Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về chăm sóc và các mô hình phân công CSNB l.Vai trò của CSNB Nghề y là một nghề đặc biệt vì nó liên quan đến khám, chừa bệnh, phòng bệnh, phục hồi và nâng cao sức khỏe cho con người. Dịch vụ chăm sóc sức khỏe là dịch vụ công cộng, liên quan tới van đề an sinh xã hội, tới mọi người, mọi nhà và cộng đồng [20]. Người khỏe mạnh tự đáp ứng được các nhu cầu hàng ngày cho mình, nhưng khi bị bệnh, NB có thể chì đáp ứng được một phần hoặc phải hoàn toàn phụ thuộc vào người khác [9].
Trong BV, NB không chì có nhu cầu về chữa bệnh mà còn có nhu cầu chăm sóc về thể chất, tinh thần, xã hội và nhu cầu thiết lập mối quan hệ với BS và ĐD [7]. Con người vừa có tính đồng nhất vừa có tính duy nhất nên việc chăm sóc phải xuất phát từ nhu cầu và sở thích của từng cá nhân sao cho phù hợp với từng đối tượng [10]. Chính vì vậy, chăm sóc phải được thực hiện một cách nồ lực nhằm đáp ứng và thỏa mãn những nhu cầu cơ bản của mỗi cá nhân, phải sử dụng các nguồn lực sẵn có để duy trì hoặc phục hồi tình trạng sức khỏe tốt nhất hoặc là để thỏa mãn nhu cầu của NB [10], Đe nhận biết được những nhu cầu cơ bản của mỗi cá nhân NB, NVYT cần được trang bị đủ kiến thức, cơ sở lý luận về nhu cầu của mồi cá nhân, về CSNB và CSNB toàn diện. Một số khái niệm liên quan đến CSNB 1.
Nhu cầu CO’ bản của con người Các nhu cầu cần thiết để duy trì các yếu to tạo ra con người gọi là nhu cầu cơ bản hay còn gọi là các nhu cầu để tồn tại và phát triển của con người [10]. Theo Abraham Maslow thì nhu cầu cơ bản của con người được chia thành 5 bậc, trong đó bậc thấp nhất là Nhu cầu sinh lý; Nhu cầu về an toàn; Nhu cầu về tình cảm; Nhu cầu được tôn trọng và Nhu cầu tự thể hiện. Con người thường chỉ nảy sinh những nhu cầu mới sau khi những nhu cầu ở cấp thấp hơn đã được thỏa mãn [28]. 5 Đe cụ thể hóa các nhóm nhu cầu trên, Virginia Hendersson đã đưa ra 14 nhu cầu cơ bản cùa mỗi cá nhân, bao gồm: Thở; Ăn uống; Bài tiết; Ngủ và nghỉ; Mặc và thay đổi quần áo; Duy trì thân nhiệt; Vệ sinh sạch sẽ; Tránh nguy hiểm; Giao tiếp; Tôn trọng; Làm việc; Vui chơi, giải trí và Học tập [28].
Những can thiệp của NVYT mà người chịu trách nhiệm chính là ĐD phải hướng tới đáp ứng và thỏa mãn những nhu cầu này. Các nhu cầu này sẽ luôn thay đổi tùy theo từng tình trạng bệnh và đặc điểm cá nhân của mỗi NB. Các can thiệp ĐD phải dựa trên cơ sở yêu cầu chuyên môn và sự đánh giá nhu cầu của mỗi NB để chăm sóc, phục vụ [11]. Đề việc chăm sóc thỏa mãn các nhu cầu của NB, NVYT cần phải hiểu rõ thế nào là CSNB và chăm sóc NB toàn diện.
