Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và phim OCT của bệnh nhân phù hoàng điểm do đái tháo đường

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu Luận văn tốt nghiệp đặc điểm lâm sàng và phim oct của bệnh nhân phù hoàng điểm do đái tháo đường, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Lê Quỳnh Chi
• Người hướng dẫn: TS. Đặng Trần Đạt
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Y đa khoa
• Đề tài: Đặc Điểm Lâm Sàng Và Phim OCT Ở Bệnh Nhân Phù Hoàng Điểm Do Đái Tháo Đường
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Đặc điểm giải phẫu, sinh lý của võng mạc vùng hoàng điểm
• 1.2. Phù hoàng điểm do đái tháo đường
• 1.3. Một số yếu tố liên quan đến phù hoàng điểm do đái tháo đường
• 1.4. Tình hình nghiên cứu phù hoàng điểm trên Thế giới và tại Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4. Các bước nghiên cứu
• 2.5. Các chỉ số nghiên cứu và tiêu chuẩn
• 2.6. Xử lý và phân tích số liệu
• 2.7. Đạo đức nghiên cứu
• 2.8. Những hạn chế của nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Kết quả về đặc điểm nhóm nghiên cứu
• 3.2. Mô tả đặc điểm lâm sàng bệnh nhân phù hoàng điểm do đái tháo đường
• 3.3. Kết quả về một số yếu tố liên quan đến tổn thương hoàng điểm đái tháo đường
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm chung của nhóm bệnh nhân nghiên cứu
• 4.2. Đặc điểm lâm sàng bệnh nhân phù hoàng điểm do đái tháo đường
• 4.3. Mối liên quan giữa phù hoàng điểm do đái tháo đường và các yếu tố khác
• 4.3.1. Đặc điểm lâm sàng và trên phim chụp OCT của phù hoàng điểm do đái tháo đường
• 4.3.2. Mối liên quan của phù hoàng điểm do đái tháo đường với một số yếu tố khác
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân phù hoàng điểm do đái tháo đường

Bệnh nhân phù hoàng điểm do đái tháo đường thường có những đặc điểm lâm sàng rõ rệt. Triệu chứng chính bao gồm nhìn mờ, méo hình và ám điểm. Nhìn mờ có thể diễn ra từ từ hoặc đột ngột, thường do tổn thương tế bào biểu mô sắc tố và tế bào cảm thụ võng mạc. Méo hình là hiện tượng hình ảnh bị biến dạng, trong khi ám điểm là cảm giác có chấm đen hoặc vùng tối trước mắt. Các dấu hiệu thực thể khi khám mắt bao gồm vi phình mạch, xuất tiết cứng và mềm, cùng với xuất huyết trong võng mạc. Vi phình mạch là dấu hiệu đầu tiên có thể phát hiện khi soi đáy mắt, thường nằm ở phía thái dương của hoàng điểm. Xuất tiết cứng và mềm cũng là những dấu hiệu quan trọng, cho thấy sự tổn thương của mạch máu và tế bào võng mạc. Những triệu chứng này không chỉ ảnh hưởng đến thị lực mà còn tác động đến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân.

1.1. Triệu chứng cơ năng

Triệu chứng cơ năng của bệnh nhân phù hoàng điểm do đái tháo đường rất đa dạng. Nhìn mờ là triệu chứng phổ biến nhất, có thể diễn ra từ từ hoặc đột ngột. Bệnh nhân có thể cảm thấy hình ảnh bị méo mó, nhỏ lại hoặc có những vùng tối xuất hiện trong tầm nhìn. Những triệu chứng này thường gây khó khăn trong sinh hoạt hàng ngày và ảnh hưởng đến khả năng làm việc của bệnh nhân. Việc nhận diện sớm các triệu chứng này là rất quan trọng để có thể can thiệp kịp thời, nhằm bảo vệ thị lực cho bệnh nhân. Đặc biệt, trong giai đoạn đầu của bệnh, việc phát hiện và điều trị sớm có thể giúp ngăn ngừa sự tiến triển của bệnh và cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

