chương 1, chúng tôi tập trung nghiên cứu, khảo sát những vấn đề về cơ sở lí luận và thực tiễn của thể loại bút ký và đóng góp của nhà văn để làm cơ sở nghiên cứu. Chương 2: Đặc điểm bút ký của Minh Chuyên qua Hậu chiến Việt Nam nhìn từ phương diện nội dung, tư tưởng. Ở chương 2, chúng tôi tập trung vào đặc điểm bút ký Minh Chuyên qua ba phương diện: những sự thật mang tên “nghịch lý”; những cảnh ngộ bi kịch và sự kỳ vọng nương nhờ vào thiên nhiên của những số phận, cuộc đời trong bút ký Minh Chuyên qua Hậu chiến Việt Nam. Chương 3: Đặc điểm bút ký của Minh Chuyên qua Hậu chiến Việt Nam nhìn từ phương diện hình thức, thể loại.
Ở chương 3, chúng tôi tập trung tìm hiểu những nét đặc trưng nghệ thuật trên những phương diện như: sự kết hợp giữa tự sự phi hư cấu với chính luận; giọng điệu, ngôn từ chân thật; tính xác thực, tính nghệ thuật trong trần thuật sự kiện và nghệ thuật sử d ng thông tin của tác giả. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU BÚT KÝ MINH CHUYÊN QUA HẬU CHIẾN VIỆT NAM 1. Những vấn đề chung về thể loại bút ký 1. Bút ký Bút ký là một thể loại của ký và vì thế nó cũng mang những đặc trưng tiêu biểu của thể loại ký.
Đó là “thể loại cơ động, linh hoạt, nhạy bén trong việc phản ánh hiện thực ở cái thế trực tiếp nhất, ở những nét sinh động và tươi mới nhất. Tác phẩm ký vừa có khả năng đáp ứng được yêu cầu bức thiết của thời đại, đồng thời vẫn giữ được tiếng nói vang xa sâu sắc của nghệ thuật. Ký văn học phải là nơi gặp gỡ của hai nhân tố quan trọng: Sự thật đời sống và giá trị nghệ thuật” (Hà Minh Đức, Lê Bá Hán,1984). Bút ký là một trong những thể loại có vị trí quan trọng trong đời sống văn học và báo chí.
Có nhiều quan niệm khác nhau về bút ký nhưng nhìn chung các tác giả đều tập trung vào đặc điểm nổi bật của thể loại này. Các tác giả trong sách Từ điển thuật ngữ văn học cho rằng: “bút ký có thể thuộc về văn học và cũng có thể thuộc về báo chí tùy theo mức độ biểu hiện cái riêng của tác giả và mức độ sử dụng các biện pháp nghệ thuật cùng tính chất tác động của nó đối với công chúng” (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi, 1992). Như vậy, theo quan niệm này, bút ký chính là thể loại trung gian giữa văn học và báo chí. Các bút ký khác nhau sẽ thể hiện rõ tính chất văn học hay tính chất báo chí khác nhau.
Quan niệm thứ hai thì bút ký là một thể loại thuộc các thể ký văn học. Cơ sở của bút ký là sự thật, nhưng để phản ánh, sự thật cần được kết hợp mạnh mẽ với cảm xúc của người viết. Điều này làm cho tác phẩm bút ký dù phản ánh sự thật nhưng không khô khan theo kiểu ghi chép đơn thuần mà trong đó là tiếng lòng, tình cảm của người viết. Vì thế tác phẩm bút ký, bên cạnh tính chất tự sự, còn mang tính trữ tình.
Quan niệm thứ ba cho rằng bút ký không chỉ có trong văn học mà nó còn là 10 thể loại của báo chí (bút ký văn học và bút ký báo chí). Quan niệm này dựa trên việc cung cấp lượng thông tin lớn và chính xác của thể loại bút ký đối với độc giả. Nhìn chung, các tác giả đều tập trung vào đặc điểm của thể loại bút ký để phân loại. Ở phần nghiên cứu này, chúng tôi xin phép được tổng thuật cách phân loại bút ký của các nhà nghiên cứu từ các góc nhìn khác nhau.
