Đánh Giá Siêu Âm Bàng Quang Nhằm Kiểm Soát Di Lệch Cơ Quan Đích Trong Xạ Trị Ung Thư Cổ Tử Cung

Đánh giá siêu âm bàng quang là một phương pháp quan trọng trong kiểm soát di lệch cơ quan đích trong… 107 trang · Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh · 2020.

• Tác giả: Đoàn Thái Cang
• Người hướng dẫn: TS. Trần Đặng Ngọc Linh
• Trường học: Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ung Thư
• Đề tài: Đánh Giá Siêu Âm Bàng Quang Trong Kiểm Soát Di Lệch Cơ Quan Đích Xạ Trị Ung Thư Cổ Tử Cung
• Loại tài liệu: Luận Văn Bác Sĩ Nội Trú
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về ung thư cổ tử cung
• 1.2. Dịch tễ học ung thư cổ tử cung
• 1.3. Bệnh học ung thư cổ tử cung
• 1.4. Chẩn đoán ung thư cổ tử cung
• 1.4.1. Các tình huống lâm sàng
• 1.4.2. Đánh giá lâm sàng và cận lâm sàng
• 1.4.3. Chẩn đoán giai đoạn
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.1. Dân số chọn mẫu
• 2.1.2. Tiêu chuẩn chọn bệnh
• 2.1.3. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.2.3. Tiến hành nghiên cứu
• 2.2.4. Thu thập và xử lý số liệu
• 2.2.5. Kế hoạch thực hiện
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm dân số nghiên cứu
• 3.1.1. Đặc điểm dịch tễ
• 3.1.2. Đặc điểm lâm sàng
• 3.1.3. Đặc điểm cận lâm sàng
• 3.1.4. Đặc điểm điều trị
• 3.2. Kích thước bàng quang
• 3.2.1. Kích thước bàng quang trên siêu âm cầm tay
• 3.2.2. Tác động của kích thước bàng quang trên siêu âm
• 3.2.3. Kích thước bàng quang trên CT
• 3.2.4. Tác động của kích thước bàng quang trên CT
• 3.2.5. Tương quan giữa siêu âm và CT
• 3.3. Di lệch của đáy tử cung
• 3.3.1. Di lệch của tử cung trên cone beam CT
• 3.3.2. Tương quan giữa di lệch của tử cung với kích thước bàng quang siêu âm và CT
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm dịch tễ, lâm sàng và bệnh học của nhóm nghiên cứu
• 4.1.1. Đặc điểm dịch tễ
• 4.1.2. Đặc điểm lâm sàng
• 4.1.3. Đặc điểm cận lâm sàng
• 4.2. Kích thước bàng quang
• 4.2.1. Đặc điểm kích thước bàng quang trên siêu âm và CT
• 4.2.2. Tương quan giữa siêu âm và CT
• 4.3. Di lệch của đáy tử cung
• TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Siêu Âm Bàng Quang Trong Xạ Trị

Đánh giá siêu âm bàng quang là một phương pháp quan trọng trong kiểm soát di lệch cơ quan đích trong xạ trị ung thư cổ tử cung. Phương pháp này giúp xác định kích thước và thể tích bàng quang, từ đó hỗ trợ trong việc lập kế hoạch điều trị chính xác hơn. Siêu âm bàng quang có thể cung cấp thông tin nhanh chóng và hiệu quả, giúp bác sĩ đưa ra quyết định kịp thời trong quá trình xạ trị.

1.1. Vai Trò Của Siêu Âm Trong Kiểm Soát Di Lệch

Siêu âm bàng quang giúp theo dõi sự thay đổi kích thước bàng quang qua các lần xạ trị. Điều này rất quan trọng vì sự thay đổi này có thể ảnh hưởng đến vị trí của cơ quan đích. Việc duy trì thể tích bàng quang ổn định là cần thiết để giảm thiểu sai sót trong điều trị.

1.2. Lợi Ích Của Siêu Âm So Với Cone Beam CT

Siêu âm bàng quang có nhiều lợi thế so với cone beam CT, bao gồm chi phí thấp hơn và thời gian thực hiện nhanh hơn. Điều này giúp giảm thiểu thời gian chờ đợi cho bệnh nhân và tăng hiệu quả trong quy trình điều trị.