II. Phim OCT và đánh giá tình trạng võng mạc

Phim OCT (Chụp cắt lớp võng mạc) là một công cụ quan trọng trong việc đánh giá tình trạng võng mạc ở bệnh nhân phù hoàng điểm do đái tháo đường. Phim OCT cho phép quan sát chi tiết các lớp của võng mạc, từ đó giúp xác định độ dày và hình thái của võng mạc. Đánh giá phù hoàng điểm trên OCT thường dựa vào bề dày võng mạc và hình thái của các lớp võng mạc. Trong trường hợp phù hoàng điểm, hình ảnh cho thấy sự dày lên của võng mạc và các đặc trưng hình thái điển hình. Phim OCT cũng giúp phân loại phù hoàng điểm thành các dạng khác nhau như phù hoàng điểm không dạng nang và phù hoàng điểm dạng nang. Việc sử dụng OCT không chỉ giúp chẩn đoán chính xác mà còn hỗ trợ trong việc theo dõi tiến triển của bệnh và hiệu quả điều trị.

2.1. Đánh giá hình thái võng mạc

Đánh giá hình thái võng mạc qua phim OCT cho phép nhận diện các thay đổi trong cấu trúc của võng mạc. Hình ảnh OCT cho thấy sự dày lên của các lớp võng mạc, giảm phản xạ trong võng mạc và mất tính đều đặn của các lớp này. Đặc biệt, trong trường hợp phù hoàng điểm dạng nang, sự hiện diện của các khoang dạng nang trong võng mạc là một dấu hiệu quan trọng. Những thay đổi này không chỉ giúp xác định tình trạng bệnh mà còn cung cấp thông tin quý giá cho việc lập kế hoạch điều trị. Việc theo dõi thường xuyên qua OCT giúp bác sĩ đánh giá hiệu quả của các phương pháp điều trị và điều chỉnh kịp thời nếu cần thiết.

III. Mối liên quan giữa các yếu tố nguy cơ và phù hoàng điểm

Nghiên cứu cho thấy có nhiều yếu tố nguy cơ liên quan đến sự phát triển của phù hoàng điểm do đái tháo đường. Thời gian mắc bệnh, mức độ kiểm soát đường huyết và tình trạng huyết áp là những yếu tố chính. Thời gian mắc đái tháo đường càng lâu, nguy cơ mắc phù hoàng điểm càng cao. Nghiên cứu dịch tễ học cho thấy tỷ lệ mắc bệnh võng mạc đái tháo đường tăng theo thời gian, với 80% bệnh nhân mắc bệnh sau 15 năm. Kiểm soát đường huyết kém cũng là một yếu tố nguy cơ lớn, khi mức đường huyết cao kéo dài có thể làm tổn thương tế bào nội mô mạch máu, dẫn đến phù hoàng điểm. Tăng huyết áp cũng có mối liên quan chặt chẽ với tình trạng này, khi áp lực máu cao có thể gây tổn thương cho lớp tế bào nội mô và làm tăng nguy cơ phù hoàng điểm.

