Chương 1 TÔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Đặc điểm dịch tễ học HIV/AIDS 1.1 Khái niệm HIV/AIDS HIV là viết tắt của cụm từ tiếng Anh "Human Immunodeficiency Virus" có nghĩa là vi rút gây suy giảm miễn dịch ở người do Montagnier cùng cộng sự ở viện Pasteur Paris tìm ra năm 1983 ở Mỹ và năm 1986 tại Trung Phi. Đây là Retrovirus có vật liệu di truyền ARN, thuộc phân nhóm Lentivirus. Đích tấn công của HIV là các tế bào miễn dịch có điểm tiếp nhận CD4 (tể bào: Lympho T4, niêm mạc ruột ưa crôm, niêm mạc đường hô hấp, đệm thần kinh và tế bào thượng bì). HIV lây nhiễm, nhân lên và tiêu diệt tế bào miễn dịch của cơ thể.
AIDS là viết tắt của cụm từ tiếng Anh "Acquired Immunodeficiency Syndrome" có nghĩa là hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải do nhiễm vi rút HIV, loại vi rút này tấn công, tiêu hủy dần các tế bào miễn dịch và làm suy giảm hệ thống miễn dịch của cơ thể. AIDS là giai đoạn cuối của quá trình nhiễm HIV, khi cơ thể không còn khả năng chống đỡ, nên dễ mắc thêm nhiều loại bệnh cơ hội dẫn đến tử vong [11], Các nghiên cứu về dịch tễ học cho thấy: mặc dù HIV có mặt ở mọi mô và dịch thể của người nhiễm HIV/AIDS, song vi rút tập trung nhiều nhất trong máu và dịch tiết cơ quan sinh dục. Do vậy, chỉ có 3 phương thưc lây truyền HIV chủ yếu: đường máu, đường tình dục và đường mẹ sang con. Chưa tìm thấy bằng chứng về các phương thức lây nhiễm khác [6].2 Lây truyền HIV/AIDS 1.1 Các hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV Chúng ta biết rằng, ai cũng có thể bị nhiễm HIV nếu người đó có hành vi không an toàn.
Những hành vi dưới đây có thể coi là các yếu tố nguy cơ trong lây nhiễm HIV [20], 7 Bảng 1. Nguy cơ lây nhiễm HIV/AIDS Phương thức lây nhiễm Số nhiễm/100 lần tiếp xúc Truyền máu 90-100 Mẹ truyền cho con • Trước, trong và sau đẻ • Qua sữa 14-40 29(16-42) Quan hệ tình dục 0.0 • Đường hậu môn 1.8 • Đường âm đạo 0.0 Dùng chung bơm kim tiêm Chăm sóc 0.3 -----------T ——------------------------------- --------------- ---- Nguôn: Bảo cáo của UNAIDS [5] Mức độ nguy cơ nhiễm HIV qua một lần tiếp xúc cao nhất khi truyền máu nhiễm mầm bệnh, tiếp đến là trong truờng hợp mẹ truyền cho con, QHTD theo đường hậu môn, dùng chung BKT, QHTD theo đường âm đạo, chăm sóc y tế. Cụ thể như sau: - Lây truyền qua đường tĩnh dục: Đây là đường lây nhiễm chủ yếu trên thế giói. HIV có nhiều trong tinh dịch, trong dịch âm đạo và tử cung.
Do vậy, HIV có thể lây truyền hai chiều từ nam sang nữ và ngược lại. Tuy nhiên, các nghiên cứu đã chứng minh nguy cơ lây nhiễm từ nam sang nữ cao gấp 20 lần từ nữ sang nam do các yếu tố về sinh lý và giải phẫu khác nhau của cơ quan sinh dục. Nguy cơ lây nhiễm cũng tăng cao ở những người mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục (BLTQĐTD) và khi quan hệ tình dục (QHTD) qua hậu môn. Lây nhiễm qua QHTD đường miệng cũng được báo cáo, tuy nhiên nguy cơ nhiễm bệnh qua đường này rất thấp.