II. Thách Thức Trong Kiểm Soát Di Lệch Cơ Quan Đích

Một trong những thách thức lớn nhất trong xạ trị ung thư cổ tử cung là sự di lệch của cơ quan đích. Sự thay đổi thể tích bàng quang có thể dẫn đến việc cơ quan đích bị di lệch ra ngoài trường chiếu, gây ra nguy cơ thiếu liều cho bướu hoặc quá liều cho mô lành. Việc kiểm soát di lệch này là rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả điều trị.

2.1. Nguyên Nhân Gây Di Lệch Cơ Quan Đích

Di lệch cơ quan đích có thể do nhiều nguyên nhân, bao gồm sự thay đổi thể tích bàng quang, sự di chuyển của các cơ quan lân cận và sự thay đổi trong tư thế bệnh nhân. Những yếu tố này cần được theo dõi chặt chẽ trong quá trình điều trị.

2.2. Hệ Quả Của Di Lệch Cơ Quan Đích

Di lệch cơ quan đích có thể dẫn đến việc điều trị không hiệu quả, gây ra nguy cơ tái phát bệnh. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát thể tích bàng quang trong quá trình xạ trị.

III. Phương Pháp Đánh Giá Siêu Âm Bàng Quang Hiệu Quả

Phương pháp siêu âm bàng quang được sử dụng để đánh giá kích thước và thể tích bàng quang trước và trong quá trình xạ trị. Việc sử dụng siêu âm cầm tay giúp bác sĩ nhanh chóng xác định tình trạng bàng quang, từ đó đưa ra quyết định điều trị phù hợp. Phương pháp này đã được áp dụng thành công tại nhiều cơ sở y tế.

3.1. Quy Trình Thực Hiện Siêu Âm Bàng Quang

Quy trình thực hiện siêu âm bàng quang bao gồm việc chuẩn bị bệnh nhân, thực hiện siêu âm và phân tích kết quả. Bác sĩ cần đảm bảo rằng bệnh nhân đã uống đủ nước để bàng quang được đầy, từ đó có thể thu được kết quả chính xác.

3.2. Đánh Giá Kết Quả Siêu Âm

Kết quả siêu âm bàng quang cần được đánh giá cẩn thận để xác định thể tích bàng quang và sự thay đổi qua các lần xạ trị. Việc này giúp bác sĩ điều chỉnh kế hoạch điều trị kịp thời, đảm bảo hiệu quả tối ưu.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Siêu Âm Trong Xạ Trị

Siêu âm bàng quang đã được áp dụng rộng rãi trong thực tiễn lâm sàng để kiểm soát di lệch cơ quan đích trong xạ trị ung thư cổ tử cung. Nghiên cứu cho thấy rằng việc sử dụng siêu âm giúp cải thiện độ chính xác trong việc xác định thể tích bàng quang, từ đó nâng cao hiệu quả điều trị.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Siêu Âm Bàng Quang

Nghiên cứu cho thấy rằng siêu âm bàng quang có thể giúp giảm thiểu di lệch cơ quan đích trong quá trình xạ trị. Kết quả này cho thấy tầm quan trọng của việc sử dụng siêu âm trong quy trình điều trị.

4.2. Ứng Dụng Trong Lập Kế Hoạch Điều Trị

Siêu âm bàng quang không chỉ giúp theo dõi kích thước bàng quang mà còn hỗ trợ trong việc lập kế hoạch điều trị chính xác hơn. Điều này giúp bác sĩ đưa ra quyết định điều trị hiệu quả hơn cho bệnh nhân.

V. Kết Luận Về Đánh Giá Siêu Âm Bàng Quang

Đánh giá siêu âm bàng quang là một công cụ quan trọng trong kiểm soát di lệch cơ quan đích trong xạ trị ung thư cổ tử cung. Phương pháp này không chỉ giúp theo dõi kích thước bàng quang mà còn hỗ trợ trong việc lập kế hoạch điều trị chính xác. Tương lai của phương pháp này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều tiến bộ trong điều trị ung thư.

5.1. Tương Lai Của Siêu Âm Trong Xạ Trị

Với sự phát triển của công nghệ, siêu âm bàng quang có thể được cải tiến để cung cấp thông tin chính xác hơn về thể tích bàng quang. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả điều trị ung thư cổ tử cung.

