ĐẶT VẤN ĐỀ Mất ngủ không thực tổn (còn gọi là mất ngủ mạn tính) là tình trạng không thỏa mãn về số lượng và hoặc chất lượng giấc ngủ. Bệnh gặp ở mọi lứa tuổi, không phân biệt giới tính và do nhiều nguyên nhân khác nhau[10]. Tỉ lệ mất ngủ ngày càng tăng ở các nước trên thế giới. Theo kết quả điều tra của Viện nghiên cứu Vệ sinh tâm thần Mỹ có 1/3 dân số rối loạn giấc ngủ và 100% bệnh nhân cao tuổi có rối loạn trầm cảm có biểu hiện rối loạn giấc ngủ nặng[29].
Tại Việt Nam, rối loạn giấc ngủ cũng chiếm tỉ lệ cao (50-80%) và thường kèm theo rối loạn trầm cảm, rối loạn lo âu[3]. Mất ngủ tăng lên theo thời gian vì những căng thẳng trong cuộc sống hàng ngày, trong công việc và những vấn đề khác trong xã hội cũng ngày một gia tăng. Mất ngủ kéo dài có thể dẫn tới tình trạng suy giảm trí nhớ, giảm tập trung, giảm sự tỉnh táo, giảm khả năng học tập, hiệu quả làm việc thấp, rối loạn hành vi, ảo giác, hoang tưởng. Nếu bệnh nhân không được điều trị sẽ làm giảm chất lượng cuộc sống, có thể dẫn đến suy nhược nặng, tai nạn hoặc tử vong [4].
Y học hiện đại điều trị mất ngủ không thực tổn bằng một số thuốc thuộc nhóm Benzodiazepin, thuốc chống trầm cảm,. tuy nhiên những thuốc này chủ yếu điều trị triệu chứng, bên cạnh đó khi dùng kéo dài đều dẫn đến tình trạng quen thuốc và hội chứng cai khi dừng thuốc [6]. Y học cổ truyền (YHCT) mất ngủ được gọi là chứng “Thất miên”. Nguyên nhân gây ra mất ngủ tuy khá phức tạp nhưng theo Cảnh Nhạc thì: “Ngủ là gốc ở phần âm mà thần làm chủ, thần yên thì ngủ được”.
Thần sở dĩ không yên một là tà khí nhiễu động, hai là tinh khí không đủ: “tà” ở đây chủ yếu chỉ vào đờm, hỏa, ăn uống; “vô tà” là chỉ vào tức giận, sợ hãi lo nghĩ nguyên nhân là do nội nhân, ngoại nhân, bất nội ngoại nhân gây thành chứng mất ngủ. Chứng mất ngủ được tóm tắt thành năm nguyên nhân là: Tâm và Tỳ hư, Can đởm hỏa vượng, Khí của Tâm và Đởm hạ, Vị không điều hòa và bị suy nhược sau khi ốm[13]. 2 Y học cổ truyền có nhiều phương pháp để điều trị chứng mất ngủ như: dùng thuốc YHCT, khí công dưỡng sinh, liệu pháp tâm lý, dưỡng sinh thư giãn, thôi miên, thể dục liệu pháp, bấm huyệt, châm cứu, nhĩ châm,… Mỗi phương pháp điều trị có ưu điểm riêng, ưu điểm của các phương pháp này là đưa bệnh nhân đến giấc ngủ tự nhiên. Vì vậy việc kế thừa và phát huy vốn quý của YHCT, tìm ra phương pháp điều trị mất ngủ có hiệu quả cao cho bệnh nhân là một điều cần thiết.
Trong các phương pháp trên, cấy chỉ đã được áp dụng có hiệu quả trong điều trị mất ngủ, nhưng cần nhiều thời gian điều trị để đạt được hiệu quả. Cấy chỉ là phương pháp đưa chỉ catgut vào huyệt châm cứu của hệ kinh lạc để duy trì sự kích thích lâu dài qua đó tạo tác dụng điều trị như châm cứu, bao gồm chôn chỉ, vùi chỉ, xuyên chỉ, thắt buộc chỉ[21]. Luyện tập dưỡng sinh cũng là phương pháp đơn giản, thuận tiện, có thể tiến hành tại các cơ sở khám chữa bệnh, trung tâm chăm sóc sức khỏe ban đầu, thực hiện tại nhà. Bài tập thường được áp dụng là kỹ thuật thở bốn thì có kê mông và giơ chân của Bác sỹ Nguyễn Văn Hưởng.
