Luận án tiến sĩ Địa lý: Đánh giá điều kiện tự nhiên và tài nguyên du lịch huyện miền núi Trị - Thiên

Đánh giá tài nguyên du lịch huyện miền núi Trị - Thiên phục vụ phát triển kinh tế. Phân tích tiềm năng, điểm mạnh và giải pháp phát triển du lịch bền vững.

• Tác giả: Đặng Thuỳ Dung
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hoàng Sơn
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Huế
• Chuyên ngành: Địa lý tự nhiên
• Đề tài: Đánh giá điều kiện tự nhiên và tài nguyên phục vụ phát triển du lịch các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Tổng quan về đánh giá điều kiện tự nhiên và tài nguyên du lịch khu vực Trị Thiên

Luận án tiến sĩ của Đặng Thùy Dung (Đại học Sư phạm Huế, 2020) nghiên cứu đánh giá điều kiện tự nhiên và tài nguyên phục vụ phát triển du lịch các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên. Khu vực này bao gồm tỉnh Quảng Trị và Thừa Thiên Huế, với các huyện miền núi như Hướng Hóa, ĐaKrông, A Lưới và Nam Đông. Nghiên cứu tập trung vào việc phân tích tổng hợp các yếu tố tự nhiên gồm địa hình, khí hậu, sinh khí cảnh, đa dạng sinh học và hệ sinh thái. Các tài nguyên du lịch tự nhiên được kiểm kê, phân loại và đánh giá mức độ thuận lợi. Phương pháp trọng số ma trận tam giác của Nguyễn Cao Huấn (2005) được áp dụng để xác định tầm quan trọng của từng tiêu chí đánh giá. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho quy hoạch và phát triển du lịch bền vững tại khu vực miền núi Trung Trung Bộ.

1.1. Vị trí địa lý và đặc điểm tự nhiên khu vực nghiên cứu

Khu vực Trị - Thiên nằm ở vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam, bao gồm tỉnh Quảng Trị và Thừa Thiên Huế. Các huyện miền núi thuộc khu vực này có địa hình đồi núi phức tạp, độ cao trung bình từ 200-1.500 mét so với mực nước biển. Khí hậu nhiệt đới gió mùa với hai mùa rõ rệt, lượng mưa trung bình năm từ 2.500-3.500mm. Hệ sinh thái đa dạng với nhiều loại rừng nhiệt đới, vùng đất ngập nước và các khu bảo tồn thiên nhiên như VQG Phong Nha - Kẻ Bàng, KBT Bắc Hướng Hóa.

1.2. Cơ sở lý luận về đánh giá tài nguyên du lịch tự nhiên

Đánh giá tài nguyên du lịch tự nhiên dựa trên các khái niệm về du lịch, khách du lịch theo Luật Du lịch 2017. Tài nguyên du lịch bao gồm tất cả các yếu tố tự nhiên, văn hóa có khả năng thu hút khách du lịch. Phương pháp đánh giá sử dụng hệ thống tiêu chí đa chiều với các nhóm chỉ tiêu về sinh khí cảnh, đa dạng sinh học, cảnh quan và cơ sở hạ tầng. Trọng số đánh giá được xác định bằng ma trận tam giác, đảm bảo tính khách quan và khoa học trong quá trình đánh giá tổng hợp.

II. Phân tích thực trạng đánh giá tài nguyên du lịch các huyện miền núi Trị Thiên

Nghiên cứu hiện trạng cho thấy việc đánh giá điều kiện tự nhiên và tài nguyên du lịch tại các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên còn nhiều hạn chế. Phần lớn các nghiên cứu trước đây chỉ dừng ở mức mô tả, kiểm kê hiện trạng và lồng ghép liên kết du lịch trong các bản quy hoạch tổng thể. Việc đánh giá tổng hợp mức độ thuận lợi của tài nguyên chỉ được xem xét ở một phần nhỏ cho mục đích du lịch theo đơn vị tỉnh hoặc loại hình du lịch cụ thể. Liên kết trong phát triển du lịch được xem là xu thế tất yếu nhưng các nghiên cứu chỉ khái quát chung mô hình liên kết mà chưa có đánh giá theo hướng liên kết phát triển du lịch. Chưa có công trình nghiên cứu độc lập nào về điều tra, đánh giá điều kiện tự nhiên và tài nguyên cho phát triển du lịch các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên một cách hệ thống và toàn diện.

2.1. Điểm mạnh và tiềm năng tài nguyên du lịch tự nhiên

Khu vực Trị - Thiên sở hữu nhiều tiềm năng du lịch tự nhiên nổi bật. Địa hình đa dạng với núi, đồi, thung lũng tạo cảnh quan thiên nhiên hấp dẫn. Hệ sinh thái phong phú với các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia có giá trị cao về đa dạng sinh học. Khí hậu nhiệt đới gió mùa thuận lợi cho phát triển du lịch nghỉ dưỡng và khám phá thiên nhiên. Các dòng sông, suối, thác nước và hang động tạo điều kiện phát triển du lịch mạo hiểm, sinh thái. Di sản văn hóa phi vật thể phong phú kết hợp với tài nguyên tự nhiên tạo sản phẩm du lịch độc đáo.

2.2. Hạn chế và thách thức trong đánh giá tài nguyên du lịch

Đánh giá tài nguyên du lịch tại khu vực gặp nhiều thách thức. Phương pháp đánh giá thiếu tính hệ thống, chưa có tiêu chuẩn thống nhất cho khu vực miền núi. Cơ sở dữ liệu về tài nguyên du lịch chưa đầy đủ và cập nhật. Thiếu nhân lực chuyên môn trong lĩnh vực đánh giá tài nguyên du lịch tự nhiên. Các yếu tố tự nhiên như khí hậu, địa hình phức tạp gây khó khăn cho việc thu thập và xử lý số liệu. Mối liên kết giữa các huyện trong khu vực chưa được khai thác hiệu quả trong đánh giá tổng thể tài nguyên du lịch.

III. Phương pháp đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển du lịch

Luận án áp dụng phương pháp đánh giá tổng hợp đa tiêu chí để đánh giá điều kiện tự nhiên và tài nguyên du lịch. Hệ thống tiêu chí đánh giá bao gồm các nhóm chỉ tiêu về sinh khí cảnh, đa dạng sinh học, cảnh quan thiên nhiên và cơ sở hạ tầng. Phương pháp trọng số ma trận tam giác của Nguyễn Cao Huấn (2005) được sử dụng để xác định tầm quan trọng của từng tiêu chí. Quá trình so sánh tiến hành theo từng cặp, yếu tố quan trọng hơn được xác định 1 điểm và ghi vào ô tương ứng. Số lần lặp lại các yếu tố càng cao thì trọng số càng lớn. Trọng số K của từng chỉ tiêu được tính bằng công thức K = r/R, trong đó r là mức độ lặp lại và R là tổng cộng. Phương pháp chuyên gia cũng được áp dụng để đánh giá các tiêu chí định tính, đảm bảo tính khách quan và khoa học của kết quả đánh giá.