- Lây truyền qua đường máu: HIV có nhiều trong máu toàn phần và các thành phần của máu như huyết tương, vì thế có thể bị nhiễm HIV qua tiêm, truyền máu hay các sản phẩm của máu có nhiễm HIV, hoặc khi tiêm chích ma túy (TCMT) dùng chung bơm kim tiêm (BKT) không được tiệt trùng, tiến hành thủ thuật, phẫu thuật hoặc sử dụng các dụng cụ đã nhiễm HIV để xuyên chích qua da và niêm mạc. 8 Cấy ghép cơ quan, tổ chức và cho tinh dịch không sàng lọc HIV cũng dẫn tới lây nhiễm HIV qua đường máu. - Lây truyền từ mẹ sang con: HIV có thể lây truyền từ mẹ sang con trong thời kỳ mang thai, khi chuyển dạ đẻ và khi cho con bú. Tần suất lây truyền từ mẹ sang con khác nhau (14.0%) tùy thuộc vào thời kỳ bệnh, tình trạng nhiễm của mẹ và việc có được dùng thuốc dự phòng hay không.
Nguy cơ nhiễm HIV gia tăng ở con khi mẹ có các biểu hiện: giảm tế bào Lympho T, nồng độ vi rút trong máu tăng cao, thiếu vitamin A và suy dinh dưỡng hoặc đã chuyển sang giai đoạn AIDS. Các nghiên cứu cho thấy: khi nồng độ HIV lớn hơn 100,000 bản sao/1 ml máu sẽ làm tăng lây truyền mẹ - con gấp 3 lần. Ngược lại, dùng thuốc kháng vi rút sao mã ngược AZT ngắn ngày làm giảm tỷ lệ lây truyền HIV từ 22.3 Tinh hình dịch HIV/AIDS 1.1 Trên thế giới Trong những năm gần đây, nỗ lực trên phạm vi toàn cầu trong việc phòng và chống HIV/AIDS đã có những tín hiệu khả quan, nhiều phương pháp điều trị cùng các chương trình dự phòng hiệu quả đã gia tăng rõ rệt. Tuy vậy, số người nhiễm HIV/AIDS và số tử vong do AIDS vẫn tiếp tục tăng.
Đến cuối năm 2008 số người nhiễm HIV/AIDS trên thế giới hiện nay là 33.4 triệu người, tính từ ca nhiễm đầu tiên được phát hiện năm 1981 đến nay số người nhiễm HIV trên thế giới đạt con sổ kỷ lục là 60 triệu người, trong đó có khoảng 25 triệu người chết vì các bệnh có liên quan đến AIDS. Năm 2008, đại dịch HIV/AIDS đã được hạn chế ở mức ổn đinh tại nhiều khu vực trên thế giới. Tuy nhiên, tỷ lệ hiện nhiễm HIV vẫn tiếp tục gia tăng ở một số khu vực như Đông Âu, Trung Á và một số vùng của Châu Á do tỷ lệ mới nhiễm HIV đang ở mức cao. Khu vực Cận Sahara của châu Phi vẫn là nơi chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi dịch HIV, có hơn 2,5 triệu người nhiễm HIV.
Ước tính, mỗi ngày trôi qua trên thế giới có khoảng 5,700 người chết vì AIDS, số người nhiễm mới là 6,800; trong đó nước nghèo và trung bình chiếm 95. 9 Hình thái lây truyền HIV ở hầu hết các khu vực là qua đường QHTD khác giới và TCMT, ở một vài khu vực thì QHTD đồng giới nam là hình thức lây truyền chính. Nam giới mắc nhiều hơn nữ, ngoại trừ vùng cận Sahara, nữ mắc nhiều hơn nam. Tại các châu lục hiện nay, dịch HIV/AIDS đang diễn biến phức tạp với hậu quả khó lường.
Theo một ước tính tại Hoa Kỳ năm 2006, 21% những người sống chung với HIV (232,700 người) không biết về tình trạng nhiễm của mình [22]. Đây là một yếu tố nguy cơ làm lây nhiễm HIV ra cộng đồng và chính bản thân người mang mầm bệnh không hề biết khi họ không được làm xét nghiệm HIV.2 Tại khu vực Châu Ả Theo ủy ban phòng chống AIDS Châu Á, tính đến hêt năm 2007 Châu Á hiện có 8.6 triệu người nhiễm HIV [17]. So với các châu lục khác, tỷ lệ hiện nhiễm HIV ở châu Á chỉ thấp hơn châu Phi, số ca nhiễm mới HIV giảm ở một số nước như như Campuchia, Myanmar và Thái- lan thì nó lại tăng lên ở nhiều nước như Trung Quốc, Indonesia, Việt nam [18]. Năm 2007, số người nhiễm HIV ở châu Á chiếm 35% là phụ nữ, sự bùng nổ nhiễm HIV/AIDS ở phụ nữ bắt đầu từ năm 2006 với số phụ nữ nhiễm HIV ở Campuchia là 47%, 37% ở Ấn Độ, 21% ở Indonesia, 15% ở Malaysia, 24% ở Nepal, 40% ở Philippines 37% ở Sri Lanka và 35% ở Thái Lan [19], Báo cáo cũng chỉ ra rằng ở châu Á, gần một nửa số người bị nhiễm HIV ở Trung Quốc năm 2006 được cho là do sử dụng các dụng cụ tiêm chích bị nhiễm HIV.
