Giáo trình Tâm lý học Giáo dục Tiểu học - PGS. Nguyễn Văn Bắc & TS. Nguyễn Bá Phu

Tài liệu tham khảo giáo trình phát triển班级 hoạt động giáo dục tiểu học (TLTK 003) của tác giả Nguyễn Văn Bắc và Nguyễn Bá Phụ, dành cho sinh viên và giáo viên.

• Tác giả: PGS. Nguyễn Văn Bắc
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế
• Chuyên ngành: Tâm lý học giáo dục tiểu học
• Đề tài: Tâm lý học giáo dục tiểu học
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình tâm lý học giáo dục tiểu học

Giáo trình Tâm lý học giáo dục tiểu học do PGS. Nguyễn Văn Bắc và TS. Nguyễn Bá Phu biên soạn là tài liệu giảng dạy chính thức tại Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế năm 2017. Giáo trình được xây dựng dành cho học phần mã số PR102123, phục vụ đào tạo giáo viên tiểu học. Nội dung bao gồm ba chương lớn: nhập môn tâm lý học giáo dục tiểu học, tâm lý học dạy học tiểu học và tâm lý học giáo dục học sinh tiểu học. Giáo trình trình bày đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu của phân ngành này. Tài liệu cũng làm rõ mối quan hệ giữa tâm lý học giáo dục tiểu học với các phân ngành liên quan như giáo dục học, tâm lý học lứa tuổi, tâm lý học nhận thức và tâm lý học xã hội. Phương pháp nghiên cứu được đề cập bao gồm các nguyên tắc phương pháp luận và các phương pháp cụ thể. Giáo trình cung cấp hệ thống kiến thức toàn diện, từ lý thuyết đến thực hành, giúp sinh viên sư phạm hiểu sâu về tâm lý trẻ em trong môi trường giáo dục tiểu học.

1.1. Đối tượng nghiên cứu của tâm lý học giáo dục tiểu học

Đối tượng nghiên cứu của tâm lý học giáo dục tiểu học tập trung vào quá trình tâm lý của học sinh trong độ tuổi tiểu học. Phân ngành này nghiên cứu quy luật hình thành và phát triển nhận thức, tình cảm, ý chí của trẻ em từ sáu đến mười một tuổi. Đối tượng bao gồm hoạt động học tập, hoạt động chơi và các hoạt động khác trong nhà trường. Tâm lý học giáo dục tiểu học xem xét cách trẻ tiếp thu kiến thức mới, hình thành kỹ năng và phát triển tư duy. Nghiên cứu cũng hướng đến hiểu rõ đặc điểm tâm lý cá nhân từng học sinh. Qua đó, giáo viên có cơ sở khoa học để tổ chức quá trình dạy học hiệu quả hơn.

1.2. Nhiệm vụ của tâm lý học giáo dục tiểu học

Nhiệm vụ cơ bản của tâm lý học giáo dục tiểu học là khám phá quy luật tâm lý trong quá trình giáo dục trẻ nhỏ. Phân ngành này tìm hiểu đặc điểm nhận thức, tình cảm và ý chí của học sinh tiểu học. Nhiệm vụ tiếp theo là xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý trẻ. Giáo trình nhấn mạnh vai trò của hoạt động học trong sự hình thành nhân cách. Nghiên cứu cũng đề xuất phương pháp giáo dục phù hợp với đặc điểm tâm lý từng lứa tuổi. Cuối cùng, phân ngành này cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng chương trình và phương pháp dạy học hiện đại.

