Chương 1. Tổng quan các nghiên cứu về đánh giá hiệu quả của các hoạt động thích ứng với biến đổi khí hậu. Cơ sở khoa học lựa chọn phương pháp và đề xuất quy trình đánh giá hoạt động thích ứng với biến đổi khí hậu. Đánh giá hiệu quả thích ứng với biến đổi khí hậu cho tỉnh Quảng Ngãi và đề xuất khung Đo đạc, Báo cáo, Thẩm định cho thích ứng với biến đổi khí hậu.
TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU 1. Tổng quan các nghiên cứu trên thế giới 1. Đánh giá hiệu quả trước khi thực hiện các giải pháp thích ứng nhằm xác định các giải pháp ưu tiên 1) Tiêu chí sắp xếp thứ tự ưu tiên cho các giải pháp thích ứng của Quỹ Môi trường toàn cầu [29] Để sắp xếp thứ tự ưu tiên cho các HĐTƯ, Văn phòng Đánh giá độc lập thuộc Quỹ Môi trường toàn cầu (GEF) đưa ra bốn tiêu chí, bao gồm: tính liên quan, nhân rộng, hiệu quả và bền vững, cụ thể là: + Tính liên quan: Các hành động thích ứng cần phải liên quan đến kế hoạch cũng như đóng góp vào lợi ích phát triển kinh tế - xã hội bền vững. + Nhân rộng: Khả năng nhân rộng về quy mô và phạm vi của HĐTƯ.
+ Tính hiệu quả: Phân tích chi phí đầu tư và lợi ích thu được từ HĐTƯ. + Tính bền vững: Tác động tích cực và việc hỗ trợ tăng cường năng lực và quản lý tri thức của các HĐTƯ được xem xét trong đánh giá tính bền vững của dự án. Phương pháp đánh giá của GEF là một trong những cách thức tương đối hiệu quả, được nhiều tổ chức quốc tế và quốc gia áp dụng. Ưu điểm của phương pháp này là xét khá toàn diện những tác động và ảnh hưởng của các hoạt động thích ứng, từ đó quyết định thứ tự ưu tiên cho các dự án.
Tuy nhiên, phương pháp này vẫn còn một số hạn chế và khó khăn nhất định như: đòi hỏi nhiều nguồn lực về mặt tài chính và nhân sự, cần nhiều sự tư vấn và giúp đỡ của các chuyên gia từ các nước phát triển. Phương pháp này có thể được tham khảo khi xây dựng các 21 chỉ số, các ngưỡng cho điểm hay quy đổi các chỉ số không định lượng được qua các mức đánh giá kết quả thực hiện: Có/Không. 2) Công cụ sắp xếp thứ tự ưu tiên của Viện Chiến lược môi trường toàn cầu Nhật Bản Năm 2014, Viện Chiến lược môi trường toàn cầu Nhật Bản (IGES) đã công bố nghiên cứu về công cụ sắp xếp thứ tự ưu tiên của các hành động thích ứng [35]. Nghiên cứu này đã tiến hành đánh giá, so sánh ưu nhược điểm của một số phương pháp đánh giá hiệu quả thích ứng và đưa ra nhận xét, vì các HĐTƯ có liên quan tới quá trình ra quyết định ở tất cả các cấp, do đó cách tốt nhất để đánh giá hiệu quả của các HĐTƯ là sử dụng phân tích đa tiêu chí (Multi - Criteria Analysis - MCA).
Theo đánh giá của UNFCCC, MCA là công cụ phù hợp nhất cho việc xác định thứ tự ưu tiên của các HĐTƯ. Công cụ này sẽ chấm điểm các HĐTƯ dựa trên một loạt các tiêu chí đã được xác định sẵn, sau đó sắp xếp các hoạt động theo thứ tự từ cao xuống thấp. Khi xây dựng bộ câu hỏi thẩm định báo cáo trong khuôn khổ Luận án, Nghiên cứu sinh đã tham khảo các bước liên quan do IGES thực hiện. Đánh giá hiệu quả ở giai đoạn đang thực hiện và sau khi thực hiện các giải pháp thích ứng Năm 2007, Ủy ban liên chính phủ về BĐKH (IPCC) đã kêu gọi các nghiên cứu về “cách tiếp cận hiệu quả nhằm xác định và đánh giá hiệu quả các giải pháp và chiến lược thích ứng đã và đang thực hiện” [27].