Việc sử dụng chung kim tiêm có HIV và quan hệ tình dục không an toàn cũng là nguyên nhân chủ yếu làm lây lan đại dịch này tại Việt Nam và Malaysia [17].3 Tại Việt Nam Diễn biến dịch HIV/AIDS tại Việt Nam được chia làm 3 thời kỳ: - Từ 1990 đến 1993: Dịch khu trú ở một số tỉnh/thành phố, trong nhóm TCMT (chủ yếu ở khu vực phía Nam) với số trường họp nhiễm HIV được phát hiện dưới là 1,500 trường hợp/năm. 10 - Từ 1994 đến 1998: Dịch bắt đầu lan ra toàn quốc với số trường hợp nhiễm HIV được phát hiện là dưới 5,000 trường hợp/năm, khoảng 2/3 số trường họp được phát hiện này là đối tượng TCMT. - Từ 1999 đến nay: số trường hợp nhiễm HIV được phát hiện trên 10,000 trường hợp/năm, dịch có xu hướng lan ra quần thể dân cư và lan rộng đến xã/phường. Dịch HIV tại Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn tập trung và có dấu hiệu lan rộng ra cộng đồng; tỷ lệ hiện nhiễm HIV cao nhất vẫn là các nhóm có nguy cơ cao như TCMT, PNBD và MSM.
Dịch HIV có xu hướng chững lại, không còn tăng nhanh như những năm trước; bằng chứng là tỷ lệ hiện nhiễm trong nhóm nguy cơ cao giảm. Nhưng dịch HIV/AIDS đã có dấu hiệu lan rộng ra cộng đồng, bằng chứng cụ thế là dịch đã xuất hiện tại toàn bộ 63 tỉnh/thành phố trên phạm vi toàn quốc, 97.5% quận, huyện và 70.5% xã/phường đã có báo cáo về người nhiễm HIV. Đen 31/12/2009, số trường họp nhiễm HIV hiện còn sống được báo cáo là 160,019, số bệnh nhân AIDS còn sống là 35,603 và đã có 44,540 trường hợp trường hợp nhiễm HIV/AIDS tử vong. Tính riêng năm 2009, đã có 15,713 trường hợp nhiễm HIV mới được phát hiện và 2,010 trường hợp nhiễm HIV/AIDS tử vong được báo cáo [1].
Số liệu thống kê các trường họp HIV cho thấy: người nhiễm HIV ở độ tuổi 20 đến 39 chiếm hơn 80.0% số trường họp được báo cáo; tỷ lệ này hầu như không thay đổi trong vòng 5 năm qua; tỷ lệ người nhiễm HIV trong độ tuổi từ 30 đến 39 lại có xu hướng tăng lên; nam giới chiếm tỷ lệ cao trong các trường hợp nhiễm được báo cáo, trong năm 2009 tỷ lệ này là 73,2% [1]. Ở Việt Nam, lây nhiễm HIV chủ yếu qua đường TCMT (chiếm 44% số HIV/AIDS phát hiện được tính đến cuối 2007) [1]. Tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm TCMT tăng từ 17.3% (năm 2002) và giảm xuống còn 22. Ở các tỉnh/thành phố miền Bắc và miền Trung tỷ lệ lây truyền HIV qua TCMT cao hơn các tỉnh/thành miền Nam.
Hiện nay, mô hình sử dụng ma túy ở Việt Nam đã có sự thay đổi cơ bản và nhóm người sử dụng ma túy đang có xu 11 hướng trẻ hơn. Tỷ lệ lây nhiễm HIV/AIDS đặc biệt cao trong nhóm này là do đối tượng dùng chung BKT và dụng cụ pha chế thuốc khi tiêm chích. Tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm TCMT theo kết quả sơ bộ của IBBS thực hiện tại 10 tỉnh/thành phố năm 2009 vẫn khá cao, vào khoảng 31. Tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm PNMD có chiều hướng giảm: từ 5.