Khái niệm về CSNB trong bệnh viện CSNB trong BV bao gồm sự hỗ trợ. đáp ứng các nhu cầu cơ bản của mỗi NB nhằm duy trí hô hấp, tuần hoàn, thân nhiệt, ăn uống, bài tiết, tư thế, vận động, vệ sinh cá nhân, ngủ và nghỉ, chăm sóc tâm lý, hỗ trợ điều trị và tránh các nguy cơ từ môi trường BV cho NB [11], 1. Khái niệm CSNB toàn diện CSNB toàn diện là nhiệm vụ của cán bộ, công chức, viên chức và nhân viên trong toàn BV nhằm đảm bảo chất lượng chẩn đoán, điều trị và CSNB [11]. CSNB toàn diện là giải pháp cơ bản để nâng cao chất lượng CSNB, là mục tiêu phấn đấu của các cơ sở y tế có giường bệnh và của ngành y tế [7], Theo quan điểm của người cung cấp dịch vụ y tế: CSNB toàn diện là "dịch vụ y tế tông hợp được thực hiện một cách đổng bộ bởi BS, dược sĩ, mọi NVYT trong BV và sự tham gia của NB" [7], Định nghĩa trên khắc phục nhận thức chưa đầy đủ của một số người cho rằng CSNB toàn diện chỉ là nhiệm vụ của phòng ĐD và của các ĐDV, đồng thời, định nghĩa này đưa ra một quan niệm mới về vai trò của NB trong việc tham gia đưa ra các quyết định về điều trị và chăm sóc cho chính họ.
Trước đây việc điều trị cho NB hầu như chỉ do người thầy thuốc quyết định, NB chấp nhận tất cả những quyết định của thầy thuốc trong việc điều trị cho họ và vì thế, họ phó thác tính mạng cho thầy thuốc. Ngày nay, người ta khuyến khích và trao quyền cho NB đưa ra các quyết 6 định điều trị và chăm sóc cho chính họ, trên cơ sờ được giải thích đầy đủ với lời khuyên của BS và ĐD. Neu NB không chủ động tham gia vào quá trình điều trị thì sẽ không thể thành công. Do đó, sự tham gia của NB trong nhóm chăm sóc là rất quan trọng và có ý nghĩa trong việc chữa bệnh [7].
Theo quan điểm của NB: CSNB toàn diện được hiểu là"sự chăm sóc đáp ứng các nhu cầu cơ bản của NB hàng ngày về thể chất, tinh thần và xã hội" [7]. Định nghĩa này giúp chúng ta hình dung được bức tranh về nội dung của công tác CSNB toàn diện bao gồm: ăn, mặc, ở, vệ sinh cá nhân, giao tiếp với BS và ĐD, hiểu biết về chăm sóc và phòng bệnh.Những nhu cầu này ngày càng trở nên thiết yếu và trực tiếp tác động đến chất lượng điều trị và phục vụ NB, làm giảm tai biến, biến chứng, giảm tỷ lệ tử vong, rút ngắn ngày điều trị cho NB, tác động tới sự hài lòng của NB và uy tín của BV [7], Hai định nghĩa trên bổ sung cho nhau trong việc làm rõ trách nhiệm thực hiện CSNB toàn diện đối với mọi NVYT trong BV. Khái niệm người bệnh là trung tâm chăm sóc Theo Viện Y học Mỹ (IOM), chăm sóc lấy NB làm trung tâm là một trong sáu mục tiêu cơ bản của hệ thống chăm sóc sức khỏe của Mỹ. IOM định nghĩa: Chăm sóc lấy NB làm trung tâm là sự chăm sóc được thiết lập bởi quan hệ họp tác giữa những người hành nghề, NB và gia đình NB để đảm bảo rằng các đáp ứng dựa trên các giá trị về nhu cầu, mong đợi và sở thích của NB, đồng thời NB được hướng dẫn, hồ trợ để đưa ra các quyết định và tham gia vào việc chăm sóc của riêng mình [30].
Khái niệm về phân cấp CSNB [11] - NB cần chăm sóc cap I là NB nặng, nguy kịch, hôn mê, suy hô hấp, suy tuần hoàn, phải nằm bất động và yêu cầu có sự theo dõi, chăm sóc toàn diện và liên tục của ĐDV, hộ sinh viên. - NB cần chăm sóc cap II là NB có những khó khăn, hạn chế trong việc thực hiện các hoạt động hằng ngày và cần sự theo dõi, hồ trợ của ĐDV, hộ sinh viên. - NB cần chăm sóc cap III là NB tự thực hiện được các hoạt động hằng ngày và cần sự hướng dẫn chăm sóc của ĐDV, hộ sinh viên. Vai trò và chức năng của nhân viên y tế trong CSNB 1.
