ĐẶT VẤN ĐỀ Đau cột sống thắt lƣng là một bệnh lý rất thƣờng gặp trong đời sống hàng ngày và trên lâm sàng. Bệnh gặp ở cả nam và nữ, ở các lứa tuổi, nhất là lứa tuổi lao động [1], [2], [3]. Ở Mỹ, tỷ lệ mắc bệnh đau cột sống thắt lƣng hàng năm là 15-20%. Theo Hội chỉnh hình Mỹ: 60-80% dân Mỹ bị đau lƣng gây tốn kém về chăm sóc và điều trị cũng nhƣ thiệt hại về ngày giờ công lao động rất lớn [4].
Ở Việt Nam, đau xƣơng khớp chiếm 20% các bệnh đến bệnh viện khám, các vị trí thoái hóa: Thắt lƣng 31%, cột sống cổ 14%, gối 13%, háng 8%, ngón tay 6%, khớp khác 21%. Một công trình nghiên cứu ở Hải Hƣng - Quảng Ninh cũng cho thấy tỷ lệ đau cột sống thắt lƣng ở quân nhân là 24,18%, ở công nhân là 27,11%, làm giảm khả năng lao động, ảnh hƣởng tới năng suất lao động, chiến đấu, cũng nhƣ ảnh hƣởng tới sinh hoạt hàng ngày [5]. Đau cột sống thắt lƣng là một chứng bệnh do nhiều nguyên nhân gây ra, trong đó thoái hóa cột sống là một nguyên nhân quan trọng. Thoái hóa cột sống gặp ở mọi chủng tộc, mọi miền khí hậu, địa lý.Tỷ lệ bệnh tăng theo tuổi.
Đau cột sống thắt lƣng do thoái hóa là một bệnh mãn tính, mang tính chất xã hội, có tính phổ biến cao, diễn biến kéo dài với những đợt cấp tính có khi rất nặng, gây ảnh hƣởng tới lao động và sinh hoạt[6], [7], [8]. Do đó, vấn đề điều trị đau cột sống thắt lƣng do thoái hóa làm sao cho có hiệu quả tốt nhất đã và đang trở thành vấn đề đƣợc nhiều quốc gia quan tâm. Hiện nay, có rất nhiều phƣơng pháp điều trị đƣợc áp dụng, từ YHCT tới YHHĐ nhƣng kết quả còn có những hạn chế. Bài thuốc “KNC” đã đƣợc Học Viện y dƣợc học cổ truyền Việt Nam nghiên cứu độc tính cấp, độc tính bán trƣờng diễn và nghiên cứu dƣợc lý cho thấy bài thuốc có tác dụng trong điều trị thoái hóa khớp nói chung, thoái hóa 2 cột sống thắt lƣng nói riêng [9].
Bên cạnh đó điều trị thoái hóa cột sống thắt lƣng bằng phƣơng pháp điện châm kết hợp siêu âm điều trị cũng mang lại một số kết quả khả quan cho ngƣời bệnh. Để nâng cao hiệu quả điều trị, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Đánh giá kết quả điều trị đau cột sống thắt lƣng do thoái hóa cột sống bằng bài thuốc KNC kết hợp siêu âm trị liệu và điện châm” với hai mục tiêu: 1. k t qu u trị ột s ng th ư do thoái hóa cột s ng bằng bài thu c KNC k t hợp siêu âm trị liệ ện châm trên một s ch s lâm sàng và c n lâm sàng. Theo dõi tác dụng không mong mu n củ ư 3 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN 1.
ĐAU CỘT SỐNG THẮT LƢNG DO THOÁI HÓA CỘT SỐNG THEO Y HỌC HIỆN ĐẠI 1. Đau cột sống thắt lưng Đau cột sống thắt lƣng là một hội chứng biểu hiện bằng hiện tƣợng đau ở vùng thắt lƣng đƣợc giới hạn từ ngang đốt sống thắt lƣng 1 ở phía trên và ngang đốt sống thắt lƣng 5 và cùng 1 ở phía dƣới; bao gồm da, mô dƣới da, cơ xƣơng và các bộ phận ở sâu, do nhiều nguyên nhân gây nên[5]. Thoái hóa cột sống Thoái hóa cột sống là quá trình lão hóa của mô sụn, gây tổn thƣơng sụn khớp và đ a đệm của cột sống. Sụn và đ a đệm bị xơ cứng, mỏng, mất tính đàn hồi, nhiều khi còn mọc thêm các gai xƣơng.