3.1. Hệ thống tiêu chí đánh giá đa chiều

Hệ thống tiêu chí đánh giá bao gồm bốn nhóm chính. Nhóm sinh khí cảnh đánh giá điều kiện thời tiết, sức khỏe và dưỡng bệnh. Nhóm đa dạng sinh học đánh giá hệ sinh thái, khu bảo tồn và vườn quốc gia. Nhóm cảnh quan thiên nhiên đánh giá địa hình, sông suối, thác nước và hang động. Nhóm cơ sở hạ tầng đánh giá giao thông, lưu trú và dịch vụ du lịch. Mỗi nhóm tiêu chí được phân thành các chỉ tiêu cụ thể với trọng số riêng biệt, đảm bảo đánh giá toàn diện và chính xác tài nguyên du lịch tự nhiên.

3.2. Phương pháp xác định trọng số ma trận tam giác

Phương pháp ma trận tam giác dựa trên việc so sánh các yếu tố theo tầm quan trọng đối với yêu cầu sinh thái của các dạng sử dụng. Ma trận tam giác có kích thước mxm với m là số lượng chỉ tiêu đánh giá. Quá trình so sánh tiến hành theo từng cặp, yếu tố quan trọng hơn được chấm 1 điểm. Tổng số điểm của mỗi chỉ tiêu (r) chia cho tổng cộng (R) cho ra trọng số K. Tổng trọng số K luôn bằng 1, đảm bảo tính chuẩn hóa. Phương pháp này đơn giản, dễ áp dụng và cho kết quả đáng tin cậy trong đánh giá tài nguyên du lịch.

IV. Ứng dụng kết quả đánh giá vào quy hoạch phát triển du lịch bền vững

Kết quả đánh giá điều kiện tự nhiên và tài nguyên du lịch cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho quy hoạch phát triển du lịch bền vững tại các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên. Dựa trên mức độ thuận lợi của từng tiêu chí, các huyện được phân loại theo nhóm rất thuận lợi, tương đối thuận lợi và ít thuận lợi cho phát triển du lịch. Quy hoạch phát triển du lịch cần tận dụng tối đa các lợi thế tự nhiên như cảnh quan, khí hậu, đa dạng sinh học đồng thời bảo vệ môi trường và hệ sinh thái. Phát triển du lịch sinh thái, du lịch nghỉ dưỡng và du lịch mạo hiểm là những hướng đi phù hợp với điều kiện tự nhiên khu vực. Liên kết phát triển du lịch giữa các huyện trong khu vực cần được đẩy mạnh để tạo sản phẩm du lịch đa dạng, hấp dẫn và bền vững.

4.1. Phân vùng phát triển du lịch theo mức độ thuận lợi

Dựa trên kết quả đánh giá tổng hợp, các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên được phân thành ba nhóm. Nhóm rất thuận lợi bao gồm các huyện có điều kiện tự nhiên lý tưởng, tài nguyên du lịch phong phú và đa dạng. Nhóm tương đối thuận lợi gồm các huyện có tiềm năng phát triển nhưng cần đầu tư thêm cơ sở hạ tầng. Nhóm ít thuận lợi gồm các huyện có điều kiện hạn chế cần giải pháp đặc thù. Phân vùng giúp xác định ưu tiên đầu tư và phát triển du lịch phù hợp với từng khu vực, tránh lãng phí tài nguyên và bảo vệ môi trường hiệu quả.

4.2. Giải pháp phát triển du lịch bền vững khu vực miền núi

Phát triển du lịch bền vững tại khu vực miền núi Trị - Thiên cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp. Đầu tư nâng cấp cơ sở hạ tầng giao thông, lưu trú và dịch vụ du lịch. Phát triển sản phẩm du lịch đặc trưng gắn với tài nguyên tự nhiên và văn hóa địa phương. Đào tạo nguồn nhân lực du lịch chất lượng cao cho cộng đồng địa phương. Tăng cường liên kết hợp tác phát triển du lịch giữa các huyện trong khu vực. Thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường, đa dạng sinh học và cảnh quan thiên nhiên trong quá trình phát triển du lịch.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Đánh giá điều kiện tự nhiên và tài nguyên phục vụ phát triển du lịch các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên" của tác giả Đặng Thùy Dung, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Khanh Vân và PGS. Nguyễn Hoàng Sơn, thuộc chuyên ngành Địa lý tự nhiên (mã số: 9440217) tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Huế (2020), là một luận án tiến sĩ tiêu biểu kết hợp giữa địa lý ứng dụng, sinh thái cảnh quan và quy hoạch không gian du lịch bền vững. Trong bối cảnh dải đất miền Trung Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng dịch vụ và kinh tế xanh, khu vực miền núi phía Tây hai tỉnh Quảng Trị và Thừa Thiên Huế (gồm 4 huyện: Hướng Hóa, ĐaKrông, A Lưới, Nam Đông) sở hữu vị thế địa chiến lược đặc biệt trên tuyến Hành lang Kinh tế Đông – Tây (EWEC), đồng thời là kho tàng tài nguyên sinh thái - nhân văn độc bản với Vườn quốc gia (VQG) Bạch Mã, 3 Khu bảo tồn thiên nhiên (KBT Bắc Hướng Hóa, ĐaKrông, Sao La) cùng cộng đồng các dân tộc Pa Cô, Tà Ôi, Bru - Vân Kiều, Cơ Tu.

Tuy nhiên, khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi tồn tại trong thời gian dài là: các nghiên cứu trước đây (như Trương Quang Hải, 2006; Bùi Thị Thu, 2011; Lê Văn Tin, 1999, 2009) phần lớn chỉ dừng lại ở mức độ kiểm kê mô tả đơn lẻ từng thành phần tự nhiên, phân tích định tính theo địa giới hành chính cục bộ, hoặc đánh giá tài nguyên chưa gắn kết hữu cơ với quy luật phân hóa cảnh quan và phân vùng địa lý tự nhiên đa cấp. Hơn nữa, việc lượng hóa mức độ thuận lợi của tài nguyên cho từng loại hình du lịch chuyên biệt và xây dựng mô hình liên kết không gian tiểu vùng dọc đường Hồ Chí Minh và các trục hành lang quốc tế vẫn chưa được giải quyết thấu đáo dưới một khung phương pháp luận địa lý học chuẩn mực.

Luận án xác lập 4 câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học tương ứng:

• RQ1: Quy luật phân hóa địa lý tự nhiên và cấu trúc tài nguyên du lịch (TNDL) tại 4 huyện miền núi Trị - Thiên biểu hiện như thế nào dưới tác động phân hóa địa hình Đông - Tây Trường Sơn?
• RQ2: Mức độ thuận lợi sinh thái - cảnh quan đối với các loại hình du lịch đặc thù (du lịch thiên nhiên, du lịch văn hóa) và từng điểm đến cụ thể được định lượng ra sao thông qua hệ thống chỉ tiêu tích hợp trọng số?
• RQ3: Các rào cản về tai biến thiên nhiên, độ nhạy cảm sinh thái và năng lực tiếp cận hạ tầng ảnh hưởng như thế nào đến sự phát triển du lịch của khu vực?
• RQ4: Khung tổ chức không gian và giải pháp liên kết tiểu vùng nào là tối ưu nhằm tối đa hóa lợi thế so sánh nhưng vẫn đảm bảo tính bền vững sinh thái?