3.1. Thời gian mắc đái tháo đường

Thời gian mắc đái tháo đường là yếu tố tiên đoán quan trọng cho sự phát triển của bệnh võng mạc đái tháo đường. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc bệnh võng mạc tăng lên theo thời gian mắc bệnh. Cụ thể, 8% bệnh nhân mắc bệnh trong 3 năm đầu, 25% trong 5 năm tiếp theo, và 80% sau 15 năm. Điều này cho thấy sự cần thiết phải theo dõi và quản lý bệnh nhân đái tháo đường một cách chặt chẽ, đặc biệt là trong những năm đầu mắc bệnh. Việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời có thể giúp giảm thiểu nguy cơ mắc các biến chứng nghiêm trọng như phù hoàng điểm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC LÊ QUỲNH CHI ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG VÀ PHIM OCT CỦA BỆNH NHÂN PHÙ HOÀNG ĐIỂM DO ĐÁI THÁO ĐƯỜNG TẠI BỆNH VIỆN MẮT TRUNG ƯƠNG KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH Y ĐA KHOA Hà Nội - 2022 Luan van ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC Người thực hiện: LÊ QUỲNH CHI ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG VÀ PHIM OCT CỦA BỆNH NHÂN PHÙ HOÀNG ĐIỂM DO ĐÁI THÁO ĐƯỜNG TẠI BỆNH VIỆN MẮT TRUNG ƯƠNG Khóa: QH.2016Y Người hướng dẫn 1: TS. ĐẶNG TRẦN ĐẠT Người hướng dẫn 2: ThS. NGUYỄN THU TRANG Hà Nội - 2022 Luan van LỜI CẢM ƠN Em xin gửi lời cảm ơn tới Ban giám hiệu trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội, Ban giám đốc Bệnh viện Mắt Trung ương cùng các bác sĩ tại Bệnh viện Mắt Trung ương đã quan tâm, giúp đỡ và tạo điều kiện thuân lợi cho em thực hiện nghiên cứu. Đặc biệt, em xin bày tỏ lòng kính trọng và cảm ơn sâu sắc tới TS. Đặng Trần Đạt - Trưởng khoa Khám bệnh theo yêu cầu - Bệnh viện Mắt Trung ương, người thầy đã tận tâm hướng dẫn, giúp đỡ em trong quá trình học tập và nghiên cứu. Em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến ThS. Nguyễn Thu Trang - Giáo vụ bộ môn Mắt - trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tận tình giúp đỡ, cho em những lời khuyên quý báu để em có thể hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này. Trong quá trình thực hiện đề tài, em đã học hỏi được rất nhiều từ Thầy, Cô. Cuối cùng, em xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, người thân và bạn bè, những người đã luôn cổ vũ, động viên và giúp đỡ em trong suốt thời gian học tập và thực hiện nghiên cứu. Hà Nôi, ngày tháng năm Sinh viên Lê Quỳnh Chi Luan van DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ĐTĐ Đái tháo đường VM Võng mạc VMTT Võng mạc trung tâm HĐ Hoàng điểm VM ĐTĐ Võng mạc đái tháo đường TTT Thủy tinh thể XHDK Xuất huyết dịch kính XHVM Xuất huyết võng mạc DME Diabetic Macular Edema (Phù hoàng điểm đái tháo đường) OCT Optical Coherence Tomography (Chụp cắt lớp võng mạc) Luan van DANH MỤC HÌNH, BẢNG VÀ BIỂU ĐỒ Hình 1. 1: Giải phẫu các lớp võng mạc . 2: Sơ đồ cắt ngang vùng hoàng điểm . 3: Sơ đồ mạch máu võng mạc . 4: Tiêu chuẩn chẩn đoán phù hoàng điểm theo EDTRS (1) . 5: Tiêu chuẩn chẩn đoán phù hoàng điểm theo EDTRS (2) . 6: Tiêu chuẩn chẩn đoán phù hoàng điểm theo EDTRS (3) . 7: Vi phình mạch trên ảnh màu đáy mắt . 8: C: xuất tiết cứng kèm theo vi phình mạch; D: xuất tiết cứng9 Hình 1. 9:C: chấm, nốt xuất huyết võng mạc; D: đám nhồi máu võng mạc . 10: Tân mạch võng mạc . 11: Các lớp võng mạc vùng hoàng điểm bình thường trên OCT [30] . 12: Phù hoàng điểm dạng nang . 