CHƯƠNG 1: T ư DUY HÌNH THỨC VÀ T ư DUY BIỆN CHÚNG 1. Bản chất của tu duy Trong quá trình tồn tại và phát triển, con người không thỏa mãn với những gì có sẩn trong tự nhiên mà luôn luôn tác động vào giới tự nhiên, cải biến nó, để tạo ra những vật phẩm cần thiết phục vụ cho đời sống của mình. Chính trong quá trình hoạt động vật chất đó mà con người nảy sinh nhu cầu phải nhận thức cho được thế giới khách quan tồn tại xung quanh mình. Quá trình nhận thức của con người liên quan tới tư duy và ý thức.
Có người quan niệm rằng: các khái niệm "tư duy", "nhận thức lý tính" và "ý thức" đồng nhất với nhau, có thể thay thế cho nhau, chúng tôi nghĩ không phải chúng hoàn toàn đồng nhất với nhau mà có sự khác biệt. Ý tlĩức bao gồm các yếu tố như: nhu cầu, xúc cảm, tri thức. trong đó tri thức đóng vai trò cốt lõi của ý thức. Có thể so sánh một cách hình ảnh rằng tri thức như “hạt nhân” của ý thức.
Tri thức là “kết quả của quá trình nhận thức của con người về thế giới hiện thực. Làm tái hiện trong tư iưởng những thuộc tính, những quy luật của thế giới ấy và diễn đạt chúng dưới hình thức ngôn ngữ hoặc các hệ thống ký hiệu khác”[31, 471]. Như vậy, nhận thức và ý thức là gần nhau. Kết quả của quá trình nhận thức là ý thức.
Theo Lênin ý thức là “hình ảnh chủ quan của th ế giới khách qitan”[ 13, 138]. Vậy có thể khái quát theo quan điểm duy vật biện chứng, ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan trong bộ não người một cách năng động và sáng tạo. Trong quá trình lao động sinh sống của con người đã diễn ra một quá trình gồm hai chiều liên quan mật thiết với nhau: Chiều thứ nhất: hoạt động được vật hóa vào trong sán phẩm, tức lao động được chuyển từ hình thái “động” sang “tĩnh”[16, 271]. Chiểu th ứ hai: “Di chuyên” các khách thể vào bộ não người, cái biến đi và tạo ra trong đó những hình ảnh chủ quan hay ý thức.
Đó chính là hoạt động phan ánh của con người, sản sinh ra ý thức. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có thê chia hoạt độniỊ phàn ánli của con người một cách tương đối thành hai mặt: mặt xúc cám và mặt nhận thức gắn bó mật thiết với nhau. Xúc cảm tạo ra những tình cảm nói lên mục đích và điều khiển các hành động của con người với đối tượng bằng cách gán giá trị cho các mục tiêu của chúng. Nhận thức thể hiện sự phản ánh hướng đến nắm bắt khách thể bằng các phương tiện, phương pháp hoạt động và sán sinh ra những tri thức cung cấp “cái kỹ thuật” cho con người trong các hành động của họ.
Xúc cảm và nhận thức trong hoạt động phản ánh của con người gắn bó mật thiết với nhau. Sự gắn bó hữu cơ giữa xúc cảm và nhận thức làm cho có thể coi hoạt động phản ánh của con người như là nhận thức và do đó không có nhận thức thì nói chung cũng không có ý thức. Thoạt đầu ý thức thường chỉ là những hình ảnh giúp cho con người nhìn thấy thế giới sự vật, hiện tượng bên ngoài. Sự phát triển xã hội ngày càng làm cho lao động trở thành phương thức sinh sống duy nhất của tồn tại người và do đó, cũng làm cho ý thức trở thành hình thức phản ánh phổ biến mang đặc trưng người.
Khi đó ý thức được mở rộng ra bao quát toàn bộ đời sống con người, gồm thế giới sự vật bên ngoài và cả hoạt động của họ. Thế là bản thân hoạt động với đối tượng cũng được con người ý thức, tức con người ý thức về các hành động của mình, v ề điều này Mác đã nhận xét rằng, con vật không tự phân biệt nó với hoạt động sinh sống của nó, còn con người thì biến bản thân hoạt động sinh sống của mình thành đối tượng của ý thức. Khi con người ý thức được hoạt động của mình thì các hành động được di chuvển vào trong đầu óc người và mang ý nghĩa, đồng thời được bộ óc ghi lại, cải biến lại thành những hành động và thao tác trí óc, làm cho “ý thức - hình ảnh” trở thành “ý thức - hoạt động”. Với tư cách là hoạt động, ý thức có tính độc lập tương đối với thế giới đối tượng và ở chừng mực nhất định đã được giải thoát khỏi sự chi phối trực tiếp của thực tiẽn cam tính của con người.
Ý thức-hoạt động, về đại thể cũng có mặt xúc cám và mặt nhận thức. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mặt xúc cảm vãn tạo ra nhũng tình cảm xác định mục đích và gán giá trị cho các mục tiêu hành động của con người. Nhưng lúc này xúc cảm có trình độ cao hơn, nó trớ thành một hoạt động bcn trong ý thức, những đánh giá của nỏ được nâng lên dưới sự chỉ dần của tri thức làm cho các tình cảm hàm chứa nhiều yếu tố trí tuệ hơn. Mặt nhận thức vẫn là hoạt động nắm hiểu khách thể cùng với các phương thức và phương tiện hoạt động, sản sinh ra những tri thức cung cấp kỹ thuật cho các hành động của con người.
