồm 90 đối tượng: 50 khách du lịch trong nước, 20 hộ kinh doanh dịch vụ và 20 cán bộ quản lý thuộc Ban Quản lý và chính quyền địa phương. Phương pháp chọn mẫu phi xác suất kết hợp thuận tiện và chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm tiếp cận trực tiếp các nhóm tác nhân chủ chốt tại các điểm nút giao thông suối Yến, bến Trò và khu vực động Hương Tích.

Phương pháp phân tích chủ đạo là đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) kết hợp thống kê mô tả và so sánh đối chiếu. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là vì hệ sinh thái du lịch Hương Sơn mang tính chất đan xen phức tạp giữa quản lý nhà nước, quyền lợi sinh kế của 1.178 hộ vận chuyển đò, 318 hộ kinh doanh dịch vụ và tính đa dạng sinh học nhạy cảm của 3.320,41 ha rừng đặc dụng. Cách tiếp cận PRA cho phép lượng hóa trải nghiệm của du khách và nhận diện các xung đột lợi ích tài nguyên một cách khách quan, toàn diện.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, khu rừng đặc dụng Hương Sơn sở hữu nguồn tài nguyên đa dạng sinh học phong phú phân bố trên 8 hệ sinh thái rừng núi đá vôi và ngập nước. Thống kê ghi nhận 873 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 577 chi, 185 họ của 6 ngành thực vật, trong đó có 24 loài quý hiếm như trầm hương, sưa, chò chỉ, nghiến, lan kim tuyến và rau sắng. Về khu hệ động vật, nghiên cứu ghi nhận 288 loài động vật có xương sống trên cạn thuộc 84 họ, 26 bộ cùng 374 loài côn trùng; trong đó có 40 loài nguy cấp quý hiếm có giá trị bảo tồn nguồn gen quốc tế và 208 loài có vai trò bảo vệ rừng tự nhiên.

Thứ hai, cơ cấu kinh tế địa phương phụ thuộc sâu sắc vào hoạt động du lịch dịch vụ nhưng chịu tính mùa vụ nặng nề. Doanh thu ngành du lịch - thương mại chiếm 69,13% tổng giá trị kinh tế xã Hương Sơn (năm 2017 đạt 728 tỷ đồng), tạo sinh kế cho 1.178 hộ dân chèo đò với 3.289 xuồng đò tay và 318 hộ kinh doanh mặt bằng. Tuy nhiên, hơn 90% lượng khách và doanh thu chỉ tập trung dồn dập vào 3 tháng lễ hội đầu năm âm lịch, dẫn đến tình trạng suy giảm thu nhập của người dân trong 9 tháng mùa kiệt.

Thứ ba, cơ cấu sản phẩm du lịch đơn điệu và cơ sở hạ tầng lưu trú chưa tương xứng với tiềm năng. Toàn khu vực chỉ có 5 khách sạn đạt chuẩn từ 1 đến 3 sao với quy mô 133 phòng và 95 nhà nghỉ (trong đó 89 cơ sở hoạt động thời vụ). Trong số 318 cơ sở dịch vụ, các hàng quán bán nước giải khát chiếm tỷ trọng áp đảo với 181 cơ sở (chiếm 56,9%), hàng ăn uống có 14 cơ sở, trong khi các sản phẩm trải nghiệm sinh thái rừng chỉ chiếm dưới 10% doanh thu.

Thứ tư, áp lực quá tải cục bộ vào mùa lễ hội tạo ra nguy cơ lớn đối với môi trường nước suối Yến và thảm thực vật ven các lối mòn leo núi. Hệ thống cấp nước sạch Thiên Trù - Hương Tích công suất 750 m3/ngày đêm và các trạm cấp nước tập trung 6.000 m3 của xã thường xuyên phải hoạt động hết công suất trong những ngày cao điểm đón hàng chục vạn lượt khách.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch giữa tiềm năng sinh thái đồ sộ và thực trạng khai thác đơn điệu bắt nguồn từ việc thiếu vắng quy hoạch bài bản cho các tuyến du lịch sinh thái chuyên đề. Hoạt động quản lý hiện tại chủ yếu tập trung điều tiết an ninh trật tự lễ hội tâm linh mà chưa phát huy được giá trị của 8 hệ sinh thái rừng tự nhiên. Tình trạng này tương đồng với nhận định của các nghiên cứu tại Vườn Quốc gia Cát Bà và Ba Vì, nơi cộng đồng địa phương dù phụ thuộc vào du lịch nhưng tỷ lệ hưởng lợi trực tiếp từ các dịch vụ sinh thái còn phân tán và chưa có cơ chế tái đầu tư bền vững cho bảo tồn.

