Chương 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Hội thoại và các dạng thức hội thoại 1. Khái niệm hội thoại Theo quan điểm chung của các nhà nghiên cứu đều cho rằng Hội thoại là hình thức giao tiếp thường xuyên, căn bản, phổ biến của ngôn ngữ và cũng là hình thức cơ sở của mọi hoạt động khác. Theo Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên) hội thoại “là sử dụng một ngôn ngữ để nói chuyện với nhau” [26, tr.
444] Đỗ Hữu Châu không đưa ra định nghĩa hội thoại nhưng khẳng định tầm quan trọng của nó: “Hội thoại là hình thức giao tiếp thường xuyên, phổ biến của ngôn ngữ, có cũng là hình thức cơ sở cho mọi hoạt động ngôn ngữ khác”[10, tr. 201] Tác giả Nguyễn Đức Dân chỉ rõ hơn đặc điểm của hội thoại: “Trong giao tiếp hai chiều, bên này nói, bên kia nghe và phản hồi trở lại. Lúc đó vai trò của hai bên thay đổi: bên nghe lại trở thành bên nói và bên nói lại trở thành bên nghe. Đó là hội thoại.
Hoạt động giao tiếp phổ biến nhất, căn bản nhất là hội thoại” [12, tr. 76] Theo tác giả Nguyễn Như Ý đã nhấn mạnh: “Hội thoại là hoạt động giao tiếp bằng lời ở dạng nói giữa các nhân vật giao tiếp nhằm trao đổi các nội dung miêu tả và liên cá nhân theo đích được đặt ra” [41, tr. Theo Đỗ Thị Kim Liên: “Hội thoại là một trong những hoạt động ngôn ngữ thành lời giữa hai hoặc nhiều nhân vật trực tiếp, trong một ngữ cảnh nhất định mà họ có sự sáng tác qua lại về hành vi ngôn ngữ hay hành vi nhận thức nhằm đi đến một đích nhất định” [19, tr. Trong nhiều tác phẩm văn học, cùng với ngôn ngữ của tác giả là sự xuất tồn tại luân phiên, xem kẽ ngôn ngữ hội thoại của các nhân vật.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong bất kể một tác phẩm văn học nào, hội thoại hầu như đều có mặt, nó không xuất hiện độc lập mà luôn gắn liền với ngôn ngữ của tác giả, hoàn thiện tác phẩm ở cả mặt nội dung và hình thức. Vận động hội thoại Để hình thành một cuộc hội thoại gồm có cấu trúc: sự trao lời, sự trao đáp và sự tương tác. Để hình thành một cuộc giao tiếp hoàn chỉnh và đúng hình thức thì đây là những điều kiện cần phải có. Để thực hiện cuộc hội thoại, ban đầu người nói đưa ra phát ngôn của mình hướng về phía người nghe nhằm phát đi thông tin và hướng tới một đối tượng nhất định nào đó, hoạt động đó được gọi là trao lời “vận động trao lời của người nói”.
Sau khi tiếp nhận phát ngôn từ phía người nói, người nghe sẽ phản hồi bằng cách đưa ra phát ngôn nhằm thể hiện quan điểm, tư tưởng, tình cảm của mình để đáp trả lại ý kiến của người nói, đây được gọi là “sự trao đáp”. Trong quá trình hội thoại, các đối ngôn sẽ ảnh hưởng lẫn nhau, tác động đến cách thức giao tiếp của nhau. Đó được xem là vận động tương tác xảy ra trong hội thoại. Sự trao lời Đây là vận động đầu tiên xuất hiện trong một cuộc hội thoại.
