Đặt vấn đề Cùng với sự phát triển của xã hội, cuộc sống của con người ngày càng được nâng cao. Bên cạnh những nhu cầu thiết yếu về vật chất, con người càng quan tâm nhiều hơn đến giá trị tinh thần. Hoa cây cảnh đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt của mỗi chúng ta khi góp phần không nhỏ để cần bằng cuộc sống và thư giãn tinh thần sau những ngày, giờ làm việc và học tập mệt mỏi. Hoa cây cảnh được sử dụng hàng ngày làm hoa cắt cành (dùng để cắm hoa nghệ thuật, trang trí nội thất), hoa trồng thảm (trang trí khuôn viên trường học, đô thị, công viên, nhà cửa), hoa trồng chậu (trang trí tại các nhà hàng, quán cà phê, văn phòng),… Nhu cầu hoa của thị trường tăng nhanh, đòi hỏi số lượng hoa lớn và đa dạng hơn về chủng loại nên việc nghiên cứu và chọn tạo những giống hoa cây cảnh mới là điều vô cùng quan trọng.
Hoa hiên (Hemerocallis sp.) có tên tiếng anh là Daylily - một loài thực vật thuộc họ Hemerocallidaceae có nguồn gốc bản địa Châu Á (Nguyễn Thị Đỏ, 2007). Loài hoa này còn có nhiều tên gọi khác như Hoàng hoa, Huyền thảo, Kim châm thái,…là cây thân thảo, có sức sống lâu năm, dễ chăm sóc và thích nghi tốt với điều kiện ngoại cảnh. Từ lâu, hoa hiên đã được con người sử dụng như một loại dược liệu chữa bệnh, một loại thực phẩm bổ dưỡng và hiện nay còn là một loại hoa cây cảnh làm đẹp cho cảnh quan dùng để trang trí cho khuôn viên trường học, sân vườn biệt thự, các dải đường quốc lộ…, do thời gian hoa nở kéo dài, có màu sắc rực rỡ và đa dạng về kích thước. Hiện nay, hoa hiên được tiêu thụ nhiều ở thị trường các nước như Hoa Kỳ, Anh, Úc, Nhật Bản, Trung Quốc, Hà Lan… Trong nước, hoa hiên được trồng chủ yếu tại các vùng có khi hậu quanh năm mát mẻ như Tam Đảo (Vĩnh Phúc), Sa Pa (Lào Cai) và Đà Lạt (Lâm Đồng) với những ưu điểm vượt trội như dễ trồng, dễ chăm sóc, đa dạng màu sắc hoa, thời gian ra hoa kéo dài,… hoa hiên trở thành một trong những loại hoa có tiềm 9 năng phát triển nhất hiện nay.
Cây ra hoa tự nhiên từ cuối xuân đến giữa hè và duy trì ra hoa trong ba đến bốn tháng (từ tháng 4 đến tháng 7) đáp ứng nhu cầu trang trí cảnh quan khu vực Hà Nội và các tỉnh phía bắc trong vụ hè, đặc biệt trong dịp 30/4 - 1/5. Tuy nhiên, đến hiện nay các giống hoa hiên ở Việt Nam vẫn còn hạn chế. Để đáp ứng nhu cầu của thị trường ngày một khắt khe các nhà nghiên cứu luôn không ngừng lai tạo ra nhiều giống hoa mới, đẹp hơn, đa dạng và độc đáo hơn là điều vô cùng cần thiết. Bên cạnh đó, công tác đánh giá đặc điểm nông sinh học của cây cũng cần được thực hiện liên tục qua nhiều năm.
Kế thừa các kết quả nghiên cứu trong giai đoạn 2018 – 2020 chúng tôi thực hiện đề tài “Đánh giá đặc điểm sinh trưởng, phát triển một số dòng hoa hiên lai và lai tạo giống hoa hiên lai tại Hà Nội”.2 Mục đích và yêu cầu của đề tài 1. Mục đích Đánh giá đặc điểm nông sinh học của các dòng hoa Hiên qua đó đề xuất hướng sử dụng cho các dòng lai có đặc điểm nổi trội về hoa và khả năng sinh trưởng đồng thời lai tạo giống hoa Hiên mới làm vật liệu cho công tác chọn giống hoa Hiên tại Hà Nội nói riêng và các vùng có điều kiện khí hậu tương tự ở Việt Nam. Yêu cầu - Xác định được đặc điểm nông sinh học (chiều cao cây, số lá, kích thước lá, màu sắc lá, kích thước hoa, màu sắc hoa,…) của các dòng hoa hiên đã lựa chọn năm 2020 - Xác định hướng sử dụng cho một số dòng lai có triển vọng - Thực hiện 50 phép lai giữa các giống hoa hiên và tạo hạt lai hoa Hiên 10 PHẦN II. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
Giới thiệu về Hoa Hiên 2. Nguồn gốc Hoa Hiên (tên tiếng Anh là Daylily) có tên khoa học là Hemerocallis sp. thuộc họ Hemorocallidaceae là loài thực vật bản địa Châu Á (Nguyễn Thị Đỏ, 2007). Theo truyền miệng trong dân gian Trung Hoa, hoa Hiên (được biết đến với cái tên Huyên Thảo) có niên đại vào năm 2697 TCN.