5.2. Khuyến Nghị Cho Nghiên Cứu Tương Lai

Cần tiến hành thêm nhiều nghiên cứu để xác định rõ hơn vai trò của siêu âm bàng quang trong kiểm soát di lệch cơ quan đích. Những nghiên cứu này sẽ giúp cải thiện quy trình điều trị và nâng cao chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê từ GLOBOCAN, ung thư cổ tử cung là một trong những bệnh lý ác tính phụ khoa hàng đầu với khoảng 569.847 ca mắc mới và 311.365 trường hợp tử vong mỗi năm trên phạm vi toàn cầu, trong đó gần 84% số ca bệnh xuất hiện tại các quốc gia đang phát triển. Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc chuẩn theo tuổi ghi nhận ở mức 7,1 trên 100.000 dân, tương ứng với khoảng 4.177 ca mới và 2.420 trường hợp tử vong hàng năm. Đối với các giai đoạn tiến xa tại chỗ, hóa xạ trị đồng thời với kỹ thuật xạ trị điều biến cường độ (IMRT) đóng vai trò điều trị triệt để tiêu chuẩn, giúp tập trung liều xạ cao vào thể tích khối u đồng thời bảo vệ ruột non dưới ngưỡng dung nạp an toàn từ 45 Gy đến 50 Gy.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất trong xạ trị IMRT vùng chậu là nguy cơ thất bại hình học do sự di lệch của cơ quan đích. Bàng quang thay đổi liên tục theo lượng nước tiểu và độ lọc cầu thận, khiến đáy tử cung có thể di lệch từ 10 mm đến 48 mm so với vị trí mô phỏng ban đầu. Sự xê dịch này dễ dẫn đến việc khối u bị trượt ra ngoài trường chiếu hoặc cơ quan lành bị quá liều xạ trị.

Nghiên cứu được triển khai nhằm mục tiêu đo lường sự thay đổi thể tích bàng quang qua các phân liều xạ bằng máy siêu âm cầm tay và chụp cắt lớp vi tính chùm tia hình nón (Cone Beam CT - CBCT), đồng thời phân tích tương quan giữa kích thước bàng quang với biên độ di lệch của đáy tử cung. Đề tài được thực hiện trên nhóm bệnh nhân điều trị tại Bệnh viện Ung bướu Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn từ tháng 01/2019 đến tháng 12/2019, mang lại giải pháp thực tiễn giúp nâng cao tỷ lệ bao phủ liều mục tiêu trên 95% thể tích đích và giảm thiểu biến chứng xạ trị.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết xạ trị thích ứng (Adaptive Radiation Therapy) và xạ trị dưới hướng dẫn hình ảnh (Image Guided Radiation Therapy - IGRT). Trong điều trị ung thư cổ tử cung bằng kỹ thuật IMRT, việc sử dụng hệ thống ống chỉnh trực đa lá (MLC) cho phép tạo ra phân bố liều tối ưu ôm sát thể tích đích lâm sàng (CTV). Tuy nhiên, nguyên lý chuyển dịch cơ học trong khoang chậu chỉ ra rằng sự thay đổi thể tích của các tạng rỗng như bàng quang và trực tràng sẽ tác động trực tiếp lên vị trí giải phẫu của tử cung và phần trên âm đạo.

Các khái niệm then chốt được ứng dụng trong nghiên cứu bao gồm: thể tích bướu đại thể (GTV), thể tích đích lâm sàng (CTV), thể tích đích nội tại (ITV) và thể tích đích theo kế hoạch (PTV). Biên an toàn PTV được thiết lập nhằm bù trừ cho sai số đặt bệnh hàng ngày (setup errors) và sự di động nội tại của cơ quan (organ motion). Khi bàng quang căng đầy hoặc xẹp rỗng, góc nghiêng của tử cung có thể xoay tới 91 độ, làm phát sinh sai số hình học nghiêm trọng nếu biên xạ trị không được cá nhân hóa chính xác.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả hồi cứu loạt ca trên cỡ mẫu gồm 40 bệnh nhân được chẩn đoán xác định ung thư cổ tử cung nguyên phát và chỉ định xạ trị IMRT triệt để tại Bệnh viện Ung bướu Thành phố Hồ Chí Minh từ ngày 01/01/2019 đến ngày 31/12/2019. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện lấy toàn bộ các ca bệnh thỏa mãn đầy đủ tiêu chuẩn chọn bệnh (có chỉ định xạ trị triệt để, thực hiện kỹ thuật IMRT, có khả năng nhịn tiểu và được theo dõi siêu âm bàng quang trước mỗi phân liều) nhằm phản ánh trung thực điều kiện thực hành lâm sàng tại bệnh viện.

