MỞ ĐẦU Việt Nam có bờ biển dài 3260 km với hơn 100 cửa sông lớn nhỏ đổ ra biển đã tạo nên vùng nƣớc cửa sông rộng lớn, xuất hiện nhiều hệ sinh thái và sinh cảnh đặc trƣng. Chính điều đó đã tạo nên ĐDSH cao cho vùng cửa sông – ven biển và sự phong phú về thành phần loài, mở ra tiềm năng khai thác to lớn. Một trong những nguồn lợi chiếm tỉ trọng lớn của vùng là sự đa dạng các loài cá. Tuy nhiên, hiện nay việc khai thác các dạng tài nguyên vùng cửa sông ngày càng đẩy mạnh nhƣng không đƣợc đặt trong một quy hoạch tổng thể, dẫn tới những hậu quả sinh thái nghiêm trọng nhƣ hủy hoại nơi sống đặc trƣng của nhiều loài, gây sự suy giảm tính ĐDSH, giảm sút nguồn lợi của các đối tƣợng khai thác có giá trị trong vùng cửa sông, đặc biệt là nguồn lợi cá.
Tình hình đó đặt ra cho ngành thủy sản nhiều thách thức để vừa có thể khai thác hợp lý, đồng thời phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản. Sông Lam (sông Cả) là con sông lớn nhất khu vực miền Trung chảy qua Nghệ An, Hà Tĩnh với chiều dài là 361 km, có diện tích lƣu vực là 17. Cửa Hội là cửa sông chính của sông Lam đổ ra Biển Đông, tại ranh giới tự nhiên của 2 tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Địa danh cửa Hội là tên gọi chung của các phƣờng Nghi Hải, Nghi Hòa và xã Nghi Xuân - nằm ở cực Nam của thị xã Cửa Lò.
Do là cửa sông lớn của tỉnh Nghệ An, nên vùng biển khu vực cửa Hội đƣợc đánh giá cao về nguồn lợi thủy sản cũng nhƣ điều kiện để phát triển nghề cá. Nguồn lợi thủy, hải sản đã và đem lại những lợi ích to lớn phục vụ trực tiếp cho cuộc sống và phát triển kinh tế trong vùng. Trƣớc đây sản lƣợng khai thác thủy, hải sản tại khu vực cửa Hội khá cao, nhiều loài có giá trị kinh tế. Trong những năm gần đây, do nhu cầu thực phẩm từ sức ép dân số, nhu cầu phát triển nhằm thỏa mãn tiêu dùng dẫn tới việc khai khác quá mức nguồn lợi sinh vật vùng cửa sông ngày càng gia tăng, chƣa dựa trên cơ sở khoa học, không theo quy hoạch lâu dài, cùng với ô nhiễm môi trƣờng đã làm suy giảm nguồn tài nguyên sinh vật, phá hoại môi trƣờng sống của nhiều loài thủy sinh vật, trong đó có cá.
Vấn đề này đặt ra thách thức đối với ngành thủy sản 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tỉnh Nghệ An, cần có những biện pháp để khai thác hợp lý nguồn thủy sản nói chung và cá nói riêng ở vùng cửa Hội. Chính vì vậy, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Đa dạng sinh học cá và đề xuất các giải pháp khai thác, sử dụng hợp lý nguồn lợi cá ở vùng cửa Hội, Nghệ An”, nhằm mục đích: 1. Xác định đƣợc thành phần các loài cá ở khu vực nghiên cứu. Bƣớc đầu tìm hiểu về thực trạng nghề cá trong vùng.
Đề xuất các giải pháp nhằm khai thác và sử dụng bền vững nguồn lợi cá ở vùng cửa Hội, Nghệ An. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. KHÁI QUÁT VỀ VÙNG CỬA SÔNG 1.
Các khái niệm về cửa sông Từ cửa sông (estuary) theo nghĩa La tinh, bao hàm từ aestus là thủy triều, còn estuary là từ chỉ một dạng của lục địa, trong đó thủy triều đóng vai trò quan trọng trong đời sống và sự phát triển tiến hóa của vùng. Bởi vậy, trong các từ điển ngƣời ta giải thích “cửa sông là cửa các con sông lớn có thủy triều” (từ điển Oxford) hoặc “một vùng gần bờ đƣợc khống chế bởi nƣớc biển khi triều cao, một vùng biển đƣợc tạo thành bởi cửa một con sông” (Larouse) [24]. Theo quan điểm của các nhà địa mạo thì cửa sông là cửa của con sông mà ở đó đang có quá trình sụt lún kiến tạo không đƣợc đền bù hoặc là một thung lũng sông bị chìm ngập do mực nƣớc biển dâng lên, thƣờng có dạng hình phễu. Những định nghĩa dựa trên các quan điểm riêng về địa mạo, địa chất, khí hậu… thƣờng loại bỏ nhiều nguyên tắc và các khuynh hƣớng thực dụng trong nghiên cứu khoa học ở các nƣớc và các khu vực khác nhau trên thế giới [24].