II. Phân tích các lý thuyết tâm lý học dạy học tiểu học

Giáo trình trình bày bốn lý thuyết tâm lý học dạy học chính có ảnh hưởng lớn đến giáo dục tiểu học. Thuyết liên tưởng xem quá trình học tập là sự hình thành liên kết giữa kích thích và phản ứng. Mô hình dạy học theo thuyết này nhấn mạnh việc lặp lại và củng cố kiến thức. Thuyết hành vi, với đại diện là Thorndike, đề xuất quy luật hiệu quả cho rằng hành động được củng cố bởi kết quả tích cực. Thuyết kiến tạo nhận thức của Piaget khẳng định trẻ em chủ động xây dựng tri thức qua tương tác với môi trường. Bruner phát triển mô hình học tập khám phá, khuyến khích học sinh tự phát hiện kiến thức. Thuyết hoạt động tâm lý của Leontiev và Galperin xem hoạt động là yếu tố trung tâm của sự phát triển. Galperin đề xuất giai đoạn hình thành hành động tâm lý theo từng bước. Mỗi lý thuyết mang đến góc nhìn riêng về cách trẻ em học tập và phát triển. Sự kết hợp các lý thuyết giúp giáo viên lựa chọn phương pháp dạy học đa dạng và phù hợp.

2.1. Thuyết hành vi và quy luật hiệu quả trong dạy học

Thuyết hành vi của Thorndike đặt nền tảng trên nguyên lý thử và sai trong học tập. Quy luật hiệu quả khẳng định hành động gây ra sự thỏa mãn sẽ có xác suất xuất hiện cao hơn. Ngược lại, hành động gây khó chịu sẽ bị loại bỏ dần. Phần thưởng có hiệu quả củng cố lớn hơn so với trừng phạt trong quá trình học tập. Trẻ em học tập hiệu quả hơn khi nhận được kết quả dễ chịu. Mô hình dạy học theo điều kiện hóa cổ điển dựa trên phản xạ có điều kiện của Pavlov. Công thức S-R chỉ ra mối liên hệ giữa kích thích và phản ứng mong muốn.

2.2. Thuyết kiến tạo nhận thức và mô hình học tập khám phá

Thuyết kiến tạo nhận thức của Piaget cho rằng trẻ em chủ động xây dựng tri thức qua trải nghiệm. Trẻ không tiếp nhận thụ động mà tự tổ chức thông tin từ môi trường xung quanh. Bruner phát triển lý thuyết này thành mô hình học tập khám phá. Học sinh được khuyến khích tự phát hiện quy luật và nguyên tắc mới. Giáo viên đóng vai trò người hướng dẫn thay vì truyền đạt trực tiếp. Mô hình này phù hợp với đặc điểm tư duy đang phát triển của học sinh tiểu học. Học tập khám phá giúp trẻ phát triển khả năng tư duy độc lập và sáng tạo.

III. Phương pháp hình thành khái niệm và kỹ năng cho học sinh

Giáo trình đề cập chi tiết quá trình hình thành khái niệm khoa học cho học sinh tiểu học. Khái niệm khoa học khác biệt với khái niệm thường thức ở tính hệ thống và chính xác. Học sinh cần trải qua quá trình phân tích, so sánh và khái quát để lĩnh hội khái niệm mới. Giáo viên sử dụng vật thật, hình vẽ và sơ đồ để minh họa cho khái niệm trừu tượng. Việc hình thành kỹ năng và kỹ xảo học tập được thực hiện theo các giai đoạn liên tiếp. Giai đoạn đầu tiên là lập cơ sở định hướng hành động cho học sinh. Tiếp theo là giai đoạn hành động với vật chất, học sinh thao tác trực tiếp với đồ vật. Sau đó chuyển sang giai đoạn hành động với lời nói to, học sinh mô tả bằng ngôn ngữ. Giai đoạn lời nói nội tâm giúp học sinh tự điều chỉnh hành động bên trong. Quá trình này đảm bảo kiến thức được nội hóa sâu sắc và bền vững. Giáo trình nhấn mạnh vai trò của sự phát triển trí tuệ song hành với quá trình dạy học.