Rất nhiều nghiên cứu của các tổ chức và cá nhân đã đề xuất khung Giám sát và Đánh giá (M&E) các HĐTƯ với BĐKH. Một số các phương pháp có thể kể tới như sau: 1. Khung năng lực thích ứng địa phương của Mạng lưới ứng phó với BĐKH châu Phi (ACCRA) Mạng lưới ứng phó với BĐKH châu Phi đề xuất khung đánh giá năng lực thích ứng với BĐKH của một địa phương dựa trên 5 đặc điểm: (i) Cơ sở vật chất 22 (về nguồn lực con người, chính trị, xã hội, tự nhiên, tài chính cần thiết để chuẩn bị ứng phó tốt nhất với sự thay đổi khí hậu); (ii) Thể chế (khả năng của hệ thống để đảm bảo sự tiếp cận bình đẳng và quyền được hưởng các nguồn lực và tài sản); (iii) Kiến thức và thông tin (sự thích ứng thành công đòi hỏi thông tin và sự hiểu biết về thay đổi trong tương lai, kiến thức về các lựa chọn thích ứng, khả năng đánh giá, và khả năng thực hiện các can thiệp phù hợp nhất); (iv) Sáng kiến đổi mới (đặc điểm chính của năng lực thích ứng liên quan đến khả năng của hệ thống để hỗ trợ đổi mới và đánh giá rủi ro); (v) Cơ chế ra quyết định linh hoạt (thông tin ra quyết định, minh bạch và ưu tiên là tất cả các yếu tố chính của năng lực thích ứng). Khung năng lực không chỉ được áp dụng trong đánh giá năng lực thích ứng với BĐKH mà còn có thể được thiết kế để xem xét sự thay đổi theo xu thế.
Nhóm chỉ số về năng lực thích ứng là một trong những chỉ số giúp đánh giá được hiệu quả của HĐTƯ. Mặc dù khung đánh giá năng lực thích ứng này chưa phải là một công cụ giám sát và đánh giá hoàn chỉnh, nhưng đây có thể được coi là điểm khởi đầu cho các nghiên cứu về sau [42]. AdaptME Báo cáo của Chương trình tác động khí hậu của Anh (United Kingdom Climate Impacts Programme - UKICP) về khung giám sát và đánh giá thích ứng đã đưa ra công cụ AdaptME để đánh giá và giám sát các biện pháp thích ứng với BĐKH [41]. AdaptME không có các chỉ số cụ thể mà là một hướng dẫn giúp người dùng định hướng và thiết kế các yếu tố để đánh giá biện pháp thích ứng của riêng mình.
Bộ công cụ yêu cầu người dùng tự trả lời các câu hỏi liên quan như loại hình đánh giá, mục đích đánh giá, những rào cản,. từ đó người dùng thiết kế khung đánh giá phù hợp. Nghiên cứu sinh cũng đã tham khảo phương pháp AdaptME trong khi xây dựng các chỉ số thành phần của 3 Nhóm chỉ số trong khuôn khổ của Luận án. Khung giám sát các hành động thích ứng của UNDP UNDP đã xây dựng một khung giám sát các hành động thích ứng bao gồm các chỉ số nhằm đánh giá 5 quá trình: (i) Tăng cường năng lực; (ii) Quản lý thông tin; (iii) Quy hoạch và lập chính sách; (iv) Ra quyết định phục vụ phát triển; (v) Giảm thiểu rủi ro [26].