Quy trình thu thập dữ liệu diễn ra từ tháng 01/2020 đến tháng 06/2020 với các bước chuẩn hóa nghiêm ngặt:

• Chuẩn bị bàng quang: Bệnh nhân đi tiểu sạch, uống đúng 500 ml nước lọc và nhịn tiểu trong 60 phút trước khi chụp CT mô phỏng và trước mỗi buổi chiếu xạ.
• Cố định và ghi nhận hình ảnh: Bệnh nhân nằm ngửa trên bàn chụp, cố định vùng chậu bằng hệ thống nệm hút chân không Vac-Lok. Hình ảnh CT mô phỏng được chụp với độ dày lát cắt 2,5 mm từ đốt sống L1-L2 đến hết hội âm.
• Đo lường đối chiếu: Kỹ thuật viên sử dụng máy siêu âm cầm tay quét 2 mặt cắt trực giao (ngang và dọc) để đo kích thước bàng quang theo 3 chiều không gian: trước - sau (AP), trên - dưới (SI) và trái - phải (ML). Số liệu siêu âm được đối chiếu trực tiếp với kích thước trên hình ảnh CBCT và CT mô phỏng hàng ngày bằng các thuật toán thống kê tương quan Pearson và Spearman.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu trên 40 bệnh nhân đã ghi nhận các kết quả định lượng cụ thể:

• Sự suy giảm thể tích bàng quang trong đợt điều trị: Thể tích bàng quang trung bình của bệnh nhân có xu hướng giảm đáng kể theo thời gian xạ trị, từ mức trung bình khoảng 156 ml ở tuần xạ trị đầu tiên xuống còn khoảng 88 ml ở tuần xạ trị cuối cùng, tương đương mức giảm trên 43% dung tích chứa.
• Biên độ di lệch đáng kể của đáy tử cung: Vị trí đáy tử cung ghi nhận sự dịch chuyển mạnh nhất theo trục trước - sau (AP) và trục trên - dưới (SI). Độ di lệch trung bình dao động từ 7,0 mm đến 11,2 mm. Khi thể tích bàng quang thay đổi trên 50 ml so với lúc mô phỏng, biên độ di lệch của thân tử cung có thể vượt mức 20 mm.
• Mối tương quan chặt chẽ giữa siêu âm cầm tay và cắt lớp vi tính: Các kích thước bàng quang đo bằng máy siêu âm cầm tay thể hiện tương quan tuyến tính rất mạnh với hình ảnh chụp CT mô phỏng và Cone Beam CT, đạt hệ số tương quan r > 0,90 (p < 0,001) trên cả ba chiều không gian, đặc biệt rõ rệt ở chiều trước - sau và trên - dưới.

Thảo luận kết quả

Hiện tượng dung tích bàng quang suy giảm ở giai đoạn sau của liệu trình được giải thích bởi phản ứng viêm bàng quang cấp tính do tác động bức xạ tích lũy, khiến niêm mạc bàng quang tăng tính kích thích và bệnh nhân khó nhịn tiểu đủ 60 phút như ban đầu. Sự suy giảm thể tích nước tiểu làm thay đổi đáng kể lực nâng đỡ thành trước tử cung, khiến đáy tử cung đổ ra trước hoặc ngửa ra sau, từ đó làm dịch chuyển thể tích CTV ra ngoài phạm vi bao phủ của đường đồng liều 95%.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công bố của tác giả Taylor khi ghi nhận di lệch tử cung tăng từ 4,2 mm lên 11,2 mm khi bàng quang biến động thể tích, cũng như khẳng định tính chính xác của thiết bị siêu âm cầm tay tương tự nghiên cứu của tác giả Lou với hệ số tương quan r = 0,95.

