Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ VỀ ĐẶC XÁ, ĐẠI XÁ 1. Khái niệm và đặc điểm của đặc xá, đại xá 1. Khái niệm đặc xá, đại xá Những năm đầu thành lập, điều kiện nước ta còn nhiều khó khăn, Đảng và Chính phủ phải lỗ lực, tập trung mọi nguồn lực, trí tuệ để lãnh đạo đất nước chống thù trong, giặc ngoài và bảo vệ đất nước. Tuy nhiên, Đảng và Nhà nước rất quan tâm đến những người đã lầm đường, lạc lối, tạo mọi điều kiện để họ sớm trở về với gia đình, xã hội.
Do vậy, chính sách đại xá (phóng thích), đặc xá được áp dụng ngay từ thời gian này. Để nhận thức đầy đủ về đặc xá, đại xá trước hết cần làm rõ khái niệm của chúng. Khái niệm đặc xá Đặc xá là chính sách nhân đạo, khoan hồng của Nhà nước do người có thẩm quyền quyết định nhằm miễn chấp hành hình phạt đối với người đang chấp hành hình phạt với những tiêu chuẩn, điều kiện do luật định khi có những sự kiện quan trọng. Đặc xá thường được tổ chức nhân dịp những sự kiện trọng đại của đất nước, của dân tộc và đáp ứng nhiệm vụ của nhà nước trong từng giai đoạn cụ thể.
Tuy nhiên, đến nay liên quan đến khái niệm đặc xá vẫn còn có các quan điểm khác nhau sau đây: Trong khoa học hình sự của Liên xô trước đây và Liên bang Nga ngày nay, cũng có nhiều quan điểm khác nhau về đặc xá cụ thể như sau[14, tr. 840]: “Nhà hình sự Nga nổi tiếng trước cách mạng, giáo sư Trường Đại học Tổng hợp Quốc gia Maxcơva Taganxev N. đã phân chia 3 dạng đặc xá là: -Induglentia hoặc là aggratiatio (tiếng Latinh có nghĩa là tha bổng hoặc ân xá): không áp dụng hình phạt tiếp theo do luật định đối với người mà lỗi đã được xác định theo trình tự của pháp luật. -Restitutio hoặc là rehabilitiatio (tiếng Latinh có nghĩa là phục hồi các quyền trước đây hoặc minh oan): Chấm dứt hình phạt đang chấp hành, đặc biệt là loại trừ những sự hạn chế các quyền nhằm khẳng định các nguyên tắc công 9 bằng và có ích mà các nguyên tắc đó đòi hỏi sự tương quan của mức hình phạt với tính chất tội lỗi thực tế của người bị kết án.
- Abolitia (tiếng Latinh có nghĩa là sự hủy bỏ): Loại trừ sự truy tố về hình sự hoặc đình chỉ sự truy tố đó đã được bắt đầu”[13, tr. 840]: - Trong khoa học luật hình sự Việt Nam, giữa các nhà nghiên cứu, những người thực thi pháp luật cũng còn nhiều quan điểm khác nhau về chế định đặc xá như sau: Theo luật gia Nguyễn Mạnh Hùng thì “Đặc xá là miễn tội, giảm hình phạt, miễn hình phạt hoặc xoá án tích đối với một người hoặc một số người nhất định theo đơn xin của đương sự, của gia đình họ, của cơ quan, tổ chức hữu quan hoặc căn cứ vào đường lối đối nội, đối ngoại của Nhà nước”[23,tr. Theo ThS Đinh Văn Quế, “Đặc xá là miễn toàn bộ hay một phần hình phạt đối với một hoặc một số người bị kết án” [29-Tr. Theo TS Giang Sơn thì:“Đặc xá là miễn toàn bộ hay một phần hình phạt hoặc giảm nhẹ hình phạt, kể cả miễn TNHS hoặc xoá án đối với một hay một số người phạm tội nhất định (cũng có trường hợp đặc xá với một số đông người)”[33, Tr.