Để trực quan hóa các phát hiện này, số liệu có thể được thể hiện qua biểu đồ cột kép phản ánh xu hướng biến thiên giữa lượng khách và doanh thu giai đoạn 2014 - 2018, giúp minh chứng rõ nét mức độ tập trung đỉnh điểm vào mùa xuân. Đồng thời, một bảng ma trận phân loại diện tích của 8 hệ sinh thái trên tổng diện tích 3.320,41 ha kết hợp tỷ lệ phân bổ 873 loài thực vật và 288 loài động vật sẽ làm nổi bật tiềm năng phát triển các tour du lịch sinh thái học tập, nghiên cứu và dã ngoại trải nghiệm.

Đề xuất và khuyến nghị

Một là, hoàn thiện quy hoạch phân vùng chức năng và tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước: Ủy ban nhân dân huyện Mỹ Đức cùng Ban Quản lý Di tích Thắng cảnh Hương Sơn cần rà soát, cắm mốc ranh giới 3.320,41 ha rừng đặc dụng, phân định rõ phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và phân khu dịch vụ - hành chính. Mục tiêu đặt ra là kiểm soát 100% các dự án hạ tầng du lịch không xâm phạm vùng lõi sinh thái, hoàn thành phê duyệt đề án quy hoạch tổng thể trong giai đoạn 2020 - 2022.

Hai là, đa dạng hóa các sản phẩm du lịch sinh thái rừng chất lượng cao: Ban Quản lý phối hợp với các doanh nghiệp lữ hành chuyên nghiệp xây dựng 3 tuyến du lịch sinh thái mới bao gồm tuyến khám phá thảm thực vật núi đá vôi - rau sắng, tuyến thám hiểm hang động tự nhiên Long Vân - Tuyết Sơn và tuyến dã ngoại ngắm cảnh dọc suối Yến ngoài mùa lễ hội. Mục tiêu thu hút thêm 25% lượng khách tham quan trong giai đoạn từ tháng 5 đến tháng 11 hàng năm, thực hiện từ năm 2021 đến 2025.

Ba là, đào tạo phát triển nguồn nhân lực du lịch sinh thái gắn với cộng đồng: Sở Du lịch Hà Nội và chính quyền xã Hương Sơn tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng hướng dẫn viên sinh thái, văn hóa giao tiếp và bảo vệ môi trường cho 100% các hộ kinh doanh (318 cơ sở) và 1.178 hộ vận chuyển đò. Chương trình đặt mục tiêu nâng cao nhận thức bảo tồn đạt trên 95% số hộ dân tham gia dịch vụ trong lộ trình 2021 - 2024.

Bốn là, thiết lập cơ chế tài chính bền vững và bảo tồn đa dạng sinh học: Trích lập tối thiểu 15% đến 20% tổng nguồn thu từ phí tham quan thắng cảnh hàng năm để tái đầu tư trực tiếp cho công tác tuần tra bảo vệ rừng, phục hồi các loài cây đặc hữu quý hiếm như rau sắng, sưa, chò chỉ và hỗ trợ sinh kế chuyển đổi cho người dân địa phương giai đoạn 2021 - 2030 do Huyện ủy và Ban Quản lý chủ trì thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Các nhà quản lý di tích, ban quản lý rừng đặc dụng và chuyên gia quy hoạch du lịch: Tài liệu cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học về hiện trạng 3.320,41 ha rừng đặc dụng và khung giải pháp giảm tải cho các di tích danh thắng chịu áp lực du lịch tâm linh mùa vụ cao điểm.
• Doanh nghiệp lữ hành và nhà đầu tư phát triển du lịch sinh thái: Cung cấp thông tin chi tiết về 8 hệ sinh thái, danh lục 873 loài thực vật và 288 loài động vật để xây dựng các gói tour trekking, dã ngoại, khám phá thiên nhiên mới lạ ngoài mùa lễ hội truyền thống.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Khoa học Môi trường, Lâm nghiệp và Quản lý Tài nguyên: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên sâu về phương pháp tiếp cận PRA, mô hình đánh giá sức chứa du lịch và các chỉ số thống kê thực nghiệm trong hệ sinh thái núi đá vôi.
• Chính quyền địa phương xã Hương Sơn và các huyện ngoại thành có rừng: Nắm bắt các định hướng chuyển dịch sinh kế bền vững cho 1.178 hộ lái đò và 318 hộ kinh doanh, dung hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế xã hội và nhiệm vụ bảo vệ môi trường rừng.