Để biểu diễn trực quan các phát hiện này trong thực hành báo cáo khoa học, dữ liệu di lệch cơ quan đích và biến thiên thể tích bàng quang có thể được minh họa hiệu quả thông qua biểu đồ phân tán (scatter plot) kết hợp đường hồi quy tuyến tính, đi kèm bảng thống kê mô tả sai số trung bình (Mean ± SD) theo từng trục tọa độ không gian. Mô hình này giúp đội ngũ bác sĩ xạ trị nhanh chóng nhận diện ngưỡng thể tích an toàn trước khi kích hoạt máy xạ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm kiểm soát tối ưu sai sót hình học và nâng cao hiệu quả điều trị xạ trị IMRT ung thư cổ tử cung, các khuyến nghị can thiệp cụ thể được đề xuất:

• Chuẩn hóa quy trình uống nước và nhịn tiểu của bệnh nhân: Khoa Xạ trị phụ khoa cần ban hành hướng dẫn chi tiết yêu cầu người bệnh đi tiểu sạch, uống đúng 500 ml nước trong 10 đến 15 phút và chờ đúng 45 đến 60 phút trước khi vào phòng xạ; duy trì thể tích bàng quang ổn định trong khoảng 150 ml đến 250 ml xuyên suốt 5 đến 6 tuần điều trị.
• Ứng dụng siêu âm bàng quang cầm tay làm công cụ tiền kiểm soát thường quy: Kỹ thuật viên xạ trị thực hiện quét siêu âm nhanh (thời gian dưới 2 phút mỗi ca) ngay tại phòng chờ; chỉ đưa bệnh nhân vào phòng máy chiếu xạ khi sai số kích thước bàng quang dưới 10% so với CT mô phỏng, giúp giảm tới 70% tần suất phải chụp CBCT lặp lại do bàng quang chưa đạt chuẩn.
• Thiết lập biên an toàn PTV bất đối xứng theo trục giải phẫu: Bác sĩ điều trị và kỹ sư vật lý y khoa nên cài đặt biên PTV mở rộng 15 mm theo trục trước - sau, 15 mm theo trục trên - dưới và 7 mm theo trục trái - phải đối với thân và đáy tử cung, kết hợp biên đồng đều 7 mm cho hạch chậu nhằm đảm bảo xác suất bao phủ liều đạt trên 95% thể tích đích.
• Tích hợp kế hoạch xạ trị thích ứng theo tuần: Đơn vị lập kế hoạch cần tiến hành chụp đánh giá lại hình ảnh sau khi bệnh nhân nhận liều tích lũy từ 30 Gy đến 40 Gy (khoảng tuần thứ 3 hoặc thứ 4) để thực hiện xạ trị thích ứng, kịp thời bù trừ cho mức co nhỏ thể tích bướu từ 50% đến 62,3%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang giá trị học thuật và ứng dụng lâm sàng cao, là tài liệu tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Bác sĩ chuyên khoa Ung bướu và Xạ trị: Cung cấp cơ sở định lượng về động học cơ quan vùng chậu, hỗ trợ xác định chính xác thể tích bia và lựa chọn biên an toàn PTV tối ưu nhằm giảm tỷ lệ độc tính tiêu hóa - tiết niệu xuống dưới mức 10%.
• Kỹ sư Vật lý Y khoa (Medical Physicists): Khai thác các thông số đo lường không gian 3 chiều và dữ liệu tương quan hình ảnh để hiệu chỉnh thuật toán lập kế hoạch ngược (inverse planning), kiểm soát sai số đặt bệnh trong ngưỡng cho phép dưới 3 mm.
• Kỹ thuật viên Xạ trị (Radiation Therapists): Nắm vững quy trình định vị bằng nệm hút chân không Vac-Lok, kỹ thuật quét siêu âm bàng quang 2D nhanh và các tiêu chuẩn sàng lọc dung tích bàng quang tại phòng chờ trước khi phát tia xạ.
• Học viên sau đại học và nghiên cứu sinh ngành Ung thư: Sử dụng như một tài liệu mẫu mực về phương pháp nghiên cứu hồi cứu mô tả loạt ca trên 40 bệnh nhân, cung cấp phương pháp luận chặt chẽ trong việc xử lý số liệu tương quan giữa các phương tiện hình ảnh học can thiệp.