Việc xét đặc xá không bị ràng buộc bởi tính chất nghiêm trọng của tội phạm và luôn luôn xuất phát từ lý do nhân đạo, coi bản án, quyết định của Toà án đã tuyên là đúng pháp luật, đúng người, đúng tội. TSKH Lê Cảm, về nội dung, “Đặc xá là sự khoan hồng mang tính chất tổng hợp về mặt pháp lý hình sự được thực hiện theo trình tự ngoài Toà án bằng việc áp dụng đối với riêng một (những) người bị kết án cụ thể nhất định một trong các biện pháp tha miễn của PLHS nếu người đó đáp ứng đầy đủ những điều kiện mà văn bản đặc xá quy định”. Về hình thức, “Văn bản đặc xá là văn bản quy phạm pháp luật do nguyên thủ quốc gia (Chủ tịch nước) ban hành dưới dạng quyết định nhân dịp những ngày Quốc khánh hoặc những ngày lễ lớn (như Tết dương lịch hay Tết nguyên đán) hàng năm của dân tộc hay có sự kiện 10 đặc biệt khác hoặc theo đơn xin ân giảm của người bị kết án, của thân nhân hay của người đại diện cho người đó”[14, tr 843]. Nghiên cứu các quan điểm trên đây về khái niệm đặc xá cho thấy: Các nhà khoa học có nhiều cách tiếp cận khác nhau do đó đưa ra các khái niệm khác nhau.
Tuy nhiên, có một đặc điểm chung là các nhà khoa học đều cho rằng đặc xá là chính sách khoan hồng của Nhà nước do người có thẩm quyền (Chủ tịch nước quyết định) quyết định. Đặc xá được quan niệm là miễn toàn bộ hoặc một phần hình phạt…Mặc dù vậy, các quan điểm nêu trên còn mang tính diễn giải, thiếu tính khái quát cao theo yêu cầu của khái niệm đặc xá. Theo Từ điển Tiếng việt thì “Đặc xá là tha tù nhân trong một dịp đặc biệt”. Khái niệm này mang tính khái quát cao, ngắn gọn nhưng chưa thể hiện được bản chất và nội dung của đặc xá[27, tr.
Theo Từ điển luật học thì “Đặc xá là miễn toàn bộ hoặc một phần hình phạt hoặc giảm nhẹ hình phạt kể cả miễn trách nhiệm hình sự, hoặc xóa án đối với một hoặc một số người nhất định, hoặc một số đông người đang chấp hành hình phạt trong trường hợp họ lập được công lớn hoặc đã già yếu, hoặc mắc bệnh hiểm nghèo. Quyết định đặc xá thuộc thẩm quyền Chủ tịch nước và thường được ban hành nhân dịp Quốc khánh hàng năm đối với người đang chấp hành án phạt tù”[25, tr. Khái niệm đặc xá nêu trong cuốn Từ điển luật học đã khái quát tương đối đầy đủ các vấn đề liên quan đến đặc xá. Tuy nhiên, khái niệm này còn mang tính diễn giải do đó còn dài dòng.
Theo Từ điển Bách khoa Công an nhân dân thì: “Đặc xá là miễn toàn bộ hay một phần hình phạt trước thời hạn cho những phạm nhân có quá trình cải tạo tốt, đạt những tiêu chuẩn quy định nhân dịp những sự kiện chính trị đặc biệt của quốc gia. Người bị kết án tử hình nếu được đặc xá thì được tha tội chết, giảm thành chung thân”[ 24, tr. 11 Khái niệm trên đây đã khái quát được nội dung và bản chất của đặc xá. Tuy nhiên, chưa làm rõ được tính nhân đạo, tính khoan hồng của Nhà nước, thời điểm đặc xá, thẩm quyền, quyết định đặc xá… Đặc xá là biện pháp khoan hồng của Nhà nước có nội dung là miễn chấp hành toàn bộ hoặc phần còn lại của hình phạt tù cho đích danh một phạm nhân nào đó hoặc cho những phạm nhân đã thoả mãn những điều kiện nhất định nào đó.