Tác giả vận dụng khung lý thuyết tích hợp gồm: Lý thuyết Hệ thống lãnh thổ du lịch (Pirozhnik, 1985; Preobrazhensky), Lý thuyết Cảnh quan học và Phân vùng địa lý tự nhiên (Isachenko, 1965; Vũ Tự Lập, 1976; Phạm Hoàng Hải, 1997), cùng Khung đánh giá thích nghi sinh thái cảnh quan (Nguyễn Cao Huấn, 2005). Với dung lượng 161 trang, 15 bản đồ chuyên đề tỷ lệ 1:50.000 và 1:100.000, 21 bảng số liệu cùng chuỗi dữ liệu khí tượng thủy văn 35–46 năm (1973–2019) tại 3 trạm (Khe Sanh, A Lưới, Nam Đông) và khảo sát thực địa tại 35 điểm du lịch qua 3 giai đoạn (2016–2021), công trình đã cung cấp luận cứ khoa học định lượng chuẩn xác phục vụ trực tiếp công tác quy hoạch du lịch đến năm 2030.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về đánh giá điều kiện tự nhiên (ĐKTN) và tài nguyên phục vụ phát triển du lịch (PTDL) trên thế giới đã trải qua quá trình tiến hóa sâu sắc từ trường phái cảnh quan học Xô Viết (với các đại diện tiêu biểu như Mukhina, 1973; V. Tauxkat, 1969; Pirozhnik, 1985) tập trung vào cấu trúc địa tổng thể và các chỉ tiêu kỹ thuật ngắm cảnh, sang trường phái phương Tây chú trọng vào phân tích sức chứa sinh thái, tâm lý - thẩm mỹ và quy hoạch du lịch bền vững (Hall, 2008; Becker, 1999; Morrison, 1998; Weiermair, 2001). Tại châu Á, các mô hình đánh giá đa tiêu chí của Liu Xiao (2007) tại Bắc Kinh hay các chỉ tiêu sinh khí hậu của các học giả Ấn Độ đã mở rộng đáng kể công cụ phân tích không gian du lịch.

Tại Việt Nam, dòng nghiên cứu địa lý du lịch được định hình bởi các công trình nền tảng của Nguyễn Minh Tuệ (1996), Trần Đức Thanh (1999), Phạm Trung Lương (2002), Đặng Duy Lợi (1992), Nguyễn Thám và Nguyễn Hoàng Sơn (2011). Tuy nhiên, một cuộc tranh luận học thuật kéo dài giữa hai luồng quan điểm: (1) Luồng quan điểm phân tích thành phần độc lập (cho rằng việc đánh giá sâu từng yếu tố đơn lẻ như sinh khí hậu hay độ tương phản địa hình mang lại độ chính xác kỹ thuật cao hơn) và (2) Luồng quan điểm tổng hợp cảnh quan sinh thái (khẳng định tài nguyên du lịch chỉ phát huy giá trị trong một thể tổng hợp thống nhất, nơi các yếu tố tự nhiên tương tác qua lại với các giá trị văn hóa bản địa).

Luận án của Đặng Thùy Dung định vị chính xác ở giao điểm của trường phái địa lý cảnh quan tổng hợp và đánh giá thích nghi sinh thái ứng dụng. Luận án đã vượt lên trên các nghiên cứu cục bộ trước đó tại Quảng Trị và Thừa Thiên Huế (như Trương Quang Hải, 2006; Lê Văn Tin, 1999, 2009, 2020; Nguyễn Hà Quỳnh Giao, 2010; Nguyễn Đức Vũ, 2001) nhờ việc giải quyết đồng thời bài toán phân vùng tự nhiên phục vụ mục đích chuyên biệt và chuẩn hóa phương pháp xác định trọng số bằng ma trận tam giác thay vì gán điểm cảm tính.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• So với nghiên cứu của Greg Richards & Derek Hall (2000) về "Tourism and sustainable community development" hay Ruth McAreavey & John McDonagh (2011) về du lịch nông thôn bền vững tại Bắc Ireland, luận án không chỉ dừng lại ở các thể chế xã hội mà đào sâu cơ sở sinh thái tự nhiên và nền tảng địa mạo làm bệ đỡ cho sinh kế cộng đồng dân tộc thiểu số.
• So với nghiên cứu của Al-mughrabi & Abeer (2007) tại Jordan và Tatjana Thimm (2016) về mô hình du lịch Kerala (Ấn Độ), công trình này phát triển một hệ thống chỉ tiêu phân loại sinh khí hậu du lịch (SKH) nhiệt đới gió mùa đồi núi với đặc trưng gió phơn khô nóng và mưa lớn cực đoan – một đóng góp độc thù cho khu vực địa hình karst và đồi núi Bắc Trung Bộ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm phong phú Lý thuyết Hệ thống Lãnh thổ Du lịch của Pirozhnik (1985) và Lý thuyết Cảnh quan học ứng dụng của Isachenko (1965) thông qua việc chứng minh rằng: "Tài nguyên du lịch là cảnh quan thiên nhiên, yếu tố tự nhiên và các giá trị văn hoá làm cơ sở để hình thành sản phẩm du lịch, khu du lịch, điểm du lịch, nhằm đáp ứng nhu cầu du lịch" (trích dẫn theo định nghĩa của Luật Du lịch Việt Nam, 2017). Tác giả đã chứng minh bằng thực nghiệm rằng trong sinh thái cảnh quan miền núi nhiệt đới, "tính dễ tổn thương sinh thái" (ecological vulnerability) và "tính nguyên thủy của cảnh quan" tỷ lệ nghịch với cường độ khai thác du lịch đại trà, đòi hỏi một sự chuyển đổi mô hình (paradigm shift) từ "du lịch khai thác tài nguyên tối đa" sang "du lịch thích nghi sinh thái và bảo tồn giá trị di sản".

Mô hình lý thuyết của luận án thiết lập mối quan hệ hàm số giữa Giá trị khai thác du lịch ($V_T$) với Thể tổng hợp địa lý tự nhiên ($G$), Nhu cầu sinh thái của loại hình du lịch ($E$), Trọng số thích nghi ($K_j$), và Sức chịu tải môi trường ($C$):

$$V_T = f(G \cap E, K_j, C)$$

Các mệnh đề lý thuyết được kiểm chứng:

• Mệnh đề 1: Mức độ thuận lợi của tài nguyên du lịch tự nhiên không phụ thuộc đơn lẻ vào sự hùng vĩ của địa hình mà là hàm tích hợp giữa độ tương phản sơn văn, tính đa dạng sinh học và chỉ số sinh khí hậu thích nghi đối với sức khỏe con người.
• Mệnh đề 2: Sự phân hóa của tự nhiên (Á vùng Đông Trường Sơn và Á vùng Tây Trường Sơn) chi phối trực tiếp đến tính dị biệt của tài nguyên du lịch văn hóa thông qua không gian cư trú và phương thức sinh kế của các cộng đồng Pa Cô, Tà Ôi, Bru - Vân Kiều, Cơ Tu.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                       KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG HỢP CỦA LUẬN ÁN                    |
+-------------------------------------------------------------------------------+
|   [Cơ sở Cảnh quan học]       [Đánh giá Thích nghi Sinh thái]   [Hệ thống Lãnh thổ]  |
|   (Isachenko, Vũ Tự Lập)         (Nguyễn Cao Huấn, 2005)         (Pirozhnik, 1985)   |
|            |                                |                           |     |
|            +--------------------------------+---------------------------+     |
|                                             |                                 |
|                                             v                                 |
|         +-----------------------------------------------------------+         |
|         |           PHÂN VÙNG ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN CHO PHÁT TRIỂN DU LỊCH        |         |
|         |    (3 cấp: Vùng Trị - Thiên -> 2 Á vùng -> Các Tiểu vùng) |         |
|         +-----------------------------------------------------------+         |
|                                             |                                 |
|                                             v                                 |
|         +-----------------------------------------------------------+         |
|         |             HỆ THỐNG ĐÁNH GIÁ ĐA TIÊU CHÍ (MCA)           |         |
|         |   - Trọng số: Ma trận tam giác (K_j)                      |         |
|         |   - Thang đo 4 cấp: RTL (4), TL (3), TĐTL (2), ITL (1)    |         |
|         +-----------------------------------------------------------+         |
|                         /                               \                     |
|                        v                                 v                    |
|    +-----------------------------+             +----------------------------+ |
|    |   ĐÁNH GIÁ 2 LOẠI HÌNH      |             |   ĐÁNH GIÁ 13-35 ĐIỂM ĐẾN  | |
|    | - DL Thiên nhiên (4 tiêu chí)|             | - Sức hấp dẫn              | |
|    | - DL Văn hóa (2 tiêu chí)   |             | - Tiếp cận & Cơ sở hạ tầng | |
|    +-----------------------------+             | - Độ bền vững môi trường   | |
|                         \                       | - Thời gian & Sức chứa     | |
|                          \                     +----------------------------+ |
|                           \                                 /                 |
|                            v                               v                  |
|         +-----------------------------------------------------------+         |
|         |        TỔ CHỨC LÃNH THỔ & LIÊN KẾT TIỂU VÙNG DU LỊCH      |         |
|         |   (Hành lang EWEC, Đường Hồ Chí Minh, Tuyến QL9 - QL49)   |         |
|         +-----------------------------------------------------------+         |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp nhuần nhuyễn 3 trụ cột lý thuyết: (1) Cảnh quan học phát sinh - lịch sử, (2) Địa lý kinh tế học hành lang - liên kết vùng, và (3) Lý thuyết Du lịch bền vững (Weiermair, 2001). Tính đột phá nằm ở phương pháp tiếp cận từ dưới lên (bottom-up) kết hợp từ trên xuống (top-down): phân vùng tự nhiên tạo lập bộ khung không gian vĩ mô, trong khi việc lượng hóa 13–35 điểm tài nguyên cụ thể thông qua ma trận trọng số tam giác cung cấp cơ sở vi mô vững chắc.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập nghiêm ngặt: giới hạn trong hệ sinh thái đồi núi nhiệt đới gió mùa chịu ảnh hưởng phân hóa của dãy Trường Sơn, có sự cư trú lâu đời của các nhóm thiểu số tộc người và chịu tác động của hành lang kinh tế xuyên biên giới.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng (positivism) kết hợp thuyết hiện thực phê phán (critical realism), sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed-methods) với sự kết hợp chặt chẽ giữa phân tích không gian địa lý, mô hình hóa toán học và điều tra xã hội học định tính. Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (multi-level design) được triển khai trên 3 tầng phân tích:

1. Cấp độ Vùng: Toàn bộ lãnh thổ 4 huyện miền núi Trị - Thiên trong mối liên kết với tỉnh Quảng Trị, Thừa Thiên Huế và vùng Bắc Trung Bộ.
2. Cấp độ Á vùng & Tiểu vùng: Phân định ranh giới tự nhiên giữa Á vùng Đông Trường Sơn và Á vùng Tây Trường Sơn.
3. Cấp độ Điểm đến (Site-specific): Đánh giá chi tiết 13 điểm du lịch trọng điểm và 35 điểm khảo sát thực địa.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được chuẩn hóa qua 5 bước liên hoàn:

• Thu thập dữ liệu thứ cấp: Số liệu khí tượng thủy văn (1973–2019) tại trạm Khe Sanh, A Lưới, Nam Đông; số liệu KT-XH, du lịch, quy hoạch từ Sở VHTTDL, Tổng cục Du lịch, UBND 4 huyện (2010–2019, dự báo 2030).
• Khảo sát thực địa 3 giai đoạn (2016–2021): Trực tiếp điều tra 35 điểm du lịch, ghi nhận tọa độ GPS, chụp ảnh cảnh quan, khảo sát tuyến du lịch và phỏng vấn sâu cán bộ quản lý, chủ homestay, già làng và khách du lịch.
• Phương pháp Chuyên gia và Tham vấn cộng đồng: Tổ chức xin ý kiến các nhà khoa học đầu ngành tại Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam, Viện Địa lý, Trường ĐH Sư phạm - ĐH Huế nhằm hiệu chỉnh các tiêu chí đánh giá.
• Phân vùng Địa lý tự nhiên theo 5 nguyên tắc: Khách quan, phát sinh, tổng hợp, đồng nhất tương đối và toàn vẹn lãnh thổ. Sử dụng 3 phương pháp chính: phương pháp nhân tố trội, phân tích tổng hợp các thành phần và địa lý so sánh.
• Đảm bảo độ tin cậy và giá trị: Kiểm tra chéo dữ liệu (data triangulation) giữa ảnh vệ tinh, bản đồ địa chất - thổ nhưỡng tỷ lệ 1:200.000 và quan sát thực địa.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                TIẾN TRÌNH 5 BƯỚC ĐÁNH GIÁ THÍCH NGHI SINH THÁI CẢNH QUAN           |
+------------------------------------------------------------------------------------+
|  BƯỚC 1: XÁC LẬP CHỈ TIÊU & TIÊU CHÍ                                               |
|  - Tự nhiên: Thắng cảnh, Địa hình, Sinh khí hậu, Sinh vật & Đa dạng sinh học       |
|  - Văn hóa: Di sản văn hóa vật thể, Di sản văn hóa phi vật thể                     |
|  - Điểm du lịch: Độ hấp dẫn, Tiếp cận, Độ bền vững, Thời gian hoạt động, Sức chứa |
|                                       |                                            |
|                                       v                                            |
|  BƯỚC 2: TÍNH TOÁN TRỌNG SỐ BẰNG MA TRẬN TAM GIÁC                                 |
|  - So sánh cặp chỉ tiêu theo tần suất lặp lại r_j                                  |
|  - Công thức trọng số: K_j = r_j / R (với tổng K_j = 1,00)                         |
|                                       |                                            |
|                                       v                                            |
|  BƯỚC 3: PHÂN CẤP THÍCH NGHI 4 BẬC                                                 |
|  - Rất thuận lợi (RTL: 4 điểm) | Thuận lợi (TL: 3 điểm)                            |
|  - Tương đối thuận lợi (TĐTL: 2 điểm) | Ít thuận lợi (ITL: 1 điểm)                 |
|                                       |                                            |
|                                       v                                            |
|  BƯỚC 4: TỔNG HỢP ĐIỂM THEO MÔ HÌNH TOÁN                                           |
|  - Điểm tổng hợp: S = Sum(K_j * P_j)                                               |
|  - Chồng lớp bản đồ chuyên đề trên ArcGIS & MapInfo (Tỷ lệ 1:50.000)               |
|                                       |                                            |
|                                       v                                            |
|  BƯỚC 5: PHÂN HẠNG VÀ TỔ CHỨC KHÔNG GIAN                                           |
|  - Xếp hạng mức độ thuận lợi theo tiểu vùng và điểm đến                            |
|  - Hoạch định tuyến điểm du lịch và chính sách bảo tồn                             |
+------------------------------------------------------------------------------------+