Câu hỏi thường gặp

Sự biến động thể tích bàng quang ảnh hưởng thế nào đến độ chính xác của xạ trị ung thư cổ tử cung? Bàng quang tiếp giáp trực tiếp với thành trước tử cung. Khi lượng nước tiểu thay đổi trên 50 ml, áp lực nâng đỡ thay đổi làm dịch chuyển đáy tử cung từ 7 mm đến hơn 20 mm. Sự dịch chuyển này khiến khối u có nguy cơ trượt khỏi vùng liều cao của PTV, dẫn đến thiếu liều tại bướu và tăng liều không mong muốn vào ruột non.

Siêu âm bàng quang cầm tay có thể thay thế hoàn toàn hệ thống Cone Beam CT không? Siêu âm không thay thế hoàn toàn CBCT nhưng đóng vai trò là phương tiện sàng lọc ban đầu tối ưu. Với hệ số tương quan r > 0,90 so với CT, siêu âm giúp kiểm tra nhanh dung tích nước tiểu tại phòng chờ, tránh việc bệnh nhân phải lên bàn xạ nhiều lần và giảm thiểu liều bức xạ phụ từ 1 mSv đến 2 mSv cho mỗi lần chụp CBCT.

Quy trình chuẩn bị bàng quang tiêu chuẩn trước khi xạ trị gồm những bước nào? Bệnh nhân được hướng dẫn đi tiểu sạch hoàn toàn, sau đó uống 500 ml nước lọc trong vòng 10 đến 15 phút và nhịn tiểu đúng 60 phút trước thời điểm chụp CT mô phỏng hoặc vào phòng chiếu xạ. Quy trình này giúp tái lập thể tích bàng quang ổn định ở ngưỡng tối ưu từ 150 ml đến 300 ml mỗi ngày.

Tại sao thể tích bàng quang của bệnh nhân thường có xu hướng giảm ở các tuần xạ trị cuối? Khi chịu tác động tích lũy của liều tia xạ vượt mức 30 Gy đến 45 Gy, thành bàng quang xuất hiện tình trạng viêm cấp tính do bức xạ. Tình trạng này làm giảm khả năng co giãn và tăng cảm giác buồn tiểu sớm, khiến thể tích bàng quang thực tế giảm từ mức trung bình 156 ml xuống còn khoảng 88 ml ở giai đoạn cuối đợt điều trị.

Biên an toàn PTV khuyến nghị cho vùng tử cung trong kỹ thuật IMRT là bao nhiêu? Do đặc điểm di động bất đối xứng, nghiên cứu khuyến nghị áp dụng biên mở rộng từ CTV lên PTV là 15 mm theo hướng trước - sau, 15 mm theo hướng trên - dưới và 7 mm theo hướng trái - phải cho phần thân và đáy tử cung. Đối với hạch vùng chậu và chu cung, biên an toàn 7 mm đồng đều theo mọi hướng là phù hợp để đảm bảo che phủ trên 95% thể tích.

Kết luận

• Đánh giá định lượng toàn diện mức độ biến thiên thể tích bàng quang và biên độ di lệch của đáy tử cung trên nhóm 40 bệnh nhân ung thư cổ tử cung điều trị IMRT.
• Xác lập bằng chứng khoa học vững chắc về độ tương quan tuyến tính cao (r > 0,90) giữa kích thước bàng quang đo bằng siêu âm cầm tay với hình ảnh CT mô phỏng và CBCT.
• Khẳng định tính khả thi của siêu âm bàng quang như một giải pháp tiền kiểm soát không xâm lấn, giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị và tối ưu hóa quy trình vận hành máy xạ trị TrueBeam.
• Đề xuất áp dụng biên an toàn PTV bất đối xứng (15 mm theo chiều trước - sau, 15 mm theo chiều trên - dưới và 7 mm theo chiều trái - phải) nhằm bù trừ chính xác chuyển động cơ quan.
• Cung cấp cơ sở thực tiễn để xây dựng chiến lược xạ trị thích ứng (Adaptive Radiotherapy) sau tuần điều trị thứ 3 nhằm đáp ứng mức suy giảm thể tích bướu trên 50%.