1: Máy Cirrus HD-OCT 5000 . 1: Bảng phân độ huyết áp theo NICE 2019[10] . 2: Bảng phân loại mức độ giảm thị lực . 1: Phân bố bệnh nhân theo giới tính . 1: Phân bố bệnh nhân theo nhóm tuổi . 2: Phân bố bệnh nhân theo trình độ học vấn . 3: Phân loại bệnh nhân theo thời gian mắc ĐTĐ . 4: Phân loại bệnh nhân theo mức đường huyết . 5: Phân loại bệnh nhân theo đặc điểm sử dụng insulin . 6: Phân loại bệnh nhân theo mức huyết áp . 7: Phân bố mắt tổn thương . 2: Phân bố triệu chứng cơ năng . 8: Phân bố mức thị lực . 9: Phân bố triệu chứng thực thể .26 Luan van Biểu đồ 3. 3: Phân bố hình thái phù hoàng điểm . 10: Liên quan giữa số mắt phù hoàng điểm và trình độ văn hóa . 11: Độ dày VMTT trung bình của các nhóm trình độ văn hóa28 Bảng 3. 12: Liên quan giữa số mắt phù hoàng điểm và thời gian mắc ĐTĐ . 13: Độ dày VMTT trung bình theo nhóm thời gian mắc ĐTĐ30 Bảng 3. 14: Liên quan giữa số mắt phù hoàng điểm và mức đường huyết . 15: Độ dày VMTT trung bình của các nhóm mức đường huyết . 16: Liên quan giữa số mắt tổn thương hoàng điểm và đặc điểm sử dụng insulin điều trị ĐTĐ . 17: Độ dày VMTT trung bình của nhóm sử dụng insulin và không sử dụng insulin . 18: Liên quan giữa số mắt tổn thương hoàng điểm và tình trạng huyết áp . 19: Độ dày VMTT trung bình của nhóm huyết áp cao và huyết áp bình thường . 1: So sánh tỷ lệ giới tính giữa các nghiên cứu . 35 Luan van MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ .1 Chương 1: TỔNG QUAN . Đặc điểm giải phẫu, sinh lý của võng mạc vùng hoàng điểm . Phù hoàng điểm do đái tháo đường . Một số yếu tố liên quan đến phù hoàng điểm do đái tháo đường . Tình hình nghiên cứu phù hoàng điểm trên Thế giới và tại Việt Nam .15 Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU . Đối tượng nghiên cứu . Thời gian và địa điểm nghiên cứu . Phương pháp nghiên cứu . Các bước nghiên cứu . Các chỉ số nghiên cứu và tiêu chuẩn . Xử lý và phân tích số liệu . Đạo đức nghiên cứu . Những hạn chế của nghiên cứu .21 Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU . Kết quả về đặc điểm nhóm nghiên cứu . Mô tả đặc điểm lâm sàng bệnh nhân phù hoàng điểm do đái tháo đường . Kết quả về một số yếu tố liên quan đến tổn thương hoàng điểm đái tháo đường . 28 Chương 4: BÀN LUẬN . Đặc điểm chung của nhóm bệnh nhân nghiên cứu . Đặc điểm lâm sàng bệnh nhân phù hoàng điểm do đái tháo đường36 4. Mối liên quan giữa phù hoàng điểm do đái tháo đường và các yếu tố khác . Đặc điểm lâm sàng và trên phim chụp OCT của phù hoàng điểm do đái tháo đường . Mối liên quan của phù hoàng điểm do đái tháo đường với một số yếu tố khác . 44 Luan van TÀI LIỆU THAM KHẢO . 48 Bệnh án nghiên cứu .48 Một số hình ảnh minh họa .52 Hình ảnh đáy mắt BN Phạm T. 52 Kết quả chụp OCT bệnh nhân Lê V. 53 Kết quả chụp OCT BN Nguyễn T.54 Luan van ĐẶT VẤN ĐỀ Đái tháo đường là bệnh rối loạn chuyển hóa, đặc trưng bởi tình trạng tăng đường huyết mạn tính phối hợp với rối loạn chuyển hóa carbonhydrat, lipid và protein, nguyên nhân do tình trạng giảm tiết insulin, tác dụng của insulin hoặc cả hai. Theo ước tính của Hiệp hội đái tháo đường Thế giới (IDF) năm 2021[14] toàn cầu có 537 triệu người trưởng thành mắc đái tháo đường. Số ca mắc liên tục gia tăng, từ khoảng 108 triệu ca năm 1980 đến gấp gần 5 lần vào năm 2021. Đái tháo đường được coi là một trong ba bệnh có tốc độ gia tăng nhanh nhất thế