Từ các góc nhìn, chúng tôi sẽ rút ra một số đặc điểm nổi trội của thể loại bút ký. Nhìn thể loại bút ký trong sự tương đồng, khác biệt so với các thể loại khác thì những nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Nam, Hoàng Trung Thông, Phạm Hổ hay Phương Lựu đều có những quan niệm riêng. Tuy có quan niệm khác nhau nhưng các nhà nghiên cứu đều chỉ ra sự tương đồng và khác biệt giữa bút ký với các loại thể khác. Chẳng hạn, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Nam cho rằng: “bút ký ghi lại người thật việc thật, nhưng thường ít hơn ký sự.
Bút ký nhằm ghi lại những sự việc, cảnh vật mà nhà văn đã mắt thấy tai nghe, thường là trong một chuyến đi. Bút ký cũng có những nhận xét, những suy nghĩ, những liên tưởng nhưng ít triền miên, phóng túng như tùy bút” (Nxb Khoa học xã hội, 1983). Cũng liên quan đến thể loại bút ký, nhà thơ Hoàng Trung Thông có nhận định: “thể loại văn học này với sự phóng khoáng, rộng rãi và cơ động của nó, có thể giúp cho nhà văn ngay trong một bài vừa phản ánh hiện tại, vừa đi ngược dòng thời gian, vừa nói một điểm, vừa ôm vào đó được nhiều chân trời của sự sống, vừa miêu tả, vừa suy nghĩ, biện luận… vừa trữ tình vừa châm biếm… Đó là một thể loại văn học rất gần với báo chí vì tính thời sự của nó, nhưng cũng mang đầy đủ đặc tính của văn học” (Nguyễn Đăng Mạnh, 1985). Còn đối với nhà thơ Phạm Hổ trong tuyển tập Các nhà văn nói về văn của Nguyễn Đăng Mạnh thì cho rằng: “Bút ký có thể xem như một thể loại nằm giữa hai thể truyện ngắn và thơ” (Nguyễn Đăng Mạnh,1985).
Nhìn từ sự kết hợp yếu tố khách thể và chủ thể trong bút ký thì các nhà văn Tô Hoài, Hoàng Phủ Ngọc Tường lại có quan niệm riêng. Nhà văn Tô Hoài đưa ra một cái nhìn khá đặc biệt, ông cho rằng: “Ở bút ký, con số đằm thắm những tình cảm, còn tình cảm thì bao giờ cũng bắt nguồn từ những con số, con số bao giờ cũng là kết quả của những tìm kiếm chính xác và nghiêm túc” (Nguyễn Đăng Mạnh,1985). Đến với Hoàng Phủ Ngọc Tường khi nhận định về bút ký, ông lại nhấn mạnh đến 11 bản lĩnh nghệ thuật của người viết: “Bút ký hoàn toàn có khả năng vừa thực hiện sứ mệnh thông tin của mình, vừa phá rào thoát khỏi người thực việc thực để đạt đến những yêu cầu nghệ thuật khác, như tính khái quát, tính hoành tráng, v.v… Tất cả chỉ còn tùy thuộc vào bản lĩnh của người viết…” (Nguyễn Đăng Mạnh, 1985). Nhìn từ vai trò của cốt truyện hay sự kết hợp giữa tự sự và trữ tình thì Trần Đình Sử, Phương Lựu, Nguyễn Đăng Mạnh lại có nhận định riêng.
Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử cho rằng: “Bút ký là một thể loại phóng khoáng, tự do mà cái tính nghệ sĩ trực tiếp tham gia vào đặc điểm thể loại”. Theo nhà nghiên cứu Phương Lựu, bút ký thuộc nhóm các thể ký “phi cốt truyện theo kết cấu liên tưởng”. Bút ký cũng tái hiện con người và sự việc một cách khá dồi dào “nhưng qua đó biểu hiện khá trực tiếp khuynh hướng cảm nghĩ của tác giả”. Bút ký mang màu sắc trữ tình và “những yếu tố trữ tình luôn được xen kẽ với sự việc, chính vì thế rất dễ phát triển thành tùy bút” (Trần Đình Sử, Phương Lựu, Nguyễn Xuân Nam, 1987).
Tóm lại, trên đây là những quan niệm cơ bản về bút ký và sự tổng thuật phân loại bút ký từ các góc nhìn khác nhau thông qua nhận định của các nhà nghiên cứu. Theo chúng tôi, các quan niệm trên được đưa ra không mang tính chất loại trừ nhau mà bổ sung cho nhau, giúp người đọc hình dung rõ nhất về thể loại này. Đó là thể loại phản ánh sự thật đời sống, với những con người, sự kiện, con số c thể, chính xác. Tuy nhiên, không vì thế mà bút ký trở nên khô khan, cứng nhắc bởi bút ký còn bộc lộ được cảm xúc trữ tình mạnh mẽ.
Tác phẩm bút ký thường là sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố tự sự và trữ tình, giữa việc ghi chép sự thật đời sống và chính kiến của tác giả. Đây cũng là lý do khiến bút ký là một trong những thể loại tiêu biểu trong các thể ký. Điều cơ bản làm nên đặc trưng của thể loại bút ký chính là cốt lõi sự thật và những cảm xúc mà tác giả thể hiện và đem đến cho người đọc từ trong tác phẩm. Sự thật đời sống qua sự chắt lọc của nhà văn, tự thân nó đã có giá trị thẩm mĩ độc đáo.
Nó có sức mạnh phản ánh, sức mạnh kêu gọi hoặc tố cáo… mạnh mẽ và tự nhiên nhất. Việc tôn trọng tính chân thực, tính thời sự của đối tượng miêu tả là yêu cầu bắt buộc đối người viết bút ký. Đôi khi hiện thực ấy có thêm những giá trị sáng tạo mới để tăng hiệu quả nghệ thuật của tác phẩm. Song, sự sáng tạo ấy phải nằm trong 12 phạm vi cho phép của đặc trưng thể loại, tránh làm sai lệch sự thật.
Tính chất tự do, phóng khoáng và linh hoạt của bút ký đã giúp nhà văn thực hiện được điều đó. Vấn đề trên đòi hỏi người viết bút ký phải có vốn hiểu biết phong phú, sâu rộng về cuộc sống, có năng lực chọn lọc, phản ánh những sự việc tiêu biểu ở tính có vấn đề và mang giá trị nghệ thuật. Điều khác biệt làm nên thành công tài năng ở nhà văn đó chính là đôi mắt nhìn thấu bản chất của sự thật và khả năng phản ánh chúng như thế nào để vẫn nguyên vẹn sự thật ấy, nhưng lại có tác động mạnh mẽ đến người đọc, kêu gọi hành động… Bút ký là thể loại thể hiện cái tôi đậm nét của mỗi nhà văn. Cái tôi ấy chi phối cả nội dung và hình thức nghệ thuật của tác phẩm.
Hiện thực khách quan phản ánh trong bút ký văn học được tái tạo thông qua cảm xúc thẩm mĩ của nhà văn. Trên cơ sở nắm được cái lõi và bản chất của sự kiện, người viết vẫn có thể bồi đắp thêm những chi tiết cho tác phẩm trở nên sinh động hơn. Bút ký văn học không chỉ dừng lại ở cấp độ cung cấp thông tin, sự kiện, mà nó còn là nơi thể hiện tư tưởng, tình cảm của nhà văn. Trên đây là cơ sở lí luận về bút ký và đặc điểm chung của nó.
Chúng là cơ sở và tiền đề để chúng tôi đi vào nghiên cứu và khảo sát các bút ký của Minh Chuyên đặc biệt là tập Hậu chiến Việt Nam.