Song lúc này nhận thức được nâng lên trình độ cao hơn, trở thành hoạt động trí óc diễn ra ngay bên trong các hiện tưựng ý thức. Nhận thức trỏ' thành hoạt động của tri thức sản sinh ra tri thức. Ớ bình diện ý thức-hoạt động, nhận thức con người phản ánh đưực cả bản thân hoạt động của họ. Khi hoạt động được nhận thức thì các tri thức sản sinh ra trở nên có nội dung hoạt động.
Mỗi tri thức có nội dung hoạt động bao giờ cũng là một “hình ảnh tổng thể” về đối tượng, về phương tiện và phương pháp hoạt động. Vậy tri thức có nội dung hoạt động thực sự là một hệ thống. Nội dung hoạt động của tri thức là thực tiễn của con người đã được phản ánh trong nhận thức của họ. Với những tri thức có nội dung hoạt động thì xuất hiện một dạng nhận thức cao hơn của con người - đó là tư duy.
Nếu nhận thức nói chung được hiểu là sự phản ánh có cải biến thế giới khách quan trong đầu óc con người và sản sinh ra ở trong đó những tri thức, thì tư duy là hệ tri thức hoạt động sản sinh tri thức. Tư duy là mặt nhận thức của V thức - hoạt động, cho nên nếu không có nhận thức, không có ý thức thi con người cũng không có tư duy. Dĩ nhiên cũng không phải cứ có nhận thức và ý thức là con người đã có ngay tư duy. Con người có tư duy khi nhận thức của họ phan ánh dược hoạt động của mình vào trong ý thức.
Điều đó cho thấy tư duy không hoàn toàn đồng nhất với ý thức, nó là mặt nhận thức của ý thức - hoạt động, tư duy cũng không đồng nhất với nhận thức nói chung mà là nhận thức ở trình độ cao, trình độ con người phản ánh được hoạt động của họ vào trong ý thức. Cùng với tư duy của 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mình, con người chính thức trở thành chủ thể của các quá trình cải tạo tự nhicn và xã hội của họ. Đicu đó làm nên những dặc tnOìiị cơ bán của tư duy như sau: 1. Tư duy là dạng hoạt động tri thức diễn ra bcn trong ý thức của con người, có nguồn gốc thực tiễn.
Dạng hoạt động này có cơ cấu gồm các hành đông và thao tác trí óc. Những hành độnu và thao tác trí óc có nsuồn sốc từ những hành động và thao tác thực tiễn irong lao động của con người (lao động xét như là phương thức tồn tại phổ biến của cộng đồng người). Chính là nhận thức đã phản ánh lao động vào trong bộ não người, lao động được cải biến đi ở trong đó thành các hành động và thao tác trí óc. Sự phát triển của lao động quyết định sự xuất hiện và hoàn thiện các hành động, các thao tác trí óc trong tư duy của con người, ngược lại sự phát triển tư duy con người cũng có tác dụng hoàn thiện các hành động và thao tác thực tiễn trong lao động của họ.
Tư duy là một dạng nhận thức gián tiếp chỉ náy sinh khi có những hệ thống tri thức làm tiền đề. Các tri thức tiền đề đều được đem lại bởi nhận thức, nhưng đê’ được đưa vào quá trình tư duy nào đó chúng phải có nội dung hoạt động và phù hợp với logic vận động của lao động, tức là phù hợp với những hành động và thao tác thực tiễn của lao động. Không có hệ tri thức làm tiền đề, thì chỉ có thể có nhận thức cảm tính mà chưa có tư duy. Tư duy cũng là sự vận động của các hệ thống tri thức.
Nếu chỉ dựa trên một số hữu hạn những tri thức làm tiền đề thì quá trình tư duy sẽ có lúc phải dừng lại. Cho nên để tư duy liên tục diễn ra phải thường xuyên bổ sung them những tri thức mới, những tài liệu mới được đem lại bởi nhận thức trên cơ sở sự vận động của hiện thực và sự phát triển của lao động. Tư duy là hệ tri thức hoạt động sán sinh tri thức nên nó đòi hỏi một bộ máy công cụ và phương tiện. Không có bộ máy này hệ tri thức khổng thể đi vào hoạt động và vì thế cũng không có tư duy.
Các công cụ tư duy như khái niệm, phán đoán, suy lý., là những hình thức trong đó tri thức được tập trung, tổ chức lại và đi vào hoạt động. Tư duy còn đòi hỏi các phương tiện để cố định lại (nói một cách tương đối), khách quan hoá và truyền bá tri thức. X LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chính các tín hiệu, dấu hiệu và ngôn ngữ là phương tiện như vậy của tư duy con người, trong đó ngôn ngữ là phưưng tiện hữu hiệu và phổ biến nhất. Ngôn ngữ tham gia vào các quá trình tư duy với tính cách là cái chứa đựng các nghĩa biêu đạt cho sự vật, lúc đầu có hình thái vật chất bcn ngoài với chức năng phát âm thông báo, về sau chức năng này giám dần chuyển thành lời nói bên trong có chức năng chuyên chở các ý nghĩ.
Dù vậy sự phát triển của tư duy cũng không làm cho các hình thức vật chất bên ngoài của ngón ngữ mất đi, ngược lại nó luôn được duy trì và phát triển.