Sau này, những bản ghi chép đầu tiên về giá trị dược liệu và thực phẩm của loại hoa này được viết vào khoảng năm 255-122 TCN. Khoảng 300 TCN, hoa hiên di thực từ Viễn Đông sang Châu Âu nhờ các thương nhân buôn bán tơ lụa. Sau đó, loài hoa này xuất hiện ở nhiều nơi hơn như Hy Lạp, La Mã, Ai Cập, Châu Phi (dẫn theo Lê Thành Đạt, 2018). Đến năm 1890, hoa Hiên mới được trồng tại Mỹ.
Linneaus là người đã công bố hệ thống tên gọi tiêu chuẩn hiện nay cho hoa Hiên vào năm 1753. Năm 1946 Hiệp hội Hemerocallis Hoa Kỳ, Inc.000 giống hoa được đăng ký, đến nay đã đạt được con số 80. Từ những màu hoa cơ bản là vàng, cam thì ngày nay trải qua quá trình lai tạo phức tạp chúng ta đã có được nhiều màu hơn như trắng, hồng, đỏ, tím, xanh,… Ở Việt Nam, hoa hiên được trồng làm cảnh ở một số vùng có khí hậu mát mẻ quanh năm như Tam Đảo (Vĩnh Phúc), Sa Pa (Lào Cai) và Đà Lạt (Lâm Đồng). Hiện nay, các giống hoa hiên Việt Nam còn khá đơn điệu, mẫu giống chưa có màu sắc đa dạng chủ yếu là màu vàng chanh và vàng cam.
Người ta thường nhân giống hoa Hiên bằng cách phân tách thân con trong khóm vào vào mùa xuân hoặc mùa thu (dẫn theo Vũ Thị Hạnh, 2018). Phân loại Các nghiên cứu phân loại hoa Hiên đầu tiên được tiến hành bởi A. Năm 1968, tác giả Shiu-Ying-Hu đã kế thừa những bản thảo của Stout và công bố phân loại 23 loài vào 3 nhóm, đến năm 1969 tiếp tục công nhận thêm 2 loài nữa. Năm 1985, Dahgren và cộng sự đã tách chi hoa hiên (Hemerocallis) khỏi họ Hành (Liliaceae) do có những sự khác biệt lớn về hình dạng hạt và hệ thống rễ cây.
Từ đó, Hemerocallis đã trở thành một chi riêng biệt thuộc họ hoa Hiên (Hemerocallidacea). Năm 1992, Erhardt đã phân loại chi Hemerocallis thành 5 nhóm chính từ 20 loài hoa hiên đã được công nhận gồm có: fulva, citrina, middendorfli, nana và multiflora. (dẫn theo Nguyễn Tài Việt Hoa, 2019) Tại Việt Nam, có hai loài hoa Hiên được trồng và sử dụng phổ biến là Hemerocallis fulva L. có đặc điểm là bụi đa niên, cao đến 1m, rễ củ, lá xanh nhạt, dài 40-50cm, rộng 2cm, hoa to, 3 cánh đài giống 3 cánh hoa, màu cam sậm có sọc ngang, dài 8-10 cm, không thơm và Hemerocallis lilioasphodelus L.
có bụi nhỏ hơn, lá đứng hơn Hemerocallis fulva L. nhưng có hoa to hơn, màu hoa từ vàng nhạt đến vàng, mùi thơm dịu, bao phấn màu nâu đen (Phạm Hoàng Hộ, 1993; Nguyễn Thị Đỏ, 2007). Năm 2015, Phạm Thị Minh Phượng đã tiến hành nghiên cứu, đánh giá một số mẫu giống hoa hiên đã thu thập ở Việt Nam và xác định sự xuất hiện của Kwanso cánh kép (H. Đặc điểm thực vật học 2.