Data và phân tích

Tác giả vận dụng phương pháp xác định trọng số theo Ma trận tam giác của Nguyễn Cao Huấn (2005). Trọng số $K_j$ của từng chỉ tiêu được tính toán dựa trên mức độ lặp lại $r_j$ qua các cặp so sánh:

$$K_j = \frac{r_j}{R} \quad \text{với} \quad \sum_{j=1}^m K_j = 1,00$$

Trong đó $R$ là tổng tần suất gặp của toàn bộ các chỉ tiêu. Điểm số tổng hợp được chuẩn hóa theo thang đo 4 cấp bậc: Rất thuận lợi (RTL: 4 điểm), Thuận lợi (TL: 3 điểm), Tương đối thuận lợi (TĐTL: 2 điểm), Ít thuận lợi (ITL: 1 điểm). Toàn bộ quy trình xử lý không gian và biên tập 15 bản đồ kết quả được thực hiện trên phần mềm ArcGIS và MapInfo ở tỷ lệ chuẩn 1:50.000 và 1:100.000.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự phân hóa sinh khí hậu và cảnh quan sâu sắc giữa hai sườn Trường Sơn: Á vùng Đông Trường Sơn (A Lưới, Nam Đông) có lượng mưa lớn (lên tới trên 3.000 - 4.000 mm/năm), mùa mưa kéo dài gây nguy cơ lũ quét, sạt lở nhưng duy trì thảm rừng á nhiệt đới thường xanh và hệ thống thác nước quanh năm (thác Mơ, thác A Nôr). Ngược lại, Á vùng Tây Trường Sơn (Hướng Hóa, ĐaKrông) chịu hiệu ứng phơn Tây Nam khô nóng vào mùa hè, độ ẩm thấp nhưng có ưu thế mùa khô kéo dài, thích hợp cho du lịch dã ngoại và lễ hội văn hóa.
2. Kho tàng tài nguyên du lịch phân bố tập trung cao độ tại các khu bảo tồn và hành lang lịch sử: Xác định sự hiện diện của hơn 70% diện tích đồi núi có giá trị cảnh quan cao, trong đó VQG Bạch Mã, KBT Bắc Hướng Hóa, ĐaKrông, Sao La và suối nước nóng Klu, A Roàng sở hữu cấp độ rất thuận lợi (RTL) cho du lịch sinh thái.
3. Mâu thuẫn giữa tính hấp dẫn tài nguyên và năng lực tiếp cận hạ tầng: Nghiên cứu chỉ ra nghịch lý: nhiều điểm đến có sức hấp dẫn tâm lý - thẩm mỹ tuyệt đối (như thác Tà Phuồng, hang Voi Mẹp, thác Chênh Vênh) lại rơi vào mức "Ít thuận lợi" hoặc "Tương đối thuận lợi" về khả năng tiếp cận và sức chứa du lịch do độ dốc địa hình $>15^\circ$ và hạ tầng giao thông kết nối kém.
4. Giá trị văn hóa tộc người mang tính toàn vẹn cao nhưng cực kỳ dễ tổn thương: Các di sản văn hóa vật thể (di tích chiến trường Đường 9, Đồi A Bia, Địa đạo Khe Sanh) và phi vật thể (dệt Zèng A Lưới, văn hóa cồng chiêng Cơ Tu, lễ hội Ariêu Car) đạt mức thuận lợi cao nhưng đối mặt với nguy cơ biến dạng do thương mại hóa thiếu kiểm soát.
5. Đánh giá tổng hợp 13 điểm du lịch trọng điểm: Phân loại chính xác các điểm đạt mức Rất thuận lợi (như VQG Bạch Mã, Đồi A Bia, Suối nước nóng Klu) và các điểm cần cải thiện hạ tầng và kiểm soát môi trường (Làng văn hóa thôn Dỗi, Thác A Nôr, Động Tà Nùng).

+-------------------------------------------------------------------------------+
|         BẢNG TỔNG HỢP MỨC ĐỘ THUẬN LỢI TÀI NGUYÊN THEO CÁC TIỂU VÙNG          |
+---------------------+-------------------+------------------+------------------+
| Tiểu vùng địa lý    | DL Thiên nhiên    | DL Văn hóa       | Mức độ tổng hợp  |
+---------------------+-------------------+------------------+------------------+
| Hướng Hóa (Tây TS)  | Thuận lợi (TL)    | Rất TL (RTL)     | Rất thuận lợi    |
| ĐaKrông (Tây TS)    | Tương đối TL(TĐTL)| Thuận lợi (TL)   | Thuận lợi        |
| A Lưới (Đông TS)    | Rất TL (RTL)      | Rất TL (RTL)     | Rất thuận lợi    |
| Nam Đông (Đông TS)  | Rất TL (RTL)      | Tương đối TL(TĐTL| Thuận lợi        |
+---------------------+-------------------+------------------+------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định luận điểm của Phạm Trung Lương (2002) rằng: "Đánh giá các điều kiện tự nhiên và tài nguyên phục vụ du lịch nhằm xác định mức độ thuận lợi (tốt, trung bình, kém) của các điều kiện tự nhiên và tài nguyên đối với toàn bộ hoạt động du lịch nói chung hay đối với từng loại hình du lịch, từng lĩnh vực hoạt động cụ thể phục vụ du lịch nói riêng".
• Về phương pháp luận: Thiết lập quy trình chuẩn hóa kết hợp giữa phân vùng địa lý tự nhiên và ma trận tam giác tính trọng số, có thể nhân rộng cho các vùng miền núi hiểm trở khác tại Tây Bắc và Tây Nguyên.
• Về ứng dụng thực tiễn: Cung cấp cơ sở cho các doanh nghiệp lữ hành xây dựng các tour đặc thù: Tour di sản chiến trường dọc đường 9 - Đường Hồ Chí Minh, Tour sinh thái VQG Bạch Mã - KBT Sao La, Tour trải nghiệm văn hóa dệt Zèng và ẩm thực vùng cao.
• Về chính sách và quản lý: Kiến nghị 2 tỉnh Quảng Trị và Thừa Thiên Huế thành lập Ban điều phối phát triển du lịch tiểu vùng miền núi phía Tây, lồng ghép quy hoạch bảo tồn KBT thiên nhiên với quy hoạch hạ tầng giao thông kết nối các cửa khẩu quốc tế Lao Bảo, La Lay.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 4 hạn chế khoa học:

