Chương 1: Những vấn đề lí luận. Chương 2: Tìm hiểu đặc trưng ngôn ngữ trong truyện kí của Nguyễn Tuân. Sau cùng là phần Tài liệu tham khảo. CHƯƠNG MỘT: NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN 1.
Một số khái niệm 1. Phong cách và phong cách ngôn ngữ Nhìn chung, phong cách là một khái niệm khá phức tạp, có nhiều quan điểm và trường phái khác nhau. Hiện nay, có hàng trăm khái niệm, mỗi khái niệm thể hiện một cách nhìn, một hướng tiếp cận khác nhau. Phong cách học là một bộ môn của ngôn ngữ học, đó là điều rõ ràng nhưng phong cách học lại hàm chứa nhiều vấn đề, nhiều khái niệm như: phong cách, phong cách thời đại, phong cách tác giả, … những vấn đề, những khái niệm đó vẫn chưa được xác định một cách nhất quán.
Trước đây, khi ngôn ngữ học chưa phát triển, văn ngữ bất phân, phong cách vừa có nghĩa đặc trưng của một ngôn ngữ thuộc một loại hình nhất định: phong cách cao quý (ngôn ngữ thượng lưu), phong cách trung bình (ngôn ngữ trung lưu) và phong cách giản dị (ngôn ngữ hạ lưu); vừa là cảm nhận màu sắc sáng tạo nghệ thuật. Có thể nói, bộ môn tu từ học là tiền thân của phong cách học, với chiều dài phát triển hàng chục thế kỉ, tu từ học đã để lại cho con người những kiến thức quan trọng và phong phú về ngôn ngữ và văn chương. Những thành tựu mà tu từ học có được là cơ sở và nền tảng cho phong cách học phát triển, những khái niệm hay những tên gọi như: thi pháp học, âm luật học vẫn được sử dụng và tồn tại cho đến ngày nay. Tu từ học là bộ môn hội tụ cả hai yếu tố: Yếu tố thứ nhất, là nghệ thuật diễn đạt (ngôn ngữ) Yếu tố thứ hai, là nghệ thuật sáng tạo (văn chương) Như vậy, tu từ học vừa chứa đựng những đặc điểm liên quan đến ngôn ngữ học lại vừa mang những đặc điểm của văn chương.
Mặt khác, ta thấy rằng, tu từ học đã giúp cho các nhà ngôn ngữ học có cách nhìn những xây dựng tương ứng với sơ đồ ngôn ngữ học hiện đại: Người nói – Tư tưởng – Ngôn ngữ. Nó chứa đựng những gợi ý, những quan sát, những định nghĩa mà các nhà ngôn ngữ học sẽ kết thừa, đi sâu và phát triển thêm. Thật sự, tu từ học là một bộ môn có sự phát triển lâu đời và có nhiều thành tựu to lớn. Tuy vậy, bộ môn này không tránh khỏi được những hạn chế khi xã hội phát triển và ngôn ngữ học có những bước tiến quan trọng.
Để khắc phục những hạn chế của tu từ học thì bộ môn khác ra đời, đó là Phong cách học. Đến thế kỉ XVII khái niệm phong cách được nhìn nhận là: đặc trưng sáng tạo, cá tính sáng tạo nghệ thuật, phong cách đồng nhất với các khái niệm trên: “Phong cách chính là bản thân con người” (Buffon), quan niệm này chỉ là một cách phát triển khác của quan niệm “Lời nói chính là diện mạo của tâm hồn” (Sènèque) và “Tính cách nào thì phong cách ấy” (Platon). Cho đến nay lí thuyết sáng tạo nghệ thuật vẫn trung thành với cách nhìn phong cách bằng con người hoặc tính cách, hoặc tâm hồn, hoặc tư tưởng, hoặc cả ba: cá tính sáng tạo, tư tưởng nghệ thuật trong mối quan hệ với trào lưu tư tưởng xã hội và trào lưu nghệ thuật. Như vậy, từ “phong cách” được hiểu theo ba nghĩa: Một là, đối với một số người là nghệ thuật viết văn.