Câu hỏi thường gặp

• Rừng đặc dụng chùa Hương có quy mô diện tích và đặc trưng sinh thái nổi bật như thế nào? Rừng đặc dụng Hương Sơn có tổng diện tích 3.320,41 ha với độ tàn che phủ đạt 48,6%. Hệ sinh thái mang tính chất đặc trưng của vùng núi đá vôi nhiệt đới ngập nước và đồi đất thấp, bao gồm 8 kiểu hệ sinh thái phụ trợ, lưu giữ 873 loài thực vật bậc cao và 288 loài động vật có xương sống quý hiếm.

• Thực trạng cơ cấu kinh tế tại xã Hương Sơn phụ thuộc vào hoạt động du lịch ra sao? Theo số liệu năm 2017, tỷ trọng ngành du lịch - thương mại - vận tải chiếm tới 69,13% cơ cấu kinh tế xã Hương Sơn, mang lại tổng giá trị 728 tỷ đồng và mức thu nhập bình quân 31 triệu đồng/người/năm. Hoạt động này tạo sinh kế trực tiếp cho 1.178 hộ đăng ký vận chuyển đò và 318 cơ sở dịch vụ.

• Những loài động, thực vật quý hiếm nào có giá trị cao nhất tại khu bảo tồn Hương Sơn? Rừng ghi nhận 24 loài thực vật quý hiếm nằm trong Sách đỏ Việt Nam như sưa, trầm hương, chò chỉ, nghiến, lan kim tuyến và đặc sản rau sắng. Về động vật, có 40 loài quý hiếm có giá trị bảo tồn nguồn gen, cùng 208 loài đóng vai trò bảo vệ cân bằng sinh thái rừng tự nhiên.

• Hạn chế lớn nhất trong khai thác du lịch tại thắng cảnh chùa Hương hiện nay là gì? Hạn chế cốt lõi là tính mùa vụ cực đoan khi lượng khách tập trung dồn dập vào 3 tháng lễ hội đầu năm, gây quá tải cục bộ cho dòng suối Yến và các điểm di tích. Trong khi đó, các sản phẩm du lịch sinh thái rừng đặc sắc trong 9 tháng còn lại chưa được quy hoạch và khai thác hiệu quả.

• Giải pháp trọng tâm nào giúp cân bằng giữa bảo tồn rừng đặc dụng và phát triển kinh tế du lịch? Luận văn đề xuất tái cơ cấu sản phẩm du lịch bằng cách mở các tour sinh thái trải nghiệm thảm thực vật núi đá vôi ngoài mùa hội, kết hợp trích lập 15% đến 20% phí tham quan để tái đầu tư bảo tồn 3.320,41 ha rừng và tập huấn kỹ năng sinh thái cho 1.178 hộ lái đò.