3.1. Giai đoạn hình thành hành động tâm lý theo Galperin

Galperin đề xuất lý thuyết hình thành hành động tâm lý theo từng giai đoạn cụ thể. Giai đoạn đầu tiên là lập cơ sở định hướng, cung cấp hệ thống chỉ dẫn cách thức hành động. Giai đoạn thứ hai là hành động với vật chất, học sinh dùng tay thao tác trực tiếp. Theo Galperin, triển khai triệt để hành động vật chất là điều kiện số một. Giai đoạn thứ ba là hành động với lời nói to, học sinh mô tả thao tác bằng ngôn ngữ. Giai đoạn thứ tư là lời nói nội tâm, hành động được thu gọn bên trong. Cuối cùng là hành động tâm lý, kiến thức được nội hóa hoàn toàn.

3.2. Sự phát triển trí tuệ ở học sinh tiểu học

Sự phát triển trí tuệ là quá trình phức tạp diễn ra liên tục ở học sinh tiểu học. Các chỉ số đánh giá trí tuệ bao gồm khả năng quan sát, ghi nhớ và tư duy. Học sinh tiểu học chuyển dần từ tư duy cụ thể sang tư duy trừu tượng. Quá trình dạy học cần phù hợp với mức phát triển trí tuệ từng học sinh. Giáo viên sử dụng phương pháp trực quan để hỗ trợ sự phát triển nhận thức. Hoạt động học tập là yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển trí tuệ. Giáo trình nhấn mạnh mối quan hệ mật thiết giữa dạy học và phát triển trí tuệ.

IV. Kết luận và ứng dụng giáo trình tâm lý học giáo dục tiểu học

Giáo trình Tâm lý học giáo dục tiểu học của Nguyễn Văn Bắc và Nguyễn Bá Phu là tài liệu quan trọng cho đào tạo giáo viên. Nội dung giáo trình cung cấp nền tảng lý thuyết vững chắc về tâm lý học dạy học và giáo dục. Các lý thuyết từ liên tưởng, hành vi đến kiến tạo và hoạt động đều được trình bày hệ thống. Giáo viên tiểu học có thể áp dụng kiến thức từ giáo trình vào thực tế giảng dạy. Việc hiểu đặc điểm tâm lý giúp giáo viên lựa chọn phương pháp phù hợp cho từng học sinh. Quá trình hình thành hành động tâm lý theo Galperin mang lại hiệu quả cao trong dạy học. Giáo trình cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của sự phát triển trí tuệ song hành với giáo dục. Ứng dụng thực tiễn bao gồm thiết kế bài học, đánh giá học sinh và quản lý lớp học. Tài liệu này đóng góp vào sự phát triển chuyên môn của đội ngũ giáo viên tiểu học toàn quốc.

4.1. Ứng dụng lý thuyết vào thực tế giảng dạy tiểu học

Kiến thức từ giáo trình được áp dụng trực tiếp vào quá trình giảng dạy hàng ngày. Giáo viên sử dụng lý thuyết hành vi để thiết kế hệ thống khen thưởng phù hợp cho học sinh. Mô hình học tập khám phá giúp trẻ phát triển tư duy sáng tạo và độc lập. Phương pháp hình thành hành động theo Galperin được vận dụng trong dạy toán và tiếng Việt. Giáo viên tổ chức hoạt động học từ vật chất sang lời nói rồi đến tư duy bên trong. Việc hiểu tâm lý trẻ giúp giáo viên xử lý tình huống sư phạm hiệu quả hơn. Giáo trình cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng kế hoạch giáo dục cá nhân hóa.