Hai là, đối với một số khác thì chính là bản chất con người “một phẩm chất tự nhiên chẳng khác nào âm thanh của giọng nói” (P. Ba là, “số còn lại thường là lẫn lộn hai ý nghĩa trên” [Nguyễn Thái Hòa (1997), Dẫn luận phong cách học, tr. Đến cuối thế kỉ IXX đầu thế kỉ XX, ngôn ngữ học phát triển và tách khỏi văn học thì vấn đề phong cách học được tiếp cận ở nhiều hướng khác nhau, có lúc trái ngược nhau: - Khái niệm phong cách gắn với F. De Saussủe và Ch.Bally là: “Tinh thần ngôn ngữ dân tộc” bao hàm tất cả các “sự kiện được biểu đạt với màu sắc biểu cảm”.
- Khái niệm phong cách gắn với trường phái ngôn ngữ học Đức, xem lời nói như là một sự kiện phong cách mà ta gộp chung gọi là phong cách lời nói. - Với trường phái ngôn ngữ học Praha mà tiêu biểu là R. Jakobson, chú ý nhiều ở phương diện chức năng - cấu trúc. Trường phái này tránh sử dụng những khái niệm như “phong cách” hay “phong cách học”.
Vì hệ thống tổng quát lí thuyết của R. Jakbson dù đủ sức khái quát các hiện tượng thuộc về phong cách học nhưng trong ứng dụng, những người kế tục ông thiên về văn bản nghệ thuật (thơ và văn xuôi nghệ thuât) trong khi phạm vi sử dụng ngôn ngữ rộng lớn hơn rất nhiều. - Với các nhà ngôn ngữ học Xô Viết thì “phong cách” được hiểu giới hạn trong “phong cách chức năng” như là hệ thống phân loại các lớp ngôn ngữ trong lòng ngôn ngữ dân tộc, bao gồm các: phong cách khẩu ngữ, phong cách khoa học, phong cách nghệ thuật. Trong đó, phong cách ngôn ngữ cá nhân chỉ được xem là một phần nhỏ trong lời nói nghệ thuật và là tượng của thi pháp học.
Tuy nhiên, cái chung nhất ở đây khi nói về khái niệm phong cách là những thuộc tính của hoạt động ngôn ngữ và phong cách cũng là hiện tượng lặp đi lặp lại trong biểu đạt ngôn từ của con người. Về mặt lí thuyết, gần đây người ta còn nói đến phong cách thời đại, phong cách thể loại, phong cách lập mã, phong cách giải mã, phong cách lời nói. Phong cách ngôn ngữ học chính là lý thuyết về khảo sát các phương tiện biểu đạt tu từ của ngôn ngữ. Cách nhìn nhận này đã giúp cho việc thiết lập được phương pháp nghiên cứu hiệu quả và mở đường cho phong cách học phát triển.
Ở đây, ta cũng cần hiểu thêm khái niệm phong cách học lời nói. Phong cách học lấy lời nói làm đối tượng nghiên cứu kể cả văn bản và văn bản nghệ thuật. Dường như, điều này trái với quan điểm của Ch. Bally, ông cho rằng, phong cách học không để ý đến từng cá nhân hay từng tác phẩm mà chỉ dừng lại ở các phương tiện biểu đạt của ngôn ngữ mà thôi.
Nhìn nhận ở góc độ giao tiếp thì phong cách học có khả năng xem xét giá trị của lời nói và hiệu lực của nó ở mối quan hệ đối thoại, bao gồm những dạng văn bản nói và văn bản viết, tức là tất cả các hình thức diễn đạt ngôn ngữ có giá trị. Phong cách học có xu hướng tiếp cận và ảnh hưởng các bộ môn khác là thi pháp học và phê bình văn học và như thế phong cách học sẽ trở thành một khoa học liên ngành tuy vẫn không xa rời xuất phát điểm là ngôn ngữ học. Dựa vào nhiều nguồn tư liệu, nhiều xu hướng nghiên cứu phong cách Nguyễn Thái Hòa đã đưa ra một định nghĩa. Ông viết: “Phong cách là những đặc trưng trong hoạt động lời nói được lặp đi lặp lại ở một người nào đó, ở một môi trường ngôn ngữ hay một cộng đồng, có khả năng khu biệt với những kiểu biểu đạt ngôn ngữ khác; nói cách khác, nó là tổng số của những dấu hiệu khu biệt của các sự kiện lời nói trong giao tiếp, phản ánh một cấu trúc bên trong và một cơ chế hoạt động ngôn ngữ” [Nguyễn Thái Hòa, Dẫn luận phong cách học 1997, tr.172, Nxb Giáo dục].