Tuỳ ở giai đoạn nào của quá trình thi hành án mà người bị kết án được đặc xá hoặc đại xá được miễn chấp hành toàn bộ hay phần hình phạt còn lại. Vì vậy, cần phải khẳng định về mặt nội dung, đặc xá là chế định pháp lý hình sự và thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật hình sự. Theo bản thân, qua nghiên cứu về chế định đặc xá có thể hiểu đặc xá như sau: Đặc xá là chính sách khoan hồng đặc biệt của Nhà nước đối với những người bị kết án nhân dịp kỷ niệm các ngày lễ lớn hoặc những sự kiện chính trị đặc biệt của quốc gia. Là quyết định của người đứng đầu Nhà nước miễn toàn bộ hay một phần hình phạt tù cho người bị kết tội theo bản án đã có hiệu lực pháp luật.
Khái niệm đại xá Sắc lệnh 33Đ ngày 19/9/1945 của Chủ tịch Hồ Chí Minh về phóng thích quy định:“Các tội nhân bị kết án trước ngày mười chín tháng tám dương lịch năm 1945 sẽ được phóng thích theo các thức định sau đây:…”.Thời điểm này chưa đưa ra khái niệm về phóng thích, đại xá. Theo từ điển tiếng Việt thì “phóng thích” có nghĩa là thả tù nhân, thả người đang bị tạm giam. Trong khoa học pháp lý của Việt Nam, liên quan đến chế định đại xá giữa các nhà nghiên cứu và những người thực thi pháp luật cũng có những quan điểm khác nhau. Dưới đây là một số quan điểm đáng quan tâm: Theo luật gia Nguyễn Mạnh Hùng thì:“Đại xá là tha tội cho những người phạm tội theo từng loại tội phạm, không phải xem xét từng trường hợp cụ thể.
Việc tha tội theo văn bản đại xá bao gồm việc miễn truy cứu TNHS đối với người phạm tội, tha cho người phạm tội đã bị kết án và đang CHHP, 12 xoá án tích cho những người đã chấp hành xong hình phạt về những tội được đại xá xảy ra trước ngày ban hành văn bản đại xá. Những người được đại xá về tội gì được coi là không có án tích về tội đó”[23, tr. Theo ThS Đinh Văn Quế thì:“Đại xá là việc miễn TNHS đối với một loại tội phạm hoặc một loại người phạm tội nhất định. Văn bản đại xá có hiệu lực đối với những hành vi phạm tội được nêu trong văn bản đó xảy ra trước khi ban hành văn bản đại xá thì được miễn truy cứu TNHS; nếu đã khởi tố, truy tố hoặc xét xử thì phải đình chỉ, nếu đã chấp hành xong hình phạt thì được coi là không có án tích” [29, tr.
Theo TS Giang Sơn thì: “Đại xá là việc cơ quan Nhà nước có thẩm quyền theo luật định quyết định miễn TNHS hoặc hình phạt, hoặc thay đổi hình phạt đã tuyên bằng hình phạt nhẹ hơn đối với một loại người phạm tội nhất định” [33, tr. Lê Cảm thì: Về nội dung, “Đại xá là sự khoan hồng mang tính chất tổng hợp về mặt pháp lý hình sự và TTHS được thực hiện theo trình tự ngoài Toà án bằng việc áp dụng đối với người phạm tội (bị kết án) không nhất định một trong các biện pháp tha miễn của PLHS nếu người đó đáp ứng đầy đủ những điều kiện mà văn bản đại xá quy định”[14, tr. Về hình thức, “Văn bản đại xá là văn bản quy phạm pháp luật do cơ quan lập pháp tối cao (Quốc hội) ban hành dưới dạng quyết định nhân dịp có sự kiện lịch sử đặc biệt quan trọng của đất nước, có hiệu lực pháp luật bắt buộc đối với tất cả các cơ quan bảo vệ pháp luật và Toà án căn cứ vào giai đoạn TTHS cụ thể tương ứng”[14, tr.