CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1. VÀI NÉT VỀ Y HỌC CỔ TRUYỀN TRONG CHĂM SÓC SỨC KHOẺ TẠI TUYẾN Y TẾ CƠ SỞ Ở MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI 1. Vai trò quan trọng của YHCT trong CSSK Hiện nay YHCT đã được hơn 120 nước trên thế giới, kể cả các nước phát triển sử dụng để chăm sóc sức khỏe nhân dân. Vai trò và hiệu quả của y học cổ truyền trong chăm sóc sức khỏe nhân dân ngày càng được nhiều nước thừa nhận và sử dụng rộng rãi trong phòng bệnh, chữa bệnh, phục hồi chức năng, nâng cao sức khỏe.
Y học cổ truyền có nhiều đóng góp, nhất là cho công cuộc chăm sóc sức khỏe ban đầu. Tuyên bố Alma-Ata, được thông qua tại Hội nghị quốc tế về chăm sóc sức khỏe ban đầu hơn 30 năm trước, đã kêu gọi đưa y học cổ truyền vào hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu, công nhận những thầy thuốc y học cổ truyền là cán bộ y tế, đặc biệt là ở cấp cộng đồng [7]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khẳng định “Cần đề cao và khai thác mạnh mẽ hơn nữa khả năng và hiệu quả của y học cổ truyền trong chăm sóc sức khỏe nhân dân. Phải đánh giá và công nhận giá trị của nó, làm cho nó ngày càng hữu hiệu hơn.
Đó là hệ thống khám, chữa bệnh mà từ trước tới nay được nhân dân coi như của mình, chấp nhận một cách gần như đương nhiên. Hơn thế nữa, dù ở đâu, trong hoàn cảnh nào nó cũng chỉ mang lại lợi ích nhiều hơn so với các phương pháp khác vì nó là một bộ phận không thể tách rời nền văn hoá của nhân dân” [8]. Theo WHO, YHCT là những kiến thức, thái độ và phương pháp thực hành trong y học liên quan đến những thuốc có nguồn gốc từ thực vật, động vật, hay khoáng chất, các liệu pháp tinh thần, các bài tập, các kỹ thuật bằng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 tay được áp dụng để chẩn đoán, điều trị và ngăn ngừa bệnh tật hoặc duy trì sức khỏe của con người [9]. Thuật ngữ YHCT đề cập đến những phương pháp bảo vệ và phục hồi sức khỏe, được ra đời, tồn tại trước khi có y học hiện đại (YHHĐ) và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác [9].
Bên cạnh nền YHHĐ được coi là nền y học chính thống ở mọi quốc gia, vẫn tồn tại một dòng khác, đó là y học truyền thống (TM). Các phép trị liệu thuộc Y học truyền thống của các nước Á - Phi khi thực hành tại các nước Âu - Mỹ thì gọi là y học phi chính thống, trong tiếng Nga gọi là y học phi truyền thống [10]. Y học cổ truyền cũng là một bộ phận di sản văn hoá phi vật thể của một số lớn các dân tộc trên trái đất, YHCT có gốc rễ bám chắc vào cộng đồng dân cư. Tổ chức y tế thế giới đã đánh giá: “Hiện nay y học cổ truyền vẫn đang chăm lo sức khoẻ, đặc biệt là chăm sóc sức khoẻ ban đầu cho gần 3/4 nhân loại, một bộ phận của nhân loại đang chịu nhiều thua thiệt về kinh tế - xã hội và ít có cơ may tiếp cận và hưởng thụ những thành quả mới nhất của y học hiện đại” [11].
Phần lớn các quốc gia, người dân vẫn đến chăm sóc sức khỏe (CSSK) ở cả cơ sở YHCT nhà nước và tư nhân. Trong đó đáng kể nhất là các dịch vụ YHCT được cung cấp bởi các Lương y, họ là những người vận dụng YHCT theo kinh nghiệm của bản thân hoặc thừa kế kinh nghiệm của gia đình hoặc dòng họ. Một số nước như Ghana, Băngladesh, Ấn độ, Mianma, Nepal, Srilanca. Nhà nước cho phép thành lập những Trung tâm dịch vụ y tế ban đầu cung cấp các phương thuốc bằng cây cỏ chữa bệnh.