Khung giám sát này được xây dựng nhằm hỗ trợ cho quá trình ra quyết định ở cấp quốc gia. Các chỉ số được xây dựng nhằm đánh giá các HĐTƯ dựa trên 4 mục tiêu: Phạm vi áp dụng, tác động, tính bền vững và khả năng nhân rộng. Khung phân tích xây dựng các chỉ số đánh giá thích ứng với BĐKH Năm 2008, Harley và nnk đã đưa Khung phân tích xây dựng các chỉ số đánh giá thích ứng với BĐKH (Hình 1. Các chỉ số quá trình Các chỉ số kết quả Xây dựng các chính sách về thích ứng (Ví dụ: Xây dựng các chính sách/kế hoạch liên quan đến quản Kế lý lũ theo lưu vực sông) hoạch thích ứng với BĐKH Đưa ra các giải pháp thích ứng Hiệu quả của các hành động (Ví dụ: Xây dựng các chương thích ứng (Ví dụ: giảm thiệt trình phòng chống lũ) hại về kinh tế do lũ) Hình 1.
Khung phân tích xây dựng chỉ số đánh giá thích ứng với BĐKH Nguồn: [32] Theo Khung phân tích, “quá trình” gắn liền với việc xây dựng các chính sách và giải pháp thích ứng; và, “kết quả” là hiệu quả thực hiện các giải pháp đó. Qua đó chỉ ra mối liên hệ giữa những chỉ số thích ứng dựa trên quá trình (tức là chỉ số để đánh giá quá trình xây dựng chính sách và giải pháp thích ứng) và dựa trên kết quả (đánh giá hiệu quả của các hành động thích ứng được đề xuất). Do đó, các chỉ số có thể phân thành 2 loại: chỉ số quá trình và chỉ số kết quả. Chỉ số quá trình giữ vai trò quan trọng đối với những đánh giá ngắn hạn, ngược lại chỉ số kết quả phù 24 hợp hơn với những đánh giá dài hạn.
Ngoài ra, nghiên cứu của Harley và nnk (2008) cũng chỉ ra ưu điểm và hạn chế của từng loại chỉ số (Bảng 1. Phân tích ưu nhược điểm của hai loại chỉ số Chỉ số quá trình Chỉ số kết quả Hầu hết những mục tiêu của chính Cho phép lựa chọn các giải pháp thích ứng sách là dựa trên kết quả. phù hợp nhất để đạt được mục tiêu đề ra. Ưu điểm Có khả năng liên kết mục tiêu của Tiếp cận linh hoạt và có thể điều chỉnh khi chính sách thích ứng với mục tiêu có các thông tin mới.
của các chính sách khác. Không phản ảnh được thành công của Không phản ảnh được thành công chính sách thích ứng. của chính sách thích ứng. Mỗi mục tiêu có cách tiếp cận khác nhau.
Không linh hoạt, khó cập nhật thông Hạn chế Khó khăn trong việc tích hợp mục tiêu của tin mới. chính sách thích ứng với mục tiêu của các chính sách khác. Nghiên cứu của GIZ về hệ thống M&E Năm 2013, GIZ đã phân tích, so sánh 10 hệ thống giám sát và đánh giá (M&E) các HĐTƯ với BĐKH ở cấp quốc gia, cấp địa phương và cấp dự án [30]. Kết quả phân tích cho thấy, không có một cách tiếp cận chung cho hệ thống giám sát và đánh giá, mà phải dựa vào bối cảnh cụ thể như: mức độ áp dụng (tùy cấp độ như quốc gia, địa phương, dự án hoặc từ nguồn vốn được tài trợ là trong nước hay quốc tế); mục tiêu và mục đích ứng dụng của hệ thống M&E: ví dụ như giám sát quá trình hay kết quả thích ứng; khả năng và nguồn lực của đơn vị thực hiện M&E.
Khung theo dõi thích ứng và đo lường phát triển (TAMD) Năm 2013, Nick Brooks và nnk đã đề xuất Khung theo dõi thích ứng và đo lường phát triển (Tracking Adaptation and Measuring Development - TAMD) [40]. Khung này thực chất cung cấp một bộ “khung đôi” để đánh giá và so sánh hiệu quả của các biện pháp can thiệp trực tiếp hoặc gián tiếp để giúp người dân thích ứng với BĐKH.