Đặc điểm hình thái (Nguồn: Orange Daylily – eol.1 Các bộ phận của cây hoa hiên Rễ: Rễ hoa Hiên là rễ chùm nạc, đầu rễ phình to lên thành củ, hình thoi (Nguyễn Thị Đỏ, 2007). Rễ có màu vàng xám hoặc xám nâu nhạt (Ted L. Petit and Dorothy J. Hoa Hiên là cây chịu hạn tốt bởi vì rễ của chúng có 2 thành phần: rễ dự trữ có khả năng chứa lượng nước lớn và chất khoáng, rễ sợi có khả năng ăn sâu xuống phía dưới để khai thác nước trong đất tối đa.
Rễ của một số loài có thể hình thành cấu trúc rễ củ mọng, như trong trường hợp của H. nana, thì rễ dày lên chỉ ở gần phần cuối của chúng. dumortieri có hình trụ; trong khi đó của H. fulva là hình thoi.
Sự khác biệt trong hệ thống rễ là một trong những tiêu chí để phân loại hoa Hiên vào các loài khác nhau (dẫn theo Lê Thành Đạt, 2018). 13 Thân: Thân hoa Hiên là thân giả do các bẹ lá xếp tạo thành. Thân rễ là phần gốc của cây, chính là phần lõi màu trắng nằm giữa lá và rễ. Thân rễ ngắn chứa các mô phân sinh đỉnh; Rễ, lá và ngồng được phát sinh từ thân.
Lá: Lá hoa hiên dài, thon giống như cỏ, chúng có một gân lá trung tâm nổi rõ ở mặt dưới (AHS, 2020). Lá hoa hiên nhiều, tập trung ở gốc thành hai dãy, không chia thành phiến, cuống và những phần cơ bản. Lá có thể đứng thẳng, cong ra ngoài, uốn cong gần đỉnh hoặc có xu hướng gấp dọc gân lá (dẫn theo Lê Thành Đạt, 2018). Mép lá nguyên hoặc lượn sóng, lá mọc tập trung ở gốc xếp lần lượt thành hai hàng so le nhau giống như rẻ quạt.2 Lá, ngồng và hoa hoa Hiên Ngồng hoa: Cây hoa hiên thường cho 1-3 ngồng hoa trên thân trong năm.
Ngồng hoa hiên thuộc dạng hoa tự hữu hạn (Cyme), ngồng hoa phân nhánh mạnh, có thể xuất hiện ở nách lá hoặc đỉnh sinh trưởng. Ngồng hoa hình trụ, thường mọc thẳng hoặc hơi cong do sức nặng của hoa, trên thân ngồng có một vài chiếc vảy mỏng như lá hình dáng giống như vảy tre chia ngồng ra thành các đốt. Trục mang hoa cao bằng hoặc cao vượt lên trên lá. Tùy thuộc vào từng loài khác nhau mà chiều cao ngồng hoa có thể giao động từ 4cm-200cm, ví dụ ngồng hoa của loài H.
darrowiana cao khoảng 4cm trong khi ở loài H. altissima có thể đạt đến 200cm (dẫn theo Nguyễn Tài Việt Hoa, 2019). Ở hầu hết các loài hoa hiên mỗi ngồng có thể có từ hai đến nhiều nhánh, mỗi nhánh mang nhiều nụ hoa. Nhưng riêng trường hợp của 14 loài H.
nana ngồng hoa của chúng không phân nhánh và chỉ mang một hoa riêng biệt (Gulia et al. Sau khi nở hoàn toàn, từ điểm tiếp xúc giữa ngồng và vảy đôi khi sẽ xuất hiện một cây nhỏ (gọi là Kei) – hiện tượng này được xem như là sự nhân nhanh để tạo một cây khác (AHS, 2012) Hoa: Hoa Hiên là hoa lưỡng tính, có mùi thơm hoặc không, cuống hoa ngắn. Bông hoa Hiên có 6 cánh, phần dưới dính nhau, chia thành 2 lớp: lớp bên trong cánh hoa to hơn lớp cánh đài bên ngoài. Hoa Hiên có 6 sợi chỉ nhị, bao phấn đính ở lưng hoặc ở gần gốc, mở bằng khe dọc (Nguyễn Thị Đỏ, 2007).
Hiện này có rất nhiều giống hoa có kết cấu viền cánh gấp nếp, uốn lượn rất mềm mại – một yếu tố mới góp phần phân loại hoa hiên.