“Trao lời là vận động mà Sp1(vai nói) nói lượt lời của mình và hướng lượt lời của mình về phía Sp2 (vai nghe) nhằm làm cho Sp2 nhận biết được rằng lượt lời được nói ra đó là giành cho Sp2.”[10, 205] Ví dụ 10: “Thưa ngài, ngài là một người chồng mọc sừng!” [1, 345] Phát ngôn trên là của Sp1 (Xuân tóc đỏ) hướng đến Sp2 (ông Phán mọc sừng) nhằm thực hiện hợp đồng đã thỏa thuận giữa hai người. Trong lời trao, sự có mặt của Sp1 là tất yếu, không thể thiếu. Sự có mặt đó thể hiện ở nhiều dấu hiệu như: từ xưng hô ngôi thứ nhất, tình cảm, thái độ, quan 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com điểm của Sp1 trong nội dung lời trao. Ngoài ra còn phải kể đến những yếu tố phi lời khác như: điệu bộ, cử chỉ, nét mặt, ánh mắt…; qua những yếu tố hàm ẩn tiền giả định trong giao tiếp, qua những yếu tố ngôn ngữ tường minh như lời hô gọi, chỉ định, lời thưa gửi… 1.
Sự trao đáp Trao đáp hay còn gọi là sự đáp lời là lời mà Sp2 (vai nghe) dùng để đáp lại lời của Sp1( người nói). Phải có lời trao đáp thì một cuộc thoại mới chính thức được hình thành. Ví dụ 11: “Sp1: Ô kìa, con bé lạ nhỉ? Thế mày làm sao? Sp2: U ạ, dễ thường tôi…dễ thường tôi chửa…”[1, tr.99] Đây là lời trao đáp của Sp2 (nhân vật thị Mịch) thông báo với Sp1 (nhân vật bà Đồ) về việc mình đã mang thai với Nghị Hách Ví dụ 12: “Sp1: Mẹ kiếp! Con Giời với chả con Phật! Sp2: Cứ nói nhảm thế, chứ cậu ấy còn bé dại như thế, đã biết quái gì!” [1, 400] Trong ví dụ trên, lời trao đáp của Sp2(người vú nuôi) thể hiện thái độ phản đối với hành vi cảm thán thể hiện sự bất bình, chê trách của Sp1(Xuân tóc đỏ) trước lối sống của con trai bà Phó Đoan. Sự tương tác Trong quá trình hội thoại, các đối ngôn sẽ có ảnh hưởng lẫn nhau, tác động đến cách ứng xử của nhau.
Đây được xem là vận động tương tác xảy ra trong hội thoại. Trước khi hội thoại giữa các đối ngôn tồn tại một khoảng cá ch nhất định về sự hiểu biết lẫn nhau, về tâm lí, tình cảm… Sau khi hội thoại,nếu những khoảng 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cách ấy được thu hẹp lại, rút ngắn lại, khi ấy có thể nói đã có một cuộc hội thoại tích cực. Ngược lại, khoảng cách ấy vẫn giữ nguyên hoặc mở rộng ra, khi ấy cuộc thoại có thể bị xem là tiêu cực. Tương tác là một kiểu quan hệ xã hội giữa người với người.
Có một hoạt động xã hội thì có sự tương tác. Tương tác bằng lời là một kiểu tương tác, là hình thức giao tiếp bằng ngôn ngữ. Ví dụ 13: “Sp1: Nhục! Giời ơi! Nhục ơi là nhục! Sp2: Ô hay! Đẻ làm gì thế? Đi phu thì đã làm sao? Sp1: Nhục! Sức vóc học trò! Rồi ốm! Rồi chết!” [1, 28] Đây là cuộc thoại giữa hai nhân vật: Phú và mẹ Phú. Cuộc thoại diễn ra với hai quan điểm, thái độ, tình cảm khác nhau trước việc Phú phải đi hộ đê.
Sp1 (bà cụ Cử) phản đối việc Phú đi hộ đê, vô cùng lo lắng, đau khổ vì điều đó. Còn với Phú đi hộ đê là công việc bình thường, tất yếu trong hoàn cảnh của gia đình và tự tin mình có thể làm được. Như vậy các nhân vật trong cuộc thoại đã không cộng tác với nhau khiến cho cuộc thoại trở nên căng thẳng, không củng cố được mối quan hệ giữa các nhân vật. Như vậy trong các cuộc hội thoại ba vận động: trao lời, đáp lời, tương tác là ba vân động đặc trưng, có mối quan hệ chặt chẽ, không thể tách rời.