4.2. Vai trò của giáo trình trong đào tạo giáo viên sư phạm

Giáo trình đóng vai trò cốt lõi trong chương trình đào tạo giáo viên tiểu học tại Đại học Huế. Sinh viên sư phạm tiếp cận hệ thống kiến thức tâm lý học từ cơ bản đến nâng cao. Giáo trình giúp sinh viên hiểu rõ đối tượng giáo dục là trẻ em trong độ tuổi tiểu học. Phương pháp nghiên cứu được trình bày giúp sinh viên phát triển năng lực khoa học. Bài tập thực hành và câu hỏi ôn tập củng cố kiến thức lý thuyết. Giáo trình cũng định hướng nghề nghiệp cho sinh viên sư phạm tương lai. Tài liệu này là nền tảng để giáo viên trẻ xây dựng phương pháp giảng dạy hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 1. Phân tích đối tượng và nhiệm vụ của tâm lý học giáo dục tiểu học. Nghiên cứu tâm lý học giáo dục tiểu học có ý nghĩa gì đối với hoạt động giáo dục học sinh tiểu học? 2. Trình bày mối quan hệ giữa tâm lý học giáo dục tiểu học với giáo dục tiểu học, tâm lý học phát triển, tâm lý học nhận thức và tâm lý học xã hội.

Nêu ý nghĩa của việc nắm vững vấn đề này đối với công tác giáo dục học sinh. Phân tích các phương pháp nghiên cứu tâm lý giáo dục tiểu học và vận dụng các phương pháp đó trong nghiên cứu tâm lý học sinh tiểu học. Chương 2 20 TÂM LÝ HỌC DẠY HỌC TIỂU HỌC Mục tiêu chương: Về kiến thức: Lĩnh hội các lý thuyết về tâm lý học trong dạy học cũng như nội dung của lý thuyết và các mô hình dạy học hiện đại trong nhà trường. Hiểu rõ được các kiến thức về tâm lý học hoạt động học của học sinh tiểu học; tâm lý về hoạt động dạy tiểu học cũng như các kiến thức về hình thành khái niệm, kỹ năng, kỹ xảo ở học sinh tiểu học và sự phát triển trí tuệ ở học sinh tiểu học.

Về kỹ năng: Phân tích, đánh giá ưu điểm, nhược điểm của từng lý thuyết học tập cũng như các mô hình dạy học được đề xuất. Biết lựa chọn mô hình dạy học phù hợp với hoạt động dạy và học hiện nay ở nhà trường tiểu học. Biết thiết kế tổ chức, hình thành hoạt động học tập cho học sinh ở bậc tiểu học; biết thiết kế bài dạy khoa học nhằm hình thành khái niệm, tri thức, kỹ năng, kỹ xảo cho học sinh tiểu học cũng như đề ra các phương hướng dạy học nhằm phát triển trí tuệ cho học sinh tiểu học. Về thái độ: Đánh giá đúng đắn về đóng góp của các lý thuyết dạy học và khả năng ứng dụng các mô hình đó vào dạy học.

Nhận thức được tầm quan trọng của kiến thức tâm lý học dạy học trong quá trình tổ chức hoạt động học tập cho học sinh cũng như áp dụng vào hoạt động dạy học ở người giáo viên, từ đó, sinh viên tích cực chủ động trong nghiên cứu và vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Những vấn đề chung về tâm lý học dạy học tiểu học Hoạt động học của học sinh tiểu học là hoạt động chủ đạo - Hoạt động đối tượng này lần đầu tiên xuất hiện trong tiến trình phát triển của trẻ em được tổ chức đặc biệt. Đối tượng hoạt động học là hệ thống các khái niệm khoa học và hệ thống 21 tri thức có tính lý luận. Hoạt động học của học sinh tiểu học phải được thực hiện thông qua phương pháp nhà trường, dưới sự tổ chức điều khiển, hoạt động dạy của giáo viên.

Hoạt động học của học sinh và hoạt động dạy của giáo viên thống nhât với nhau trong một hoạt động chung, đó là hoạt động dạy học. Để hoạt động dạy học có kết quả cần phải phân tích cơ sở tâm lý học của hoạt động dạy học như nắm vững một số lý thuyết tâm lý dạy học và mô hình dạy học ở bậc tiểu học; cấu trúc tâm lý của hoạt động học ở học sinh; các điều kiện cơ bản để hình thành tri thức, kỹ năng, kỹ xảo ở các em cũng như các điều kiện tổ chức, hình thành phát triển trí tuệ ở học sinh qua hoạt động dạy học. Hoạt động dạy cần nắm được các đặc điểm tâm lý của hoạt động dạy, các yếu tố tâm lý cần thiết trong việc tổ chức hoạt động dạy học có hiệu quả. Quá trình dạy học tiểu học và tâm lý học dạy học tiểu học Quá trình dạy học tiểu học là quá trình học sinh tiểu học hình thành những cơ sở ban đầu của nhân cách phát triển toàn diện theo mục đích giáo dục tiểu học dưới sự tổ chức, điều khiển, hướng dẫn của giáo viên tiểu học thông qua học tập các môn học khác nhau.