Thông thƣờng, bệnh gặp ở ngƣời cao tuổi nhƣng cũng có thể gặp ở cả lứa tuổi trẻ hơn, trung niên. Loại bệnh hay gặp nhất là thoái hóa cột sống thắt lƣng. Cột sống là khung đỡ của toàn bộ cơ thể; trong quá trình sống do ảnh hƣởng từ môi trƣờng, chế độ ăn uống, tƣ thế vận động, sinh hoạt, làm việc, luyện tập và chịu đựng sức nặng cơ thể mà cột sống yếu đi, lão hóa, giảm chức năng nâng đỡ cơ thể, đè ép vào các rễ thần kinh gây đau với nhiều mức độ khác nhau. Đặc điểm giải phẫu vùng thắt lƣng Cột sống thắt lƣng gồm 5 đốt sống, đƣợc đánh số từ L1 đến L5, có 4 đ a đệm và 2 đ a đệm chuyển đoạn (Ngực - thắt lƣng và thắt lƣng – cùng).
Cột sống thắt lƣng có cấu tạo giải phẫu phù hợp chức năng là tham gia vận động với động tác có biên độ rộng, linh hoạt nhƣ gập, duỗi, nghiêng và xoay, đồng thời còn có chức năng chịu lực nâng đỡ nửa trên cơ thể. 4 Cấu tạo các dây chằng khỏe và chắc, đốt sống và đ a đệm có kích thƣớc lớn hơn các vùng khác, nhất là đốt sống L4 - L5. Cấu tạo các vòng xơ sụn, nhân nhày, có tính chất chịu lực, đàn hồi và di chuyển, khiến cho cột sống có khả năng thực hiện đƣợc các hoạt động của cơ thể. Trong từng đoạn cột sống có nhiều đơn vị chức năng gọi là đoạn vận động, theo khái niệm của Junghanns và Schmorl thì đoạn vận động là một đơn vị cấu trúc và chức năng vận động của cột sống gồm các thành phần: Nửa phần thân đốt sống lân cận, dây chằng trƣớc, sau, dây chằng vòng, khớp đốt sống và tất cả phần mềm, những bộ phận ở cùng đoạn cột sống tƣơng ứng, lỗ sống, lỗ liên đốt cũng nhƣ những khe khớp giữa mỏm gai sau, gai ngang của đốt sống [10], [11].
Các đốt sống thắt lƣng có liên quan trực tiếp đến tủy sống, đuôi ngựa, rễ thần kinh; ở phần sâu của vùng thắt lƣng là chuỗi thần kinh giao cảm, động mạch và t nh mạch chủ bụng. Các tạng trong bụng và tiểu khung cũng có quan hệ về thần kinh với vùng này. Nhƣ vậy tất cả những biến đổi gây tác động về giải phẫu, sinh lý, chức năng của đoạn vận động cột sống đều có thể là nguyên nhân dẫn đến Đau cột sống thắt lƣng. Nguyên nhân gây đau vùng thắt lƣng 1.
Do nguyên nhân cơ học Chiếm đa số:Căng dãn cơ, dây chằng cạnh cột sống quá mức. Thoái hóa đ a đệm cột sống. Thoát vị đ a đệm cột sống thắt lƣng. Loãng xƣơng.
Trƣợt thân đốt sống. Dị dạng thân đốt sống (cùng hóa thắt lƣng 5, thắt lƣng hóa cùng 1, gù, vẹo cột sống…) 1. Do nguyên nhân ngoài cơ học tại chỗ. Viêm khớp: Viêm cột sống dính khớp, viêm khớp vảy nến, hội chứng Reiter.
5 Nhiễm khuẩn: Viêm đ a đệm đốt sống do nhiễm khuẩn, áp-xe cạnh cột sống, áp-xe vùng đuôi ngựa. U bƣớu: Ung thƣ di căn (vú, phổi, tiền liệt tuyến, đại tràng…), bệnh đa u tủy xƣơng (Kahler), ung thƣ di căn xƣơng, khối u sau màng bụng, u lympho, leukemia, u thần kinh cột sống, khối u đốt sống tiên phát. Bệnh thoái hóa xƣơng sụn cột sống Scheuermann (Osteochondrosis). Nguyên nhân nội tạng - Bệnh thận (sỏi thận, viêm đài bể thận…) - Bệnh đƣờng tiêu hóa: Loét hành tá tràng, viêm tụy, viêm túi mật.