Bài tập có tác dụng cải thiện tốt các chức năng tuần hoàn, hô hấp, thần kinh, bài tiết; giúp giữ gìn sức khỏe, nâng cao thể chất, góp phần phòng và điều trị bệnh [7]. Đã có một số nghiên cứu về cấy chỉ, tập thư giãn trong việc cải thiện tình trạng mất ngủ, tuy nhiên cần tốn nhiều thời gian để từng phương pháp mang lại hiệu quả điều trị và cho đến nay chưa có công trình nghiên cứu nào đánh giá tác dụng phối hợp của các phương pháp trên để điều trị mất ngủ. Nhằm phát huy vốn quý của Y học cổ truyền, với mong muốn kết hợp các phương pháp không dùng thuốc để nâng cao hiệu quả, rút ngắn thời gian điều trị, đồng thời ít tốn kém, dễ ứng dụng ở các tuyến cơ sở, chúng tôi thực hiện đề tài “Đánh giá tác dụng của phƣơng pháp dƣỡng sinh kết hợp cấy chỉ điều trị mất ngủ không thực tổn thể can khí uất kết” với 2 mục tiêu: 1. Đánh giá tác dụng của phương pháp dưỡng sinh kết hợp cấy chỉ điều trị mất ngủ không thực tổn thể can khí uất kết.
Đánh giá một số tác dụng không mong muốn của phương pháp dưỡng sinh kết hợp cấy chỉ. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Định nghĩa mất ngủ Theo ICD - 10 mất ngủ được định nghĩa như sau: Mất ngủ là trạng thái không thoải mái về số lượng hoặc chất lượng giấc ngủ, rối loạn này kéo dài trong suốt thời gian đáng kể làm ảnh hưởng đến sức khỏe và khả năng làm việc của người bệnh[5][46]. Hầu hết mọi người nghĩ rằng ngủ là khoảng thời gian cơ thể ngừng hoạt động.
Thực tế ngủ là một quá trình hoạt động sinh lý, trong khi quá trình chuyển hóa của cơ thể giảm thì tất cả các cơ quan chính và hệ thống điều hòa trong cơ thể vẫn tiếp tục duy trì chức năng của nó[3][32]. Mất ngủ không thực tổn (Nonorganic Insomnia) theo Y học hiện đại 1. Khái niệm Mất ngủ không thực tổn hay còn gọi là trạng thái mất ngủ mạn tính, nguyên phát và được định nghĩa: đó là trạng thái không thoả mãn về số lượng và chất lượng giấc ngủ, tồn tại trong một thời gian dài, được đặc trưng bằng các đặc điểm sau: - Khó đi vào giấc ngủ: là than phiền thường gặp nhất, có hầu hết các bệnh nhân. - Khó duy trì giấc ngủ và thức dậy sớm.
- Mất ngủ có liên quan đến các stress đời sống, gặp nhiều hơn ở phụ nữ, ở người lớn tuổi, tâm lý rối loạn và những người bất lợi về mặt kinh tế xã hội. Khi đi ngủ bệnh nhân có cảm giác căng thẳng lo âu, buồn phiền hoặc trầm cảm. - Mất ngủ nhiều lần, dẫn đến mối lo sợ mất ngủ tăng lên và bận tâm về hậu quả của nó, tạo thành một vòng luẩn quẩn có khuynh hướng kéo dài. - Hậu quả ban ngày: cảm giác mệt mỏi, thiếu hụt giấc ngủ, ảnh hưởng đến hoạt động xã hội và nghề nghiệp.
Theo sổ tay chẩn đoán thống kê (Diagnostic and statistical manual of mental disorder- 4th) mục 307-42, được gọi là mất ngủ nguyên phát [31]. 4 Theo tiêu chuẩn của ICD – 10[26]: Rối loạn giấc ngủ không do nguyên nhân thực thể nằm trong chương 5 mục F51. Trong đó, mất ngủ không do nguyên nhân thực thể hay còn gọi là trạng thái mất ngủ mạn tính, nguyên phát, mất ngủ không thực tổn nằm trong mục F51. Được chẩn đoán khi có các triệu chứng: - Phàn nàn cả về khó đi vào giấc ngủ hay khó duy trì giấc ngủ, hay chất lượng giấc ngủ kém.