Những người thực hiện công việc này ở các Trung tâm là các Lương y, các bà đỡ cổ truyền. Nguồn nhân lực YHCT chiếm tỷ lệ khá cao so với nguồn nhân lực YHHĐ, đây là yếu tố giúp cho sự cung cấp dịch vụ YHCT của các nước này mang tính sẵn có, gần gũi và phổ cập hơn so với các dịch vụ YHHĐ [12]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Thống kê của Tổ chức y tế thế giới, tháng 8 năm 2000 tại khu vực Châu Phi cho thấy tỷ lệ các nước đang phát triển ở khu vực này sử dụng YHCT trong CSSKBĐ chiếm tới 80%. Thấp nhất là 60% ở Uganda, Tanzania; 70% - 80% ở Rwanda, Benin và cao nhất tới 90% như ở Ethiopia [12].
90 90 80 80 70 70 70 60 60 0 60 20 50 40 40 60 30 80 20 100 10 0 Ugada Tanzania Rwanda India Benin Ethiopia Biểu đồ 1. Tỷ lệ người dân được chăm sóc sức khỏe ban đầu bằng YHCT tại Châu Phi ( Nguồn: Báo cáo của WHO, 8/2000) Sử dụng và đưa YHCT trong hệ thống CSSKBĐ tại tuyến y tế cơ sở đã và đang là vấn đề được nhiều nước quan tâm. Tuy nhiên, do tiềm năng, điều kiện kinh tế, văn hoá, xã hội của mỗi nước khác nhau, nên các hình thái tổ chức và phương thức hoạt động của YHCT rất đa dạng và không giống nhau cho các nước. Sau đây, xin giới thiệu sơ lược việc lồng ghép của YHCT trong hệ thống y tế cơ sở của một số nước trên thế giới.
YHCT tại tuyến y tế cơ sở ở một số Quốc gia và vùng lãnh thổ Châu Á Tại Ấn Độ: Ấn Độ là một trong những nước có hệ thống YHCT lâu đời gần 7000 năm. Ayurveda, Yoga, Siddha, Unani và các hệ thống y tế Tây Tạng đều được nhà nước công nhận và tạo điều kiện cho phát triển. Hệ thống này được thực hiện bởi các thầy lang chữa bệnh bằng cây thuốc, yoga, vi lượng đồng căn. Năm 2002, Chính phủ có quyết định chính thức chấp nhận chính sách độc lập cho các hệ thống YHCT.
Điều này sẽ hỗ trợ nhiều trong các hệ thống chăm sóc y LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 tế theo mô hình kết hợp phương pháp truyền thống và hiện đại trong công tác CSSK cộng đồng [13],[14]. Tại Bruney: Với việc xây dựng tầm nhìn chiến lược y tế đến năm 2035 và cùng hướng tới một quốc gia khỏe mạnh. Bộ Y tế Bruney cũng khuyến khích các cơ sở thẩm mỹ và cơ sở y tế thực hiện các dịch vụ YHCT thông qua những liên kết giữa các thành phần tư nhân và cộng đồng [15]. Năm 2008, Bộ Y tế Bruney đã thành lập Trung tâm YHCT dưới sự quản lý của Vụ Các dịch vụ y tế trực thuộc Bộ Y tế.
Trung tâm này sẽ làm mũi nhọn trong công tác lồng ghép YHCT vào hệ thống các dịch vụ CSSK chính thống. Tại Campuchia: YHCT tại Campuchia (còn gọi là YHCT Khmer) có từ lâu đời và được người dân sử dụng chủ yếu theo kinh nghiệm tại các cộng đồng. Năm 1950, y học hiện đại đã thâm nhập mạnh mẽ vào Campuchia nhưng chỉ những người giầu mới có khả năng sử dụng dịch vụ YHHĐ, còn phần lớn người dân khi ốm đau vẫn phải nhờ tới y học cổ truyền [16]. Ngày nay, YHCT chủ yếu vẫn chỉ được dùng ở các hộ gia đình và cộng đồng, và được thực hiện bởi các thày lang hoặc chính người dân theo kinh nghiệm của bản thân họ.