Bằng vận động trao lời, đáp lời, các nhân vật hội thoại sẽ tự hòa phối, liên hòa phối để thực hiện vận động tương tác. Các dạng thức hội thoại Qua khảo sát và thống kê các tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng, chúng tôi nhận thấy, ngôn ngữ của tác giả sử dụng nhiều dạng thức hội thoại như đơn thoại, song thoại, tam thoại, đa thoại. Dưới đây là những dạng thức hội thoại. Đơn thoại Có thể hiểu trên cơ sở lí thuyết thì đơn thoại là lời thoại của một nhân vật phát ra hướng đến người nghe nhưng không có lời đáp trực tiếp.
Việc tiếp nhận 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nội dung lời thoại được phản hồi bằng hành động thực hiện hay cử chỉ không được tác giả trực tiếp mô tả. Dạng đơn thoại biểu hiện rõ nhất ở kiểu lời trần thuật của nhân vật, có nghĩa là lời nói của nhân vật có xen một yếu tố kể của mình, của người. Có thể minh chứng bằng ví dụ sau: “Nó đọc thật to, lại lai nhai giọng hò như giọng ê a của đứa trẻ con học bài thuộc lòng chữ Hán vậy. Có điều đáng lạ là bài nó học chính tự nó đặt ra: - Mẹ kiếp! Quần với chả áo! Cái này là cái gì? À Lời hứa!.
Thắt đáy, nở ngực, nở đít… phải phải! Thắt đáy, nở ngực, nở đít là Lời hứa! Hở ngực, hở tay, hở đù là Chinh phục! Hở đến nách và nửa vú là ngây thơ! Cái chổi cướng cái đinh rơi xuống đất. Nó cúi nhặt mồn vẫn đọc to: - Hở đến nách và nửa vú là Ngây thơ! Hở… hở là… Ngây thơ!” [28, tr. 54] Đoạn văn là lời thoại của nhân vật “nó” với việc học thuộc những mẫu thời trang mà nó được giao một cách nhanh nhất. Động từ dẫn: “Nó đọc thật to” “mồm vẫn đọc to” của một thằng ma cà bông đang tìm cách đặt chân vào giới thượng lưu lúc bấy giờ.
Trong truyện “Người tù được tha” cũng có đoạn thoại sau: “Lần đầu trong đời, cụ phán Uyên dám nói ra miệng mấy câu tưởng không khi nào cụ dám nói: - Các ông nói rất phải. Nó chết như thế cố nhiên là hơn chết vì hóc xương gà! Kể ra cho đúng thì nó là người cũng đáng phục, có chí khí lỗi lạc khác nhiều người, khác tôi. Tôi sống thế này là hèn nhát cực điểm, vinh thân phì ra thế chứ có biết hy sinh là cái quái gì! Xã hội toàn những người như tôi cả thì cũng hỏng bét! Thôi thì… giữa lúc đau đớn, các ông khuyên tôi nên lấy thế làm vinh, tôi cũng xin lấy thế làm vinh chứ sao! Thì tôi cũng xin kiêu ngạo vì đã là bố nó, để mong khuây khỏa được đôi chút. 157] 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đây là đoạn thoại giữa cụ phán Uyên và những người dân, nhưng có thể thấy ông cụ đang độc thoại với chính mình.
Ông đang kể về về cái chết của cậu con trai với những lời lẽ tự hào. Và ai cũng ngạc nhiên về mấy câu nói hùng hồn bất ngờ của cụ phán mà tính nhút nhát là không còn ai chẳng biết. Trong mắt cụ thì cậu con trai chính là anh hùng, là vĩ nhân. Dạng đơn thoại còn tồn tại ở kiểu cấu trúc mệnh lệnh sai khiến: “Châu trừng mắt nhìn một lượt ba người chức vị, rồi nghẹn ngào hỏi: - Anh Phách tôi có mệnh hệ gì phải không? Lý trưởng đành rút giấy công văn để dưới đèn ra đưa cho Châu.
153] Đơn thoại không có bất kì lời đáp đồng ý nào nhưng đem lại hiệu quả cao. Thay vì lời đáp là hành động sẵn sàng của nhân vật. Vì vậy, cuộc thoại đã đạt đích.