Từ vấn đề trên, chúng ta thấy quá trình dạy học tiểu học có một số vấn đề sau: - Quá trình dạy học tiểu học gắn liền với học tập các môn học của học sinh tiểu học do nhà trường tổ chức. - Quá trình dạy học tiểu học góp phần cơ bản vào thực hiện mục đích giáo dục toàn diện cho học sinh tiểu học và giúp cho các em học tiếp ở bậc học cao hơn. - Quá trình dạy học tiểu học được xem xét như là một hệ thống (Mục đích, nhiệm vụ, nội dung dạy học, phương pháp, phương tiện dạy học, kết quả dạy học, giáo viên và học sinh là chủ thể của hệ thống đó). - Trong quá trình dạy học tiểu học diễn ra sự tác động qua lại tích cực giữa giáo viên và học sinh, giữa dạy và học.

- Quá trình dạy học tiểu học tồn tại thống nhất biện chứng và được phân biệt tương đối với quá trình giáo dục theo nghĩa hẹp. Những lý thuyết tâm lý học dạy học và mô hình dạy học ở tiểu học 22 2. Thuyết Liên tưởng và mô hình dạy học theo Thuyết Liên tưởng a. Nội dung chủ yếu của thuyết liên tưởng Thuyết Liên tưởng là trường phái triết học - tâm lý học, được bắt nguồn từ triết học của Aristotle, đặc biệt là từ triết học duy cảm Anh.

Các đại diện tiêu biểu là Hobbes (1588-1679), Locke (1632- 1704), Spencer (1820-1903). Theo thuyết này, sự lĩnh hội kinh nghiệm xã hội thực chất là lĩnh hội các liên tưởng. Thuyết Liên tưởng thể hiện một số vấn đề chính sau: Thứ nhất: Con đường hình thành tâm lý, ý thức người là thông qua tạo liên kết giữa các cảm giác và các ý tưởng, hay nói khác, tâm lý, ý thức được cấu thành từ các cảm giác. Các cấu thành cao hơn như biểu tượng, ý nghĩ, tình cảm.

là cái thứ hai, xuất hiện nhờ liên tưởng các cảm giác. Thứ hai: Điều kiện để hình thành các liên tưởng là sự gần gũi của quá trình tâm lý. Ví dụ, sự nhớ lại một số sự vật, hiện tượng nào đó thường dẫn tới nhớ lại một số sự vật hay hiện tượng khác gần gũi với đối tượng đó. Thứ ba: Sự liên kết các cảm giác và ý tưởng để hình thành ý tưởng mới không phải là sự kết hợp đơn giản của các cảm giác hoặc các ý tưởng đã có, mà sự liên kết này tạo ra những ý tưởng mới.

Ví dụ như Oxy và Hydro kết hợp với nhau tạo thành H 2 0. Thứ tư: Các mối liên tưởng bị quy định bởi sự linh hoạt của các cảm giác và các ý tưởng thành phần được liên tưởng và tần số nhắc lại của chúng trong kinh nghiệm. Tức là, các cảm giác hay ý tưởng sống động hơn, thường xuyên hơn thì tạo ra các cảm giác và các ý tưởng mạnh hơn các cảm giác và các ý tưởng yếu hơn, ít thường xuyên hơn. Thứ năm: Các liên tưởng được hình thành theo một số quy luật như quy luật tương tự tức là ý thức của chúng ta dễ dàng đi từ một ý tưởng này sang một ý tưởng khác tương tự với nó; quy luật tương cận tức là khi ta nghĩ đến một vật, ta có khuynh nhớ lại những vật khác đã trải qua ở cùng một nơi và cùng một thời gian; quy luật nhân quả tức là khi có một ý tưởng về kết quả thường xuất hiện các ý tưởng là nguyên nhân dẫn đến kết quả đó.

