BỘ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG VIỆN KHOA HỌC KHÍ TƯỢNG THỦY VĂN VÀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRẦN THANH THỦY NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ RỦI RO ĐA THIÊN TAI ĐỐI VỚI CÁC TỈNH VEN BIỂN TRUNG TRUNG BỘ LUẬN ÁN TIẾN SĨ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Hà Nội – 2021 BỘ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG BỘ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG VIỆN KHOA HỌC KHÍ VIỆN KHOA TƯỢNG HỌC THỦY VĂN KHÍ TƯỢNG THỦYVÀ BIẾN VĂN VÀĐỔI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU KHÍ HẬU TRẦN THANH THỦY NGHIÊN CỨU RỦI RO ĐA THIÊN TAI NGHIÊN CHO CỨU ĐÁNH CÁC TỈNH GIÁ KHU RỦI VỰC RO ĐA TRUNG THIÊN TRUNG BỘTAI ĐỐI VỚI CÁC TỈNH VEN BIỂN TRUNG TRUNG BỘ Ngành: Biến đổi khí hậu Mã số: 9440221 Chuyên ngành: Biến đổi khí hậu Mã số: 9440221 LUẬN ÁN TIẾN SĨ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU LUẬN ÁN TIẾN SĨ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Tác giả luận án NGƯỜI HƯỚNG DẪN Giáo viên HỌC: KHOA hướng dẫn GS. Trần Thục Hà Nội - 2018 Trần Thanh Thủy GS. Trần Thục Hà Nội, 2021 iii LỜI CAM ĐOAN Tác giả xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân tác giả. Các kết quả nghiên cứu và các kết luận trong Luận án này là trung thực, không sao chép dưới bất kỳ hình thức nào từ bất kỳ một nguồn nào. Việc tham khảo các nguồn tài liệu đã được trích dẫn đầy đủ và ghi nguồn theo đúng quy định. Tác giả Luận án Trần Thanh Thủy iv LỜI CẢM ƠN Trước tiên tác giả xin gửi lời cảm ơn đến Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường, đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tác giả trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành Luận án. Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tác giả xin gửi lời cảm ơn đặc biệt tới thầy hướng dẫn khoa học là GS. Trần Thục đã tận tình giúp đỡ tác giả từ những bước đầu tiên xây dựng hướng nghiên cứu, cũng như trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thiện Luận án. Giáo sư hướng dẫn luôn ủng hộ, động viên và hỗ trợ những điều kiện tốt nhất để tác giả hoàn thành Luận án. Tác giả chân thành cảm ơn các chuyên gia, các nhà khoa học, các đồng nghiệp và các cơ quan hữu quan đã có những góp ý về khoa học cũng như hỗ trợ nguồn tài liệu, số liệu cho tác giả trong suốt quá trình thực hiện Luận án. Tác giả chân thành cảm ơn đề tài “Nghiên cứu các giải pháp khoa học và công nghệ quản lý đa thiên tai, xây dựng công cụ hỗ trợ ra quyết định ứng phó với đa thiên tai, áp dụng thí điểm cho khu vực ven biển Trung Trung Bộ” (KC.24/16-20) thuộc Chương trình khoa học và công nghệ cấp quốc gia giai đoạn 2016-2020 “Nghiên cứu khoa học và công nghệ phục vụ bảo vệ môi trường và phòng tránh thiên tai” (KC.08/16-20) đã tạo mọi điều kiện cho tác giả cùng tham gia nghiên cứu và sử dụng số liệu của Đề tài. Cuối cùng, tác giả xin gửi lời cảm ơn tới bố, mẹ và gia đình đã luôn ở bên cạnh, động viên cả về vật chất lẫn tinh thần, tạo mọi điều kiện tốt nhất để tác giả có thể hoàn thành Luận án của mình. TÁC GIẢ Trần Thanh Thủy v MỤC LỤC DANH MỤC BẢNG BIỂU . viii DANH MỤC HÌNH VẼ . ix DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT . xii MỘT SỐ THUẬT NGỮ VỀ RỦI RO ĐA THIÊN TAI ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN . xiii MỞ ĐẦU . Mục tiêu nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu . Luận điểm bảo vệ . Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu và kỹ thuật sử dụng . Đóng góp mới của Luận án . Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của Luận án . Cấu trúc Luận án . TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ RỦI RO ĐA THIÊN TAI . Một số khái niệm về rủi ro đa thiên tai . Các nghiên cứu trên thế giới về rủi ro đa thiên tai . Các nghiên cứu ở Việt Nam về rủi ro đa thiên tai . 20 Tiểu kết Chương 1. HIỆN TRẠNG VÀ XU THẾ BIẾN ĐỔI CỦA MỘT SỐ THIÊN TAI Ở VÙNG VEN BIỂN TRUNG TRUNG BỘ . Tổng quan về khu vực ven biển Trung Trung Bộ. Đặc điểm tự nhiên . Đặc điểm kinh tế - xã hội . Biến đổi khí hậu ở vùng ven biển Trung Trung Bộ . Biểu hiện của biến đổi khí hậu ở vùng ven biển Trung Trung Bộ 34 2. Kịch bản biến đổi khí hậu cho khu vực ven biển Trung Trung Bộ35 2. Xu thế biến đổi của một số thiên tai ở vùng ven biển Trung Trung Bộ trong bối cảnh biến đổi khí hậu. 36 Tiểu kết Chương 2. 45 vi Chương 3. PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ RỦI RO ĐA THIÊN TAI VÀ SỐ LIỆU SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN . Rủi ro thiên tai và quy trình đánh giá rủi ro đa thiên tai . Rủi ro đơn thiên tai . Rủi ro đa thiên tai . Quy trình đánh giá rủi ro đa thiên tai . Số liệu sử dụng trong Luận án và phương pháp xử lý số liệu . Số liệu về hiểm họa . Số liệu về mức độ phơi bày và tính dễ bị tổn thương. Phương pháp luận đánh giá rủi ro đa thiên tai . Xác định mục đích và phạm vi nghiên cứu . Xác định các thiên tai để nghiên cứu . Xác định mức độ đơn hiểm họa . Xác định mức độ đa hiểm họa. Đánh giá mức độ phơi bày . Đánh giá tính dễ bị tổn thương đối với đơn hiểm họa. Đánh giá tính dễ bị tổn thương đối với đa hiểm họa . Đánh giá định lượng rủi ro đa thiên tai . Phương pháp đánh giá sự gia tăng rủi ro thiên tai do biến đổi khí hậu 83 3. Gia tăng hiểm họa do tác động của biến đổi khí hậu . Gia tăng rủi ro thiên tai do tác động của biến đổi khí hậu . 83 Tiểu kết Chương 3. ĐÁNH GIÁ RỦI RO ĐA THIÊN TAI ĐỐI VỚI KHU VỰC VEN BIỂN TRUNG TRUNG BỘ . Đánh giá rủi ro đơn thiên tai . Kết quả xử lý số liệu . Kết quả kiểm định hàm phân bố xác suất đơn thiên tai. Xác định mức độ đơn hiểm họa . Kết quả đánh giá mức độ phơi bày . Kết quả đánh giá tính dễ bị tổn thương . Kết quả đánh giá rủi ro đơn thiên tai . Đánh giá rủi ro đa thiên tai. Xác định mức độ đa hiểm họa. Khả năng xảy ra đa hiểm họa . Kết quả đánh giá đa hiểm họa . Kết quả đánh giá tính dễ bị tổn thương đối với đa hiểm họa . Kết quả đánh giá rủi ro đa thiên tai . Đánh giá sự gia tăng rủi ro do thiên tai xảy ra đồng thời hoặc nối tiếp 117 4. Kết quả đánh giá sự gia tăng hiểm họa do chúng xảy ra đồng thời hoặc nối tiếp . Kết quả đánh giá sự gia tăng tính dễ bị tổn thương đối với hiểm họa xảy ra đồng thời hoặc nối