Kết luận

• Rừng đặc dụng chùa Hương sở hữu tiềm năng sinh thái to lớn với 3.320,41 ha diện tích, 8 hệ sinh thái, 873 loài thực vật và 288 loài động vật cần được bảo tồn nghiêm ngặt.
• Hoạt động kinh tế địa phương phụ thuộc lớn vào dịch vụ du lịch (chiếm 69,13% cơ cấu kinh tế), tạo việc làm cho 1.178 hộ lái đò và 318 hộ kinh doanh nhưng đang đối mặt với sự quá tải mùa vụ.
• Hệ thống hạ tầng lưu trú với 5 khách sạn đạt chuẩn và các sản phẩm du lịch sinh thái hiện chỉ chiếm tỷ trọng dưới 10%, đòi hỏi phải đa dạng hóa các tuyến trải nghiệm thiên nhiên quanh năm.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp bao gồm hoàn thiện quy hoạch phân khu, mở 3 tuyến du lịch sinh thái mới, đào tạo nguồn nhân lực bản địa và trích 15% đến 20% doanh thu cho quỹ bảo tồn đa dạng sinh học.
• Đóng góp khoa học then chốt của luận văn là cung cấp khung đánh giá thực nghiệm toàn diện về tài nguyên rừng đặc dụng, mở ra định hướng phát triển du lịch sinh thái bền vững cho Thủ đô Hà Nội.

Kế hoạch triển khai tiếp theo cần được cụ thể hóa trong giai đoạn 2021 - 2025 thông qua sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, các viện nghiên cứu lâm nghiệp và các đơn vị lữ hành. Các nhà quản lý và cộng đồng doanh nghiệp cần nhanh chóng hành động để biến tiềm năng rừng Hương Sơn thành sản phẩm du lịch xanh bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Những năm gần đây cùng với sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế - xã hội, mức sống của ngƣời dân Việt Nam cũng đƣợc nâng lên rõ rệt. Nhu cầu vui chơi, giải trí, đi du lịch của ngƣời dân ngày càng cao. Bên cạnh các khu vui chơi náo nhiệt, những cảnh quan nhân tạo đẹp mắt và hấp dẫn thì rất nhiều ngƣời lại lựa chọn cho mình loại hình du lịch sinh thái, để đƣợc thƣ giãn, hoà mình vào thiên nhiên. Ở Hà Nội, theo thống kê có 27.756 ha rừng và đất lâm nghiệp, trong đó có 7.58 ha rừng tự nhiên và 12.495 ha rừng trồng còn lại là những loại đất khác nhƣ núi đá, đất trống, vƣờn quả, cây nông nghiệp.

Rừng đƣợc phân bố tập trung nhiều nhất ở Ba Vì, Mỹ Đức và Sóc Sơn. Đây cũng là ba khu vực mà rừng có những đặc trƣng riêng. Rừng ở Ba vì đặc trƣng cho rừng tự nhiên trên núi đất, ở Mỹ Đức là rừng tự nhiên núi đá, ở Sóc Sơn là rừng trồng trên vùng đồi thấp. Với tính đa dạng cao của cảnh quan thiên nhiên, sự phong phú đặc biệt của các giống loài động thực vật, mức trong lành gần nhƣ tuyệt đối của môi trƣờng sinh thái, chứa đựng nhiều công trình văn hóa và di tích lịch sử, với vẻ đẹp cảnh quan lộng lẫy và tình trạng an ninh tốt, các khu rừng ở Hà Nội đã trở thành điểm đến hấp dẫn bậc nhất trong những ngày nghỉ cuối tuần và những kỳ nghỉ lễ tết của ngƣời dân Thủ đô và du khách muôn phƣơng.

Ở đó ngƣời dân và du khách đƣợc sống hoà mình với thiên nhiên, gần gũi với thiên nhiên, vừa giải trí, nghỉ dƣỡng, vừa tự mình tìm hiểu, khám phá những điều kỳ thú của thiên nhiên. Họ có thể tìm ở đó những cảm hứng, những kiến thức, ý niệm đạo đức, đức tính nhân bản, tình yêu thiên nhiên, tình yêu đồng loại, yêu cuộc sống, yêu quê hƣơng v. Trong những năm qua du lịch ở Hà Nội không ngừng phát triển. Mỗi năm rừng ở Hà Nội và các công trình văn hóa, các di tích lịch sử, các điểm đến tâm linh trong nó đã đón nhận hàng triệu du khách, góp phần cải thiện đời sống của PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 2 ngƣời dân địa phƣơng.