- Rối loạn giấc ngủ đã xảy ra ít nhất là ba lần trong một tuần trong ít nhất là một tháng. - Rối loạn giấc ngủ gây nên sự mệt mỏi rõ rệt trên cơ thể hoặc gây khó khăn trong hoạt động chức năng lúc ban ngày. - Không có nguyên nhân tổn thương thực thể, như là tổn thương hệ thần kinh hoặc những bệnh lý khác, rối loạn hành vi, hoặc do dùng thuốc. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh mất ngủ 1.
Nguyên nhân mất ngủ - Mất ngủ là một triệu chứng phổ biến của các rối loạn tâm thần khác như rối loạn cảm xúc, tâm căn, thực tổn và ăn uống; nghiện độc chất và tâm thần phân liệt; các rối loạn giấc ngủ khác như ác mộng[45]. - Do tâm lý: Mất ngủ thường xảy ra sau một sang chấn tâm lý hoặc xảy ra sau một loạt những sự kiện bất lợi trong cuộc sống. - Có một số trường hợp bị mất ngủ mạn tính ngay từ khi còn nhỏ. - Yếu tố gia đình, cũng như vai trò của nhân cách: chưa có tài liệu nào khẳng định cụ thể.
- Các nguyên nhân thông thường: thay đổi công việc, rối loạn nhịp thức ngủ, buồn rầu, suy nhược, lo lắng, stress, quá vui mừng hay kích động, phòng ngủ hay giường ngủ không đáp ứng được giấc ngủ, tuổi tác, phụ nữ tiền mãn kinh, dùng đột ngột các thuốc an thần,…[11]. Cơ chế bệnh sinh mất ngủ Ngày nay, người ta thấy có hai hệ thống thần kinh chi phối chu kỳ thức ngủ, một hệ thống phát ra giấc ngủ và quá trình ngủ và hệ thống kia là thời gian ngủ 5 trong 24 giờ/ngày. Ngay cả những bất thường bên trong hệ thống này hay những rối loạn bên ngoài (môi trường, thuốc hay những bệnh tật có liên quan) có thể dẫn tới rối loạn giấc ngủ hay nhịp thức ngủ. Bảng phân loại rối loạn giấc ngủ theo quốc tế chia thành ba nhóm chính: mất ngủ, bán mất ngủ và những rối loạn tâm sinh giấc ngủ[3].
Phân loại mất ngủ - Mất ngủ được phân loại ra 3 nhóm: + Mất ngủ ngắn hạn (transient insomnia) xảy ra vài đêm trong tuần và sau đó bệnh nhân ngủ lại bình thường. + Mất ngủ từng chập (intermittent insomnia) cũng như mất ngủ ngắn hạn nhưng xảy ra từng hồi. + Mất ngủ kinh niên (chronic insomnia) là triệu chứng mất ngủ xảy ra hầu như hàng đêm và kéo dài hơn một tháng. - Mất ngủ còn được phân loại thành mất ngủ chính (primary insomnia) và mất ngủ phụ (secondary insomnia) cũng được gọi là mất ngủ do bệnh khác gây ra.
- Ngoài ra còn có những phân loại dựa trên thời gian mà triệu chứng mất ngủ xảy ra: mất ngủ đầu đêm, mất ngủ giữa đêm, mất ngủ trễ[43][44]. Các triệu chứng về giấc ngủ: - Thời lượng giấc ngủ giảm: tất cả các bệnh nhân đều giảm số lượng giấc ngủ, nhiều bệnh nhân chỉ ngủ được 3 - 4 giờ/ ngày, thậm chí có bệnh nhân thức trắng đêm. - Sự khó khăn đi vào giấc ngủ: đây là than phiền đầu tiên, người bệnh không thấy cảm giác buồn ngủ, trằn trọc, căng thẳng, lo âu,. Nhiều người bệnh mất từ 30 phút đến 1 giờ 30 phút mới đi được vào giấc ngủ [39].
- Hay tỉnh giấc vào ban đêm: giấc ngủ của người bệnh bị chia cắt, giấc ngủ chập chờn, không ngon giấc, khi đã tỉnh dậy thì rất khó ngủ lại. - Hiệu quả giấc ngủ được tính theo công thức: + Số giờ ngủ/số giờ nằm trên giường x 100% 6 Ở người bình thường hiệu quả giấc ngủ từ 85% trở lên, còn người mất ngủ hiệu quả giấc ngủ giảm đi nhiều tuỳ theo mức độ mất ngủ, nếu nặng có thể giảm xuống dưới 65%.