Vai trò của nhân viên y tế NVYT có vai trò quan trọng trong công tác CSNB toàn diện. Chỉ thị số 05/2003/CT- BYT về việc “Tăng cường công tác chăm sóc người bệnh toàn diện trong các bệnh viện ” nêu rõ: trách nhiệm CSNB toàn diện là nhiệm vụ của mọi NVYT trong BV, trường khoa cùa các BV có trách nhiệm tổ chức các nhóm chăm sóc: Mỗi nhóm phải có đầy đủ BS, ĐD, hộ lý và phải chịu trách nhiệm thực hiện các nội dung CSNB toàn diện [6]. Thông tư sổ 07/TT-BYT ngày 26/1/2011 về "Hướng dần công tác chăm sóc ĐD về CSNB trong BV " cũng quy định cụ thể trách nhiệm của từng vị trí cán bộ, nhân viên trong CSNB. Thông tư này chi rõ: các BS phải phối hợp chặt chẽ với ĐDV, hộ sinh viên của khoa trong việc đánh giá.
phân cấp CSNB và phối hợp trong việc thực hiện kế hoạch chăm sóc (KHCS) cho từng NB [11]. Tại các khoa lâm sàng trong BV, BS cũng như ĐD đều có vai trò điều trị và vai trò CSNB. Tuy nhiên ĐD có vai trò chính trong chăm sóc, ngược lại BS có vai trò chính trong điều trị [10], Để đảm bảo và nâng cao chất lượng CSNB, người ĐD phải hiểu biết và thực hiện tốt các vai trò và chức năng cơ bản của mình. Vai trò và chức năng của người ĐD Trong CSNB, người ĐD có 5 vai trò chính, đó là: Người chăm sóc; Người truyền đạt thông tin; Người giáo viên; Người tư vấn; Người biện hộ cho NB [9].
Người ĐD có 3 chức năng cơ bản, đó là [10]: - Chức năng độc lập: người ĐD chủ động thăm khám, nhận định về NB để đưa ra những chẩn đoán ĐD, lập kế hoạch, thực hiện CSNB sau đó đánh giá kết quả thực hiện để lập kế hoạch CSNB tiếp theo. Đây là chức năng đặc trưng của người ĐD. - Chức năng phụ thuộc: người ĐD thực hiện các y lệnh về thuốc, tiêm truyền dịch, truyền máu cho NB theo y lệnh của BS. - Chức năng phối hợp: người ĐD phối hợp thực hiện y lệnh của BS đồng thời phối hợp với các NVYT khác đế thu thập thông tin về NB, phối hợp lập và thực hiện KHCS NB, đáp ứng các nhu cầu cơ bản của NB.
Các mô hình phân công CSNB Nhiều mô hình CSNB đã và đang được áp dụng tại các BV trên thế giới cũng như tại Việt Nam, mỗi mô hình đều có những ưu điểm và nhược diêm. Sau đây là một số mô hình CSNB đã và đang được áp dụng tại các BV. Phãn công theo người bệnh Mô hình này là mô hình cổ điển nhất có từ khi nhà thờ tiếp nhận những NB về chăm sóc. Hiện nay, mô hình vẫn còn áp dụng ở khoa Hồi sức của một số BV.
Trong mô hình này một ĐD được phân công chịu trách nhiệm chăm sóc cho một hoặc một số NB nhất định trong một ngày làm việc. Mô hình đàm bảo tính toàn diện nhung không liên tục vì ĐD bị thay đoi công việc hàng ngày [6], [10], 1. Phân công theo công việc Đây là một mô hình CSNB lấy công việc làm trung tâm, các công việc hướng về điều trị hon là chăm sóc. Mồi NB được nhiều ĐD chăm sóc, việc CSNB được chia thành nhũng nhiệm vụ nhỏ, riêng rẽ, mỗi ĐD chỉ chịu trách nhiệm về phần công việc cụ thể như: tiêm, đếm mạch, cặp nhiệt độ, đo huyết áp, thay băng, xét nghiệm.