Một trong những địa điểm du lịch đƣợc rất nhiều du khách biết đến là thắng cảnh chùa Hƣơng thuộc huyện Mỹ Đức. Tuy nhiên, bên cạnh du lịch tâm linh chùa Hƣơng thì nơi đây còn có nhiều tiềm năng du lịch khác mà du khách chƣa khám phá hết trong rừng đặc dụng chùa Hƣơng. Để phát huy ở mức cao những giá trị của rừng cho phát triển du lịch sinh thái ở Thủ đô nói chung và rừng đặc dụng chùa Hƣơng nói riêng đồng thời giảm thấp nhất những tác động của du lịch sinh thái đến tính nguyên vẹn, đến những giá trị vốn có của các khu rừng, cần nghiên cứu để nhận diện đƣợc những giá trị và tiềm năng to lớn của rừng cho phát triển du lịch sinh thái, và nhận diện những tác động hiện tại cũng nhƣ tiềm năng của du lịch sinh thái đến rừng, từ đó xây dựng những giải pháp quản lý du lịch thân thiện với rừng, có trách nhiệm với rừng và ngƣời dân địa phƣơng. Xuất phát từ những lý do trên tôi tiến hành thực hiện đề tài “Nghiên cứu đánh giá tiềm năng khai thác bền vững các sản phẩm du lịch từ rừng đặc dụng khu vực chùa Hương huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội”.

Đề tài này hƣớng vào phân tích tiềm năng, thực trạng phát triển du lịch của các hệ sinh thái rừng và tác động của du lịch đến các hệ sinh thái của rừng đặc dụng chùa Hƣơng và đƣa ra những giải pháp quản lý đối với ngành du lịch cho bảo tồn và phát triển bền vững các hệ sinh thái rừng. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm cơ bản - Khái niệm du lịch theo tổ chức du lịch thế giới (World Tourist Organization), một tổ chức thuộc Liên Hiệp Quốc: “Du lịch bao gồm tất cả mọi hoạt động của những ngƣời du hành, tạm chú, trong mục đích tham quan, khám phá và tìm hiểu, trải nghiệm hoặc trong mục đích nghỉ ngơi, giải trí, thƣ giãn; cũng nhƣ mục đích hành nghề và những mục đích khác nữa, trong thời gian liên tục không quá một năm, ở bên ngoài môi trƣờng sống định cƣ; nhƣng loại trừ các du hành mà có mục đích chính là kiếm tiền. Du lịch cũng là một dạng nghỉ ngơi năng động trong môi trƣờng sống khác hẳn nơi định cƣ”.

- Theo Liên Hiệp Quốc (1963) định nghĩa về du lịch nhƣ sau: “Du lịch là tổng hợp các mối quan hệ, hiện tƣợng và các hoạt động kinh tế bắt nguồn từ các cuộc hành trình và lƣu trú của cá nhân hay tập thể ở bên ngoài nơi ở thƣờng xuyên của họ hay ngoài nƣớc họ với mục đích hoà bình. Nơi họ đến lƣu trú không phải là nơi làm việc của họ”. Theo Quốc hội nƣớc CHXHCNVN (Luật du lịch, 2017, Điều 3): - Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con ngƣời ngoài nơi cƣ trú thƣờng xuyên trong thời gian không quá 01 năm liên tục nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, nghỉ dƣỡng, giải trí, tìm hiểu, khám phá tài nguyên du lịch hoặc kết hợp với mục đích hợp pháp khác. - Phát triển du lịch bền vững là sự phát triển du lịch đáp ứng đồng thời các yêu cầu về kinh tế - xã hội và môi trƣờng, bảo đảm hài hòa lợi ích của các chủ thể tham gia hoạt động du lịch, không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu về du lịch trong tƣơng lai.

- Môi trƣờng du lịch là môi trƣờng tự nhiên và môi trƣờng xã hội nơi diễn ra các hoạt động du lịch. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 4 - Hoạt động du lịch là hoạt động của khách du lịch, tổ chức, cá nhân kinh doanh du lịch và cơ quan, tổ chức, cá nhân, cộng đồng dân cƣ có liên quan đến du lịch. - Tài nguyên du lịch là cảnh quan thiên nhiên, yếu tố tự nhiên và các giá trị văn hóa làm cơ sở để hình thành sản phẩm du lịch, khu du lịch, điểm du lịch, nhằm đáp ứng nhu cầu du lịch. Tài nguyên du lịch bao gồm tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch văn hóa.

- Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch đƣợc phát triển trên cơ sở các giá trị văn hóa của cộng đồng, do cộng đồng dân cƣ quản lý, tổ chức khai thác và hƣởng lợi. - Du lịch văn hóa là loại hình du lịch đƣợc phát triển trên cơ sở khai thác giá trị văn hóa, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, tôn vinh giá trị văn hóa mới của nhân loại. - Khái niệm du lịch tâm linh: Nguyễn Văn Tuấn (Du lịch ở Việt Nam–Thực trạng và định hƣớng phát triển, 2013) nêu: “Du lịch tâm linh trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng có những quan niệm khác nhau và đến nay vẫn chƣa có một khái niệm chung nhất. Tuy nhiên, xét về nội dung và tính chất hoạt động, du lịch tâm linh thực chất là loại hình du lịch văn hóa, lấy yếu tố văn hóa tâm linh vừa làm cơ sở vừa làm mục tiêu nhằm thỏa mãn nhu cầu tâm linh của con ngƣời trong đời sống tinh thần.

Theo cách nhìn nhận đó, du lịch tâm linh khai thác những yếu tố văn hóa tâm linh trong quá trình diễn ra các hoạt động du lịch, dựa vào những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể gắn với lịch sử hình thành nhận thức của con ngƣời về thế giới, những giá trị về đức tin, tôn giáo, tín ngƣỡng và những giá trị tinh thần đặc biệt khác. Theo đó, du lịch tâm linh mang lại những cảm xúc và trải nghiệm thiêng liêng về tinh thần của con ngƣời trong khi đi du lịch”.[Nguyễn Văn Tuấn (Du lịch ở Việt Nam–Thực trạng và định hƣớng phát triển, 2013)] - Khái niệm sản phẩm du lịch: Sản phẩm du lịch là tập hợp các dịch vụ trên cơ sở khai thác giá trị tài nguyên du lịch để thỏa mãn nhu cầu của khách du lịch. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 - Khái niệm về khai thác bền vững: Cách khai thác sao cho các sản phẩm thu đƣợc vừa đáp ứng nhu cầu hiện tại vừa đảm bảo duy trì nguồn lợi ổn định cho thế hệ mai sau. - Rừng đặc dụng Rừng đặc dụng đƣợc sử dụng chủ yếu để bảo tồn hệ sinh thái rừng tự nhiên, nguồn gen sinh vật rừng, nghiên cứu khoa học, bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa, tín ngƣỡng, danh lam thắng cảnh kết hợp du lịch sinh thái; nghỉ dƣỡng, giải trí trừ phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của rừng đặc dụng; cung ứng dịch vụ môi trƣờng rừng bao gồm: + Vƣờn quốc gia; + Khu dự trữ thiên nhiên; + Khu bảo tồn loài - sinh cảnh; + Khu bảo vệ cảnh quan bao gồm rừng bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh; rừng tín ngƣỡng; rừng bảo vệ môi trƣờng đô thị, khu công nghiệp, khu chế xuất, khu kinh tế, khu công nghệ cao; + Khu rừng nghiên cứu, thực nghiệm khoa học; vƣờn thực vật quốc gia; rừng giống quốc gia.

Tổng quan về du lịch sinh thái bền vững 1. Khái niệm về du lịch sinh thái Từ những năm đầu thế kỷ XIX, khái niệm du lịch sinh thái (DLST) xuất hiện với hàm ý mọi hoạt động du lịch có liên quan đến thiên nhiên nhƣ tắm biển, nghỉ mát, leo núi,. đều gọi là du lịch sinh thái. Đến nay, khái niệm du lịch sinh thái đã có sự phát triển với hàng chục kiểu khác nhau.

Năm 1987, một định nghĩa hoàn chỉnh về du lịch sinh thái đã đƣợc Hector Ceballos – Lascurain lần đầu tiên đƣa ra: Du lịch sinh thái là du lịch đến những PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 khu vực tự nhiên còn ít bị thay đổi với những mục đích đặc biệt nhƣ: Nghiên cứu, tham quan với ý thức trân trọng thế giới hoang dã và những giá trị văn hóa đƣợc chấm phá (Bộ KHCN&MT, 2002).