23 Thứ sáu: Thuyết liên tưởng dựa vào cơ chế phản xạ có điều kiện, các liên tưởng được giải thích về phương diện sinh lý thần kinh là sự hình thành và khôi phục các đường mòn thần kinh nhờ các kích thích. Các loại liên tưởng trong dạy học Theo thuyết liên tưởng, muốn hình thành tư tưởng, khái niệm, quy luật, cách thức, biện pháp cho học sinh phải dựa vào các liên tưởng. Trong dạy học, các nhà khoa học chia thành bốn loại liên tưởng: - Liên tưởng khu vực: Loại liên tưởng này tương đối độc lập, chưa có mối liên hệ qua lại với nhau, chỉ mới cho chúng ta biết được kiến thức riêng lẻ. Ví dụ, thủ đô của Việt Nam là Hà Nội.

- Liên tưởng biệt hệ: Loại liên tưởng này đã có mối liên hệ nhưng vẫn đóng khung trong phạm vi hẹp. Chẳng hạn, kiến thức trong một chương, một phần của một tài liệu học tập nào đó. Ví dụ, các khái niệm về quá trình dạy học, nội dung dạy học, các nguyên tắc dạy học, các phương pháp dạy học trong giáo trình lý luận dạy học hoặc hoạt động, giao tiếp, ý thức, nhân cách. trong các phạm trù về tâm lý.

- Liên tưởng nội hệ: Loại liên tưởng này diễn ra trong phạm vi một khoa học, một ngành nghề. Chẳng hạn như các kiến thức trong tâm lý học; giáo dục học, phương pháp giảng dạy, kiến thức chuyên môn. của sinh viên chuyên ngành sư phạm. - Liên tưởng liên môn: Loại liên tưởng này được diễn ra trong mối tương quan giữa các ngành khoa học.

Chẳng hạn, khái niệm về con người được nhìn nhận trên quan điểm của triết học, quan điểm tâm lý học, quan điểm văn hóa học. Loại liên tưởng liên môn rất cần thiết để hoàn chỉnh học vấn chuyên môn, hiểu biết sâu về vấn đề. Do vậy, liên tưởng liên môn rất cần thiết trong dạy học để hình thành học vấn, nhân cách ở người học. Nhận xét về thuyết liên tưởng: Thuyết này có một số ưu điểm như phân loại được các liên tưởng hình thành trong ý thức, trong vốn hiểu biết và thấy được mối liên quan giữa các liên tưởng, kiến thức.

Tuy nhiên, thuyết này có một số hạn chế như chưa vạch ra được cơ chế, các giai đoạn hình thành các liên tưởng 24 như thế nào và không đánh giá đúng mức vai trò của chủ thể trong sự hình thành các liên tưởng. Mô hình dạy học thông báo theo thuyết liên tưởng Dạy học thông báo là mô hình dạy học cổ điển nhất. Trong đó, nội dung học tập là những tri thức có sẵn, được cấu trúc theo các mối liên hệ nhất định. Người giáo viên sử dụng các phương pháp khác nhau để thông báo cho người học các mối liên hệ trong nội dung học tập và giúp người học hình thành, củng cố, lưu giữ và khôi phục các kinh nghiệm đã có.

Dạy học theo mô hình thông báo có một số đặc điểm sau: Thứ nhất: Mục tiêu dạy học nhằm cung cấp cho người học những tri thức có sẵn và nội dung dạy học được cấu trúc theo quy luật liên kết nhất định. Thứ hai: Cơ chế học là sự hình thành, củng cố lưu giữ và khôi phục các mối liên tưởng.