Dù Nguyễn Thái Hòa xác định trước rằng đây chỉ là một cách hiểu xuất phát của từ “phong cách”, không phân biệt ngôn ngữ với hoạt động ngôn ngữ; nghệ thuật hay phi nghệ thuật, nhưng định nghĩa này có thể giúp ta nhận diện phong cách ngôn ngữ của một tác giả văn học. Trong tác phẩm “Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều” Phan Ngọc đã định nghĩa về phong cách như sau: “Phong cách là sự lặp đi lặp lại của một chùm nét khu biệt […] phong cách là một cấu trúc hữu cơ của tất cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử và chứa đựng những giá trị lịch sử có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại hay một tác giả”. Ở góc độ khác, Nguyễn Văn Tu cho rằng: “Phong cách là tất cả những phương tiện biểu đạt tiêu chuẩn hóa mà xã hội hiểu được, do mục đích và đặc điểm của việc trao đổi quy định. Cơ sở của phong cách là truyền thống chọn lọc từ thành ngữ và phương tiện ngữ pháp dùng cho mục đích thông tin nhất định, người ta còn gọi phong cách đây là phong cách chức năng” [Nguyễn Văn Tu, Từ vựng tiếng Việt, Nxb Giáo dục, 1968, tr.
Nguyễn Thái Hòa cũng đưa ra một quan niệm về phong cách tương đối xác đáng đó là: “Ngôn ngữ là tiềm năng chung, là vật liệu xây dựng từ đó tất cả người sử dụng đều có thể lắp ghép lời nói cụ thể của mình. Lời nói chứa đựng nội dung thông báo và những quy tắc mà mọi người đều hiểu được. Vậy thì, cách thức tạo thành và sự sắp xếp thống nhất ngôn ngữ / lời nói trong trường hợp giao tiếp cụ thể, đó chính là phong cách” [Nguyễn Thái Hòa, Dẫn luận phong cách học, Nxb Giáo dục, 1997]. Với cái nhìn có tính khái quát cao, Cù Đình Tú đã đưa ra khái niệm phong cách học khá tiêu biểu: “Phong cách học là một bộ phận của ngôn ngữ học nghiên cứu quy tắc, quy luật lựa chọn và hiệu quả lựa chọn sử dụng toàn bộ các phương tiện ngôn ngữ nhằm biểu hiện một nội dung tư tưởng, tình cảm nhất định trong những phong cách chức năng ngôn ngữ nhất định” [Cù Đình Tú, Phong cách học và đặc điểm tu từ học tiếng Việt, Nxb Đại học và Trung học chuyên nghiệp, 1983, tr.
Rõ ràng, phong cách học ngôn ngữ có nhiệm vụ và chức năng khảo sát các phong cách chức năng ngôn ngữ và khảo sát các phương tiện biểu cảm của ngôn ngữ, từ đó tìm ra những đặc điểm và những quy luật của mỗi nhà văn hoặc từng thời đại. Cuốn Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học do Nguyễn Như Ý chủ biên đã tổng hợp một cách khá đầy đủ các quan niệm về phong cách. Theo ông, “phong cách là cách sử dụng (lựa chọn) những phương tiện ngôn ngữ trong các phát ngôn hữu quan tùy theo mục đích hình thái và tác dụng cụ thể của các phương tiện đó, cũng như tùy theo phương hướng cá nhân (như hướng cảm xúc, hướng thẩm mĩ, …) của người nói hay người viết.