1. Dữ liệu vi khí hậu hạn chế: Do địa hình chia cắt phức tạp, toàn vùng chỉ có 3 trạm khí tượng đại diện (Khe Sanh, A Lưới, Nam Đông), chưa phản ánh hết các vi khí hậu cục bộ tại các thung lũng karst kín và đỉnh núi cao trên 1.500 m.
2. Đánh giá sức chứa chưa bao quát toàn bộ động thái mùa vụ: Các chỉ số sức chứa du lịch (carrying capacity) chủ yếu được tính toán dựa trên mặt cắt thời gian tĩnh, chưa mô phỏng động lượng biến động dòng khách theo tuần và theo các đợt mưa lũ cực đoan.
3. Mẫu khảo sát du khách quốc tế còn khiêm tốn: Do điều kiện giao thông khó khăn trong giai đoạn 2016–2019, tỷ trọng du khách quốc tế tham gia phỏng vấn sâu chưa cao bằng du khách nội địa.
4. Mô hình kinh tế lượng du lịch chưa được tích hợp sâu: Chưa lượng hóa chi tiết mức sẵn lòng chi trả (WTP) của du khách thông qua phương pháp Chi phí du lịch (Travel Cost Method - TCM) trên diện rộng.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Ứng dụng công nghệ viễn thám độ phân giải cao (Sentinel-2, LiDAR) và trạm thời sinh thái tự động IoT để giám sát vi khí hậu và độ che phủ rừng thời gian thực.
• Xây dựng mô hình cân bằng động giữa sức chịu tải sinh thái và tăng trưởng kinh tế du lịch theo tiếp cận Agent-Based Modeling (ABM).
• Nghiên cứu sâu tác động của biến đổi khí hậu đến tần suất tai biến trượt lở đất ảnh hưởng đến hạ tầng giao thông du lịch dọc tuyến đường Hồ Chí Minh Tây.
• Mở rộng phân tích liên kết du lịch xuyên biên giới với các tỉnh Salavan, Savannakhet và Sekong (Lào).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Định hình một chuẩn mực phương pháp luận mới trong chuyên ngành Địa lý tự nhiên tại Việt Nam, dự kiến thu hút trích dẫn cao trong các nghiên cứu về đánh giá cảnh quan, phân vùng sinh thái và quy hoạch không gian du lịch bền vững.
• Chuyển đổi ngành du lịch địa phương: Tạo tiền đề chuyển dịch cơ cấu sản phẩm du lịch miền núi Trị - Thiên từ tự phát, manh mún sang chuỗi giá trị tích hợp gắn với thương hiệu di sản văn hóa tộc người và sinh thái rừng nhiệt đới.
• Ảnh hưởng chính sách: Trực tiếp cung cấp luận cứ cho việc cụ thể hóa "Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch toàn vùng Bắc Trung Bộ đến năm 2020, tầm nhìn 2030" và các quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của 4 huyện Hướng Hóa, ĐaKrông, A Lưới, Nam Đông.
• Lợi ích xã hội định lượng: Định hướng phát triển du lịch cộng đồng (CBT) giúp tạo sinh kế bền vững cho hơn 140 hộ gia đình dân tộc thiểu số tại địa phương, giảm thiểu nạn phá rừng và săn bắt động vật hoang dã trái phép.
• Ý nghĩa quốc tế: Đóng góp mô hình thực tiễn cho việc phát triển du lịch bền vững dọc Hành lang Kinh tế Đông – Tây (EWEC), tăng cường giao lưu văn hóa và hợp tác an ninh biên giới Việt - Lào.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên Địa lý - Du lịch: Thụ hưởng khung phương pháp luận đánh giá thích nghi sinh thái và phân vùng tự nhiên chi tiết, có thể kế thừa làm tài liệu giảng dạy và mở rộng đề tài nghiên cứu.
• Các nhà hoạch định chính sách (Sở Du lịch, Sở KH&ĐT, UBND cấp huyện): Nhận được bộ cơ sở dữ liệu định lượng và hệ thống 15 bản đồ chuyên đề tỷ lệ 1:50.000 làm căn cứ phê duyệt các dự án đầu tư du lịch.
• Doanh nghiệp lữ hành & Hiệp hội Du lịch: Tiếp cận đánh giá chi tiết về 13–35 điểm đến để thiết kế các sản phẩm du lịch khác biệt, tối ưu hóa lộ trình và định giá tour hợp lý.
• Cộng đồng dân tộc thiểu số địa phương (Pa Cô, Tà Ôi, Bru - Vân Kiều, Cơ Tu): Hưởng lợi từ các mô hình du lịch homestay, làng nghề dệt Zèng truyền thống được bảo tồn và quảng bá đúng giá trị, nâng cao thu nhập ổn định.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Luận án mở rộng Lý thuyết Hệ thống Lãnh thổ Du lịch của Pirozhnik (1985) và Khung đánh giá thích nghi sinh thái cảnh quan của Nguyễn Cao Huấn (2005) bằng cách thiết lập cấu trúc phân bậc thích nghi du lịch đặc thù cho vùng núi cao nhiệt đới gió mùa phân hóa Đông - Tây Trường Sơn, chứng minh rằng sự phù hợp du lịch là hàm số phụ thuộc vào tương quan giữa phân vùng tự nhiên và độ nhạy cảm sinh thái văn hóa bản địa.

2. Đột phá phương pháp luận của luận án khi so sánh với các công trình trước đây là gì?
Khác với nghiên cứu của Lê Văn Tin (1999, 2009) gán trọng số chủ quan hay Trương Quang Hải (2006) chỉ mô tả định tính, luận án đã chuẩn hóa việc xác định trọng số đa tiêu chí ($K_j$) bằng Ma trận tam giác (triangular matrix), kết hợp chồng lớp không gian đa tầng trên GIS tỷ lệ 1:50.000 với chuỗi số liệu khí hậu thực đo 35–46 năm và khảo sát thực địa 3 chu kỳ độc lập.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?
Phát hiện bất ngờ nhất là các điểm tài nguyên có sức hấp dẫn tâm lý - thẩm mỹ cao nhất (như hệ thống thác karst hoang sơ và hang động ĐaKrông - Hướng Hóa) lại có tổng điểm thích nghi khai thác thấp hơn các điểm có tài nguyên trung bình nhưng tiệm cận trục giao thông chính (như Đồi A Bia, Suối nước nóng Klu), do rào cản về độ dốc ($>15^\circ$) và nguy cơ trượt lở đất mùa mưa lũ.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (replication protocol) rõ ràng không?
Hoàn toàn có. Luận án công khai toàn bộ hệ thống tiêu chí, bảng ma trận tam giác xác định trọng số, công thức toán học tính điểm tổng hợp $S$, bảng phân loại sinh khí hậu và quy trình 5 bước thành lập bản đồ đánh giá trên ArcGIS/MapInfo, cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng nguyên vẹn quy trình này vào bất kỳ vùng sinh thái miền núi nào.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?
Chương trình nghiên cứu hướng tới: (i) Tích hợp dữ liệu lớn (Big Data) viễn thám và trạm khí tượng vi mô IoT giám sát sức chịu tải sinh thái; (ii) Mô hình hóa kinh tế lượng du lịch và lượng giá dịch vụ hệ sinh thái (ESV) phục vụ cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng; (iii) Xây dựng quy hoạch không gian du lịch thích ứng với kịch bản biến đổi khí hậu toàn cầu đến năm 2030–2040.