tiếp . Kết quả đánh giá sự gia tăng rủi ro do thiên tai xảy ra đồng thời hoặc nối tiếp . Đánh giá sự gia tăng rủi ro thiên tai do tác động của biến đổi khí hậu 126 4. Kết quả đánh giá sự gia tăng mưa lớn trong bối cảnh biến đổi khí hậu . Kết quả đánh giá sự gia tăng rủi ro thiên tai trong quá khứ do biến đổi khí hậu . Kết quả dự tính sự gia tăng rủi ro thiên tai trong tương lai do biến đổi khí hậu . Một số kiến nghị giảm nhẹ rủi ro thiên tai, thích ứng với biến đổi khí hậu 139 4. Tiếp cận rủi ro đa thiên tai trong công tác quản lý rủi ro thiên tai và phát triển kinh tế - xã hội . Gắn kết giảm nhẹ rủi ro đa thiên tai với thích ứng với biến đổi khí hậu . 140 Tiểu kết Chương 4. 142 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 150 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ . 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO . 162 viii DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1. Các yếu tố đại diện cho thiên tai. Chỉ số đánh giá năng lực thích ứng và độ phơi bày . Thay đổi lượng mưa một ngày lớn nhất và số ngày mưa lớn trong giai đoạn 1961-2018 . Nguồn số liệu bão và mưa được sử dụng trong Luận án . Các hàm Copula 3 biến . Bộ chỉ số về mức độ phơi bày . Ma trận sắp xếp dữ liệu các chỉ số. Ma trận dữ liệu đã chuẩn hóa . Bộ chỉ số về mức độ nhạy cảm . Bộ chỉ số về nguồn lực . Kết quả kiểm định AIC . 104 ix DANH MỤC HÌNH VẼ Hình 1. Quá trình chuyển dịch từ đánh giá rủi ro đơn thiên tai đến đánh giá rủi ro đa thiên tai . Hình ảnh về các hiểm hoạ tự nhiên . Thiệt hại vượt ngưỡng của đa hiểm họa tại Vịnh Hawke's . Sơ đồ và bản đồ phân vùng cấp độ rủi ro đa thiên tai tại Pakistan . Khung đánh giá rủi ro đa thiên tai . Trọng số tương tác giữa các thiên tai . Phân vùng rủi ro thiên tai theo cấp huyện cho Bangladesh . Sơ đồ nghiên cứu của Luận án . Khu vực nghiên cứu . Tổng sản phẩm năm 2019 và bình quân đầu người . Tỷ trọng các ngành kinh tế năm 2019 . Tổng số dân và tỷ lệ giữa thành thị và nông thôn . Biến đổi của lượng mưa 1 ngày lớn nhất trung bình theo kịch bản RCP4.5 đầu (a) và cuối (b) thế kỷ . Tỷ lệ bão có mưa lớn trong bão ở khu vực Trung Trung Bộ giai đoạn 1961-2018. Mức độ thay đổi mưa lớn trong bão giai đoạn 1961-2018 . Tỷ lệ các cơn bão xuất hiện mưa lớn sau bão (a) và tỷ lệ các cơn bão xuất hiện mưa lớn sau bão nối tiếp mưa lớn trong bão (b) ở các tỉnh Trung Trung Bộ giai đoạn 1961-2018 . Phân bố theo tháng số lượng bão đổ bộ khu vực Trung Trung Bộ giai đoạn 1961-2018 . Tỷ lệ các cấp gió mạnh trong bão ảnh hưởng khu vực Trung Trung Bộ theo số lượng bão (a) và dung lượng mẫu (b) giai đoạn 1961-2018 . Xu thế tần số bão ảnh hưởng các tỉnh Trung Trung Bộ giai đoạn 1961-2020. Xu thế tốc độ gió mạnh trong bão giai đoạn 1961-2018 . Mực nước lũ báo động II (a) và khả năng xảy ra mực nước lũ vượt mức báo động cấp II (b) . Quy trình đánh giá rủi ro đa thiên tai . Các trạm quan trắc khí tượng thủy văn ở khu vực nghiên cứu . Ngưỡng khoảng cách xác định mưa/gió trong bão . Quy trình đánh giá đơn hiểm họa. Ma trận đánh giá tương tác giữa tính dễ bị tổn thương đối với đa hiểm họa .