Như vậy, về chính sách thì chính phủ hoàng gia Campuchia có cho phát triển YHCT, nhưng việc lồng ghép và ứng dụng YHCT trong chăm sóc sức khỏe gần như không có, mà chỉ có ở tuyến cơ sở, tồn tại như một hình thức chữa bệnh trong cộng đồng [17]. Tại Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào: YHCT là một bộ phận quan trọng trong mạng lưới CSSK nhân dân. Sự phong phú của rừng tại Lào là môi trường thuận lợi cho các thực vật, động vật sinh sống tạo nên sự đa dạng sinh học. Người dân vùng nông thôn và vùng núi của Lào thường sử dụng dược liệu địa phương để phòng và chữa các bệnh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 thông thường.
Nước Lào có khoảng 24.000 thày thuốc YHCT chủ yếu hoạt động tại tuyến xã và cộng đồng. Chính phủ Lào rất quan tâm đầu tư và tạo điều kiện để phát triển nền YHCT phục vụ CSSK nhân dân [15],[18]. Tại Myanmar: Myanmar có các chính sách quốc gia về YHCT. Trong đó ghi rõ “Để nhằm củng cố các hoạt động dịch vụ và nghiên cứu y học bản địa ngang cấp quốc tế và tham gia vào các hoạt động chăm sóc sức khỏe cộng đồng”.
Việc cung cấp chăm sóc sức khỏe bằng thuốc YHCT được thực hiện thông qua các bệnh viện và phòng khám YHCT ở tất cả các bang và khu vực. Ngoài ra nhà nước cũng cho phép các bác sỹ hành nghề YHCT tư nhân tham gia cung cấp dịch vụ CSSK [15],[19]. Tại Philippin: Việc CSSK bằng thuốc YHCT đã có truyền thống từ lâu đời. Philippin tiếp xúc với các hình thức khác nhau của thực hành y học phương Đông như châm cứu, bấm huyệt.
Những thực hành về phương pháp điều trị YHCT tiếp tục được duy trì và phát triển bới sự đa dạng văn hóa của quần đảo Philippins. Ngày nay Chính phủ Philippin đã tăng cường sử dụng thuốc YHCT ở cộng đồng thông qua các hoạt động: Tiến hành bào chế thuốc thảo dược dựa vào cộng đồng như decoctions, thuốc mỡ và xiro; tiến hành đào tạo về Châm cứu và xoa bóp hilot truyền thống của Philippin [15],[20]. Tại Mông cổ: Quỹ Nippon đã tiến hành nghiên cứu, đánh giá và thăm dò cơ hội cải thiện CSSKBĐ thông qua cung cấp YHCT. Nghiên cứu này tập trung vào tiềm năng sử dụng YHCT song song với YHHĐ, niềm tin về YHCT, khả năng chi trả đối với YHCT và phương thức sinh hoạt của cộng đồng xa bệnh viện.
Với sự ủng hộ của Chính phủ Mông Cổ và Nhật Bản, một dự án sử dụng YHCT được triển khai từ năm 2004, đã cấp phát túi thuốc gồm 12 loại thuốc YHCT cho các hộ nông thôn. Các hộ này đã sử dụng thuốc đó khi có nhu cầu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 và thanh toán khi họ có tiền. Dự án đã bao phủ 10.000 người) trong 15 huyện. 540 bác sỹ cộng đồng chuyên về YHHĐ được tập huấn cơ bản về YHCT và về các thành phần có trong túi thuốc.
Trong 04 huyện của ba tỉnh được triển khai túi thuốc, các cuộc gọi điện thoại từ hộ gia đình đến bệnh viện huyện giảm 25% sau một năm thực hiện dự án [21]. Tại Thái Lan: Từ những năm 90 bắt đầu triển khai kế hoạch thành lập các trung tâm YHCT tập hợp các Lương y tại các tỉnh nhằm từng bước đưa YHCT vào hệ thống Y tế quốc gia, phục vụ chăm sóc sức khoẻ cho nhân dân.