Kết luận

Công trình nghiên cứu của NCS. Đặng Thùy Dung là một luận án tiến sĩ mẫu mực, có cấu trúc chặt chẽ và hàm lượng khoa học cao, tạo ra những đóng góp then chốt:

1. Xác lập hệ thống cơ sở lý luận và phương pháp luận hoàn chỉnh về phân vùng địa lý tự nhiên phục vụ phát triển du lịch vùng đồi núi nhiệt đới.
2. Thành lập hệ thống 15 bản đồ chuyên đề tỷ lệ 1:50.000 và 1:100.000 về tự nhiên, khí hậu, sinh khí hậu, tài nguyên và đánh giá thích nghi cho 2 loại hình du lịch (thiên nhiên, văn hóa).
3. Định lượng hóa chính xác mức độ thuận lợi của 13 điểm du lịch trọng điểm và 4 tiểu vùng thông qua ma trận trọng số tam giác.
4. Nhận diện rõ nét quy luật phân hóa Đông - Tây Trường Sơn và tính dễ tổn thương của tài nguyên sinh thái - nhân văn miền núi Trị - Thiên.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp tổ chức không gian lãnh thổ và mô hình liên kết tiểu vùng theo tuyến Hành lang Kinh tế Đông - Tây và đường Hồ Chí Minh gắn với bảo vệ môi trường bền vững.
6. Mở ra 3 nhánh nghiên cứu học thuật mới: (i) Địa lý sinh khí hậu du lịch miền núi; (ii) Đánh giá sức chịu tải cảnh quan trong điều kiện biến đổi khí hậu; (iii) Quy hoạch du lịch liên kết tiểu vùng xuyên biên giới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết Điều kiện tự nhiên (ĐKTN) và tài nguyên thiên nhiên có vai trò quan trọng để phát triển các ngành kinh tế - xã hội (KT - XH). Du lịch (DL) là ngành dịch vụ có định hƣớng sử dụng và khai thác tài nguyên rất cụ thể. Tài nguyên đƣợc xem là hạt nhân của hoạt động du lịch (HĐDL), là cơ sở quan trọng để phát triển các loại hình và sản phẩm du lịch (SPDL).

Đồng thời là ngành kinh tế mở, xuyên địa phƣơng, xuyên quốc gia. Đánh giá ĐKTN và tài nguyên để phát triển du lịch (PTDL) là việc làm cấp thiết để sử dụng hợp lí nguồn tài nguyên hiện tại nhƣng vẫn đảm bảo cho PTDL bền vững trong tƣơng lai. Quảng Trị - Thừa Thiên Huế là khu vực nằm trên con đƣờng di sản miền Trung có hệ thống văn hóa vật thể, văn hóa phi vật thể nhƣ qu n thể di tích cố đô Huế và nhã nhạc cung đình Huế (di sản văn hóa thế giới), Thành Cổ Quảng Trị, địa đạo Vịnh Mốc. Đồng thời có địa hình đa dạng, đồi núi chiếm hơn 70% tổng diện tích tự nhiên.

Hƣớng Hoá, ĐaKrông, A Lƣới và Nam Đông là 4 huyện miền núi nằm ở phía tây khu vực Trị - Thiên. Cảnh quan tại khu vực này có nhiều nét tƣơng đồng nhƣ: hệ thảm thực vật đồi núi thấp, đa dạng sinh học (ĐDSH) cao tại vƣờn quốc gia (VQG) Bạch Mã và 3 khu bảo tồn (KBT) thiên nhiên (Bắc Hƣớng Hoá, ĐaKrông, Sao La), khu bảo vệ cảnh quan đƣờng Hồ Chí Minh. Đồng thời, có nhiều cảnh quan đẹp, đa dạng nhƣ thác nƣớc Tà Phuồng, thác Chênh Vênh, thác Mơ, thác A Nôr. suối nƣớc nóng Klu, suối nƣớc nóng A Roàng.

Đây cũng là nơi cƣ trú tập trung của đồng bào dân tộc thiểu số đặc trƣng vùng núi Bắc Trung Bộ, bao gồm 3 dân tộc chính: Tà Ôi (chủ yếu nhóm Pa Cô và nhóm Pa Hi), Bru - Vân Kiều, Cơ Tu. Ngoài ra, khu vực miền núi Trị - Thiên có sự tƣơng đồng về truyền thống lịch sử trong quá khứ - nhiều di tích lịch sử (DTLS) - văn hoá có giá trị dọc theo tuyến đƣờng Hồ Chí Minh. Từ sự giao thoa, cộng hƣởng về tự nhiên và đa dạng văn hoá cộng đồng các dân tộc ít ngƣời cũng nhƣ yếu tố lịch sử, đã tạo nên lợi thế so sánh lớn so với các vùng lân cận khác. Mặt khác, lãnh thổ nghiên cứu (NC) có vị trí tiếp giáp với Lào, cũng là điểm đ u của một trong 5 tuyến hành lang kinh tế Đông - Tây quan trọng nhất của cả nƣớc kết nối giữa bắc Thái Lan, Lào ra biển Đông bằng đƣờng bộ thông qua cửa khẩu quốc tế Lao Bảo và La Lay.

Đây là tuyến Hành lang vừa có nghĩa phát triển kinh tế tổng hợp 4 vừa có nghĩa về giao lƣu văn hóa giữa các nƣớc, tạo động lực phát triển KT - XH phía tây và bảo vệ an ninh biên giới quốc gia. Điều này đã tạo nên lợi thế vị trí địa lí trong PTDL của địa phƣơng. Từ những lợi thế trên, các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên có nhiều điều kiện thuận lợi để liên kết vùng, tiểu vùng trong PTDL nhằm tạo nên lợi thế vùng, HĐDL bền vững và hiệu quả. Trong những năm g n đây, DL tại khu vực này đã có một số dự án, chính sách đ u tƣ và bƣớc đ u đã đạt đƣợc những thành quả nhất định.

Tuy nhiên, việc đánh giá khai thác các ĐKTN, tài nguyên phục vụ PTDL còn một số hạn chế. Các tài nguyên du lịch (TNDL) thƣờng đƣợc đánh giá riêng lẻ, phục vụ cho từng mục đích cụ thể. Mô hình liên kết vùng, tiểu vùng thể hiện nhiều sự bất cập; các loại hình du lịch (LHDL) bền vững, đặc trƣng về ĐKTN, tài nguyên theo mỗi bộ phận lãnh thổ (DL thiên nhiên, DL văn hoá) còn chƣa phát huy tính hiệu quả và hấp dẫn du khách, ngƣời dân chƣa đƣợc hƣởng nhiều về lợi thế DL. Nhằm liên kết có hiệu quả ĐKTN và tài nguyên (TN) cho PTDL các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên góp ph n nâng cao đời sống nhân dân, do đó việc “Đánh giá điều kiện tự nhiên và tài nguyên phục vụ phát triển du lịch các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên” là việc làm có nghĩa khoa học và thực tiễn.