- Bệnh lí vùng tiểu khung: Viêm tuyến tiền liệt, lạc nội mạc tử cung, viêm nhiễm vùng chậu mạn tính. Nguyên nhân khác - Stress. Rối loạn tâm lí. Phình động mạch chủ [6], [12], [13],… 1.
Đau cột sống thắt lƣng do thoái hóa cột sống Thoái hóa cột sống là sự kết hợp của hai quá trình: Thoái hóa sinh lý tự nhiên theo lứa tuổi và thoái hóa bệnh lý mắc phải (Chấn thƣơng, rối loạn chuyển hóa, miễn dịch, nhiễm khuẩn…) [14]. Cột sống thắt lƣng gồm: đốt sống, đ a đệm cột sống, dây chằng và phần mềm quanh cột sống. Sự thoái hóa cột sống thắt lƣng là sự thoái hóa của các thành phần giải phẫu cột sống thắt lƣng, bất k thành phần nào thoái hóa đều có thể gây triệu chứng đau CSTL, và đƣợc xếp chung vào nhóm đau CSTL do thoái hóa cột sống. Thoái hóa đốt sống (Spondylosis): Là sự thoái hóa các thành phần của xƣơng cùng các dây chằng cột sống.
Dây chằng quanh cột sống bị kéo giãn ra và đóng vôi ở đoạn sát bờ đ a đệm tạo nên các gai xƣơng. Mỏ xƣơng thƣờng xuất hiện ở bờ trƣớc thân đốt sống, ít khi thấy ở bờ sau, nếu có thì dễ chèn ép vào tủy sống. Quá trình thoái hóa này nặng dần theo tuổi dẫn tới phì đại mỏm khớp và lỏng lẻo dây chằng. 6 Hậu quả của thoái hóa đốt sống dẫn tới hẹp lỗ ghép (Do mọc gai xƣơng, phì đại mỏm khớp, hẹp đ a đệm); trƣợt thân đốt (Do mỏm khớp thoái hóa nặng, dây chằng lỏng lẻo, hở eo) và hẹp ống sống.
Thoái hóa đ a đệm (Disc degeneration): Là quá trình tổn thƣơng nhân nhày mất nƣớc, vòng sợi giảm chiều cao và có nhiều vết rách (Nứt), dẫn tới thoát vị đ a đệm: - Chèn ép rễ thần kinh gây đau thần kinh hông to. - Chèn ép vào vùng đuôi ngựa gây hội chứng đuôi ngựa. - Đoạn ống sống nằm dƣới mức đốt sống L2 không có tuỷ sống, vì đầu trên tuỷ sống liên tiếp với hành não ở ngang mức đốt sống C1, đầu dƣới tuỷ sống ở ngang mức bờ trên đốt sống L2 nên hiếm khi xảy ra trƣờng hợp thoát vị đ a đệm chèn ép tủy gây liệt. Đau lƣng cấp là biểu hiện đặc trƣng nhất của thoát vị đ a đệm, đau một cách kịch phát ở vùng cột sống, thƣờng là vùng cột sống thắt lƣng, kèm theo cảm giác cứng cột sống.
Thƣờng xuất hiện sau gắng sức nhƣ nhấc một vật nặng hoặc sai tƣ thế nhƣ xoắn vặn đột ngột, dƣới tác động của một áp lực cao, đ a đệm bị căng phồng nhiều, hoặc nhân nhày thoát vào ống sống gây nên tình trạng thoát vị đ a đệm, chèn đẩy, đè ép vào các rễ thần kinh ở vùng dây chằng dọc sau. Tuy nhiên do đ a đệm bị thoái hóa, tổn thƣơng nhân nhày mất nƣớc, vòng sợi giảm chiều cao nên không căng phồng đƣợc, khả năng xảy ra thoát vị thấp. Hƣ xƣơng sụn cột sống (Osteochondrosis): Là sự thoái hóa loạn dƣỡng đ a đệm và sự phản ứng của các tổ chức kế cận (Dày mâm sụn, co cứng cơ cạnh sống, đau rễ thần kinh), biến đổi tăng dần theo lứa tuổi. Có 4 giai đoạn: - Giai đoạn 1: Biến đổi nhân nhày, co cứng cơ do bị kích thích.
7 - Giai đoạn 2: Cột sống mất vững, hẹp đ a đệm, giả trƣợt đốt sống. - Giai đoạn 3: Vòng sợi bị nứt, rách gây lồi hoặc thoát vị đ a đệm. - Giai đoạn 4: Mỏ xƣơng, cầu xƣơng, hẹp lỗ ghép.