giới. Trong những năm qua, Việt Nam cũng là một trong những quốc gia có tỷ lệ người mắc đái tháo đường tăng nhanh chóng. [3] Bệnh đái tháo đường gây nhiều biến chứng nguy hiểm, gồm các biến chứng cấp tính và biến chứng mạn tính. Biến chứng mạn tính thường gặp là tổn thương đại mạch hoặc vi mạch tại các cơ quan đích như thận, tim, mắt. Tại mắt, một số biến chứng của đái tháo đường như phù hoàng điểm, đục thể thủy tinh, glôcôm,… có thể dẫn tới mù lòa. [4, 5] Phù hoàng điểm là nguyên nhân phổ biến gây giảm hoặc mất thị lực ở bệnh nhân đái tháo đường. Phù hoàng điểm thường xuất hiện ở giai đoạn sớm của bệnh đái tháo đường. Vì vậy, việc phát hiện, chẩn đoán và điều trị từ giai đoạn sớm rất có ý nghĩa trong việc phòng ngừa giảm thị lực, phục hồi thị lực, cải thiện và nâng cao chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân, đặc biệt bệnh nhân đang trong độ tuổi lao động. Hiện nay, tại Việt Nam có nhiều nghiên cứu về phù hoàng điểm do đái tháo đường. Mục tiêu của nghiên cứu rất đa dạng như phương pháp điều trị tập trung vào nghiên cứu tác dụng của các loại thuốc, hiệu quả của phẫu thuật, điều trị bằng laser hoặc nghiên cứu đặc điểm dịch tễ, lâm sàng của bệnh tại một vùng dân cư. Để tổng hợp các đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của bệnh phù hoàng điểm do đái tháo đường trên nhóm bệnh nhân đến khám và điều trị tại Bệnh viện Mắt Trung ương, chúng tôi tiến hành nghiên cứu: “Đặc điểm lâm sàng và phim OCT của bệnh nhân phù hoàng điểm do đái tháo đường” với hai mục tiêu: 1 Luan van 1. Mô tả đặc điểm lâm sàng và phim chụp OCT của bệnh nhân phù hoàng điểm do đái tháo đường tại Bệnh viện Mắt Trung ương năm 2022. Đánh giá một số yếu tố liên quan đến phù hoàng điểm do đái tháo đường. 2 Luan van Chương 1: TỔNG QUAN 1. Đặc điểm giải phẫu, sinh lý của võng mạc vùng hoàng điểm 1. Cấu tạo giải phẫu và chức năng của võng mạc và hoàng điểm Võng mạc là một lớp màng mỏng nằm lót mặt trong ba phần tư sau của nhãn cầu và được so sánh như phim của máy ảnh, gồm 2 phần: võng mạc thần kinh và biểu mô sắc tố. 1: Giải phẫu các lớp võng mạc ( Nguồn ảnh: Lorber và cộng sự - 2016[30]) Võng mạc gồm 10 lớp từ ngoài vào trong: Lớp biểu mô sắc tố, lớp tế bào quang thụ, lớp giới hạn ngoài, lớp hạt ngoài, lớp rối ngoài, lớp hạt trong, lớp rối trong, lớp tế bào hạch, lớp sợi thần kinh [31]. Lớp biểu mô sắc tố phát triển từ lá ngoài của túi thị giác, 9 lớp còn lại phát triển từ lá trong của túi thị giác. Vị trí hoàng điểm và hình thể hoàng điểm 1. Vị trí: Hoàng điểm là một vùng võng mạc nằm ở cực sau của nhãn cầu, đường kính xấp xỉ 5,5mm, nằm trong khoảng 4mm trước và 0,8mm dưới trung tâm đĩa thị, phía trong là vỏ dịch kính, phía ngoài là màng bồ đào. 3 Luan van Ở đây có sự dính dạng sợi giữa vỏ dịch kính sau với lớp giới hạn trong của võng mạc , dịch kính dính chắc nhất ở vùng hoàng điểm, cạnh hoàng điểm, bờ đĩa thị và trên các mạch máu võng mạc. Hình thể: Hoàng điểm là một màng trong suốt, mỏng nhất ở trung tâm (0,13mm), dày nhất ở vùng hố trung tâm (0,55mm). Trên soi đáy mắt, vùng hoàng điểm màu sẫm hơn vùng võng mạc xung quanh. Võng mạc hoàng điểm được chia ra: - Hố trung tâm (Fovea): đường kính xấp xỉ 1,5mm, là chỗ lõm xuống ở mặt trong võng mạc, nằm ở trung tâm của hoàng điểm. Sàn trung tâm của hố được gọi là Foveola, có đường kính 0,35mm. Vùng vô mạch có đường kính 0,5mm.