Công trình luận văn đã đóng góp một giải pháp lâm sàng hiệu quả, chi phí thấp và dễ triển khai, góp phần chuẩn hóa quy trình xạ trị kỹ thuật cao tại Việt Nam giai đoạn 2020-2025. Các cơ sở xạ trị ung bướu nên tham khảo toàn văn nghiên cứu để tích hợp ngay quy trình kiểm soát bàng quang bằng siêu âm vào thực hành điều trị hàng ngày.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Cùng với phẫu trị, xạ trị đóng vai trò quan trọng trong điều trị ung thư cổ tử cung. Đối với ung thư cổ tử cung giai đoạn tiến xa tại chỗ, hóa xạ trị đồng thời với xạ trị ngoài kết hợp xạ trị áp sát được xem như điều trị tiêu chuẩn [24]. Xạ trị ngoài phát triển bắt đầu từ kỹ thuật xạ trị quy ước với giới hạn trường chiếu được xác định chỉ dựa vào các mốc xương trên hình ảnh X quang quy ước. Từ những năm 1980, xạ trị ba chiều phù hợp mô đích (3D- CRT) ra đời dần thay thế xạ trị quy ước và trở thành kỹ thuật điều trị tiêu chuẩn hiện nay.

Đến đầu thập niên 2000, kỹ thuật xạ trị điều biến cường độ (IMRT) giúp giảm liều lên mô lành được đưa vào sử dụng và ngày càng được áp dụng rộng rãi. Từ tháng 10/2018, bệnh viện Ung Bướu bắt đầu triển khai 2 hệ thống máy xạ trị thế hệ mới (TrueBeam) và đã tiến hành thực hiện nhiều kỹ thuật xạ trị kỹ thuật cao như IMRT, xạ trị điều biến thể tích cung tròn (VMAT), xạ trị định vị thân (SBRT), xạ trị dưới hướng dẫn hình ảnh (IGRT)… trên nhiều loại bệnh lý ung thư khác nhau. Tính đến tháng 12/2019, khoa Xạ trị phụ khoa bệnh viện Ung bướu thành phố Hồ Chí Minh đã thực hiện được trên 150 ca xạ trị ung thư phụ khoa theo kỹ thuật IMRT bằng máy xạ trị TrueBeam trong đó khoảng 100 trường hợp là ung thư cổ tử cung. Kỹ thuật IMRT giúp đưa đúng liều xạ vào thể tích mô đích có hình dạng phức tạp đồng thời giảm tối đa liều xạ lên cơ quan lành xung quanh.

Tuy nhiên, việc điều trị cũng đi kèm với nguy cơ thất bại hình học, nghĩa là các thể tích đích điều trị bị di lệch ra khỏi trường chiếu khi xạ trị. Cùng với trực tràng, thể tích bàng quang có ảnh hưởng lớn đến vị trí của cổ cũng như thân tử cung. Bàng quang được đổ đầy và xẹp liên tục tùy theo lượng nước uống, độ lọc cầu thận và khả năng nhịn tiểu của từng bệnh nhân. Sự thay đổi đáng.

2 kể về thể tích bàng quang có thể dẫn đến nhiều sai lệch trong quá trình xạ trị như thiếu liều ở bướu hay quá liều ở cơ quan lành xung quanh. Vì vậy, việc duy trì một thể tích bàng quang hằng định qua mỗi lần xạ trị đóng vai trò quan trọng trong việc đem lại một cuộc xạ trị thành công. Các bệnh nhân xạ trị ung thư vùng chậu thường được hướng dẫn duy trì một thể tích bàng quang cố định vào mỗi lần xạ trị [17] nhằm tái lập chính xác nhất tình trạng vùng chậu lúc xạ trị so với lúc mô phỏng, từ đó tránh được thất bại hình học khi xạ trị. Tuy nhiên, trên thực tế lâm sàng, việc tuân thủ hướng dẫn uống nước và nhịn tiểu có thể không giống nhau giữa các bệnh nhân cũng như giữa các lần xạ trị.

Ngay cả khi bệnh nhân tuân thủ tốt, thể tích bàng quang cũng có thể thay đổi do biến động thể tích của các cơ quan khác trong vùng chậu, chế độ ăn uống trước đó, hay độ lọc cầu thận trong ngày điều trị. Hơn nữa, do số lượng bệnh nhân điều trị tương đối đông ở bệnh viện Ung bướu, việc đảm bảo đúng thời gian chờ sau khi uống nước và nhịn tiểu ở mỗi bệnh nhân khó có thể đạt được một cách tuyệt đối.