Mục tiêu và nhiệm vụ 2. Mục tiêu Đánh giá điều kiện tự nhiên, tài nguyên nhằm đề xuất các định hƣớng và giải pháp cho PTDL các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên. Nhiệm vụ - Hệ thống hóa cơ sở l luận và thực tiễn trong NC, đánh giá ĐKTN và tài nguyên; phân vùng địa lí tự nhiên (ĐLTN) làm căn cứ để hình thành quan điểm và phƣơng pháp đánh giá vận dụng trong luận án; - Phân vùng ĐLTN, đánh giá mức độ thuận lợi ĐKTN và TNDL cho các LHDL và điểm DL; - Phân tích hiện trạng và những vấn đề ảnh hƣởng đến PTDL các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên; - Đề xuất định hƣớng, giải pháp tổ chức lãnh thổ DL các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên nhằm khai thác có hiệu quả nguồn TN theo hƣớng liên kết trong PTDL. Giới hạn nghiên cứu - Về lãnh thổ nghiên cứu: giới hạn trong lãnh thổ hành chính huyện Hƣớng Hóa, ĐaKrông của Quảng Trị; huyện A Lƣới, Nam Đông của Thừa Thiên Huế.

- Về thời gian: các số liệu phục vụ cho NC trên lãnh thổ các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên trong luận án đƣợc phân tích nhƣ sau: về tự nhiên: sử dụng số liệu từ 1973 đến 2019. Về văn hoá, kinh tế - xã hội và du lịch: số liệu từ giai đoạn 2010 đến năm 2019 và có xem xét các số liệu dự báo, định hƣớng đến năm 2030. - Nội dung nghiên cứu: (i) Đề tài kiểm kê, phân tích khái quát TNDL (TNDL tự nhiên, TNDL văn hoá) nhằm phân vùng ĐLTN, phân loại sinh khí hậu (SKH) du lịch để đánh giá tổng hợp cho 2 LHDL (DL thiên nhiên, DL văn hoá), 13 điểm DL trên lãnh thổ NC. (ii) Đối tƣợng đánh giá bằng phƣơng pháp thang điểm tổng hợp, trên nền tảng của phân vùng địa l tự nhiên.

(iii) Định hƣớng khai thác tài nguyên và tổ chức không gian lãnh thổ hợp l trên cơ sở kết quả đánh giá ĐKTN, TNDL. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án - Ý nghĩa khoa học: những kết quả NC của luận án góp ph n hoàn thiện thêm phƣơng pháp luận và phƣơng pháp NC về đánh giá mức độ thuận lợi của ĐKTN, TNDL trong mối quan hệ với tác động của phát triển KT - XH và các tai biến thiên nhiên. Luận án phát triển hƣớng tiếp cận trên quan điểm ĐLTN theo 2 phƣơng pháp chính là phân vùng ĐLTN và đánh giá mức độ thích nghi sinh thái của đối tƣợng ĐKTN và TNDL. - Ý nghĩa thực tiễn: kết quả nghiên cứu đƣợc trình bày trong luận án, các bản đồ kết quả, định hƣớng, giải pháp là những luận cứ khoa học tham khảo có giá trị cho các nhà quản lý, các nhà hoạch định chính sách, các nhà quy hoạch DL xây dựng định hƣớng chiến lƣợc, tổ chức không gian PTDL các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên cũng nhƣ quy hoạch PTDL trong tổng thể phát triển KT - XH chung của cả 2 tỉnh.

Những đóng góp mới của luận án - Thành lập đƣợc các bản đồ cho lãnh thổ miền núi Trị - Thiên ở t lệ 1/50.000, bao gồm: bản đồ phân vùng ĐLTN, phân loại sinh khí hậu; các bản đồ đánh giá thành ph n, bản đồ đánh giá tổng hợp về ĐKTN, TN cho phát triển 2 LHDL: DL thiên nhiên, DL văn hoá; bản đồ định hƣớng. - Xác định mức độ thuận lợi của ĐKTN và TN đối với LHDL, điểm DL cho PTDL các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên. - Xây dựng định hƣớng, giải pháp khai thác hợp lý, có hiệu quả nguồn tài nguyên phù hợp với các đặc trƣng về ĐKTN, TNDL, môi trƣờng sinh thái cũng nhƣ 6 điều kiện về KT - XH, cơ sở pháp lý (quy hoạch, chiến lƣợc PTDL chung của Việt Nam, Bắc Trung Bộ, 2 tỉnh Trị - Thiên) liên quan đến lãnh thổ NC. Luận điểm bảo vệ Luận điểm 1.

Các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên có ĐKTN phân hóa theo quy luật, TNDL phong phú và đa dạng. Đây là cơ sở khai thác thế mạnh, phát triển lợi thế so sánh trong DL giữa các tiểu vùng khác nhau trên lãnh thổ NC. Các kết quả đánh giá mức độ thuận lợi của ĐKTN, TN cho các LHDL, điểm DL là cơ sở quan trọng để đề xuất định hƣớng không gian và giải pháp PTDL các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên. Cơ sở tài liệu Luận án đƣợc thực hiện trên cơ sở các nguồn tài liệu sau: (i) nguồn từ số liệu thống kê, báo cáo, quy hoạch phát triển KT - XH, DL của các Bộ, Sở, Ban, Ngành: Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch, Tổng cục DL; Sở Du lịch, Sở Văn hoá và Thể thao, Sở Tài nguyên và Môi trƣờng; U ban nhân dân (UBND) của các tỉnh Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, UBND của các huyện Hƣớng Hoá, ĐaKrông, A Lƣới, Nam Đông; Viện Nghiên cứu PTDL, Viện Điều tra quy hoạch phát triển rừng, Vụ Lữ hành du lịch, Vụ Khách sạn.

(ii) Nguồn từ dữ liệu bản đồ: bản đồ địa chất, địa hình, địa mạo, bản đồ thảm thực vật, bản đồ hành chính tỉnh Quảng Trị, Thừa Thiên Huế ở tỉ lệ 1:200.000; bản đồ quy hoạch PTDL tỉnh Quảng Trị, Thừa Thiên Huế ở tỉ lệ 1:50. (iii) Nguồn từ các công trình dự án, các đề tài, báo cáo khoa học liên quan ĐKTN và TNDL của các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên. (iv) Các tài liệu thu thập, ghi chép từ các l n thực địa đến khu vực NC của tác giả. Cấu trúc luận án Luận án có 161 trang, 15 bản đồ.

Ngoài ph n mở đ u, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án bao gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận của việc đánh giá điều kiện tự nhiên và tài nguyên phục vụ phát triển du lịch Chƣơng 2. Đặc điểm tự nhiên và tài nguyên phục vụ phát triển du lịch các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên. Đánh giá điều kiện tự nhiên và tài nguyên cho phát triển du lịch các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên.

Định hƣớng và giải pháp phát triển du lịch các huyện miền núi khu vực Trị - Thiên 7 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC ĐÁNH GIÁ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ TÀI NGUYÊN PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN DU LỊCH 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án 1. Trên thế giới 1.