Theo quan điểm động lực, D. Pritchard (1967) cho rằng “Cửa sông là một thủy vực ven bờ nửa khép kín, liên hệ trực tiếp với biển và ở trong đó, nƣớc biển hòa trộn có mức độ với nƣớc ngọt đổ ra từ các dòng lục địa”. Tuy nhiên, theo định nghĩa này, các hệ cửa sông mù (blind estuary) và các cửa sông quá mặn (hyperhaline) bị loại trừ. Nhƣ vậy, vùng cửa sông là nơi tranh chấp mãnh liệt giữa đất liền và biển, ở đó luôn xảy ra hai quá trình trái ngƣợc nhau là bồi tụ và bào mòn.
Hai quá trình này xảy ra phụ thuộc vào các yếu tố động lực của dòng sông và dòng biển (sóng, thủy triều, hải lƣu) và các quá trình địa chất. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vùng cửa sông không chỉ là nơi nƣớc ngọt và nƣớc mặn pha trộn với nhau đơn thuần mà tại đây có sự chuyển đổi tính chất của nƣớc, từ ngọt sang mặn. Chính vì vậy vùng cửa sông là vùng chuyển tiếp từ chế độ thủy văn sông sang chế độ thủy văn biển. Hệ thống cửa sông – ven biển Việt Nam Vùng cửa sông Việt Nam trải ra dọc bờ biển từ 8030’ đến 21030’ vĩ độ Bắc và quanh các đảo, tạo nên vùng nƣớc lợ rộng lớn với hàng loạt các hệ thống sông lớn nhỏ.
Hai hệ thống sông lớn nhất nƣớc ta là hệ thống sông Hồng – Thái Bình và Cửu Long – Đồng Nai. Các hệ thống sông của nƣớc ta phần lớn đổ ra biển Đông theo hƣớng Tây Bắc, Đông Nam với mật độ khoảng 15 – 20km/cửa sông, trừ một số sông ở vùng Đông Bắc nhƣ Bằng Giang – Kỳ Cùng, là phụ lƣu của sông Tây Giang (Trung Quốc) và các sông ở phía Tây Trƣờng Sơn đổ vào sông Mê Kông. Trong mạng lƣới này, 90% là sông nhỏ, chỉ có 9 hệ thống sông lớn với diện tích lƣu vực trên 10.000km2 nhƣ hệ thống sông Bằng Giang – Kỳ Cùng, sông Hồng, sông Thái Bình, sông Mã, sông Cả, sông Thu Bồn, sông Ba, sông Đồng Nai, sông Cửu Long. 76% diện tích lãnh thổ nƣớc ta thuộc các hệ thống sông này [24].
Các hệ thống sông miền Bắc hoạt động theo mùa, liên quan với chế độ mƣa của toàn lƣu vực. Mùa mƣa của các sông ở Bắc Bộ kéo dài từ tháng 6 – 10, muộn hơn đối với các sông ở phía Nam. Ở thời kỳ này, lƣợng dòng chảy chiếm 75 – 90% tổng lƣợng nƣớc và 90% tổng lƣợng bùn cát cả năm, làm cho vùng cửa sông bị ngọt hóa và mở rộng ra biển hàng chục cây số. Ngƣợc lại, vào mùa kiệt trong những tháng còn lại, lƣợng dòng chảy thấp, vùng cửa sông bị thu hẹp.
Thủy triều còn đƣa nƣớc biển xâm nhập sâu vào lục địa theo các triền sông. Các hệ thống sông miền Trung đều ngắn và dốc ở phía thƣợng lƣu, còn ở hạ lƣu chảy trên dải đồng bằng hẹp, khá bằng phẳng. Mùa lũ của các sông thƣờng kéo dài từ tháng 9 đến tháng 12 với lƣợng dòng chảy tập trung trong 3 tháng chiếm 50 – 70% tổng lƣợng nƣớc cả năm. Mùa kiệt bắt đầu mỗi nơi một khác: từ Hà Tĩnh đến bắc Thừa Thiên - Huế là các tháng 2, 3, 4 và 7, 8; còn từ nam Thừa Thiên – Huế đến Bình Định vào tháng 6, 7.
Lƣợng dòng chảy lúc này chỉ chiếm 1 – 2% lƣợng 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dòng chảy năm. Bởi vậy, vào mùa kiệt, ở vùng cửa sông và hạ lƣu sông thuộc duyên hải miền Trung, nƣớc thƣờng bị mặn hóa. Nhiều đoạn thấp của hạ lƣu các sông ít nƣớc, các thung lũng sông khô cạn, trên nhiều đoạn nƣớc chỉ tồn tại ở các dòng chảy gốc [24]. Ở Nam Bộ, động lực chính để tạo nên vùng nƣớc lợ và mở rộng châu thổ ra biển là hệ thống sông Cửu Long.
Vào lãnh thổ nƣớc ta, sông chảy theo hai nhánh chính là sông Tiền và sông Hậu rồi dồn nƣớc ra biển đông qua 9 cửa. Sông có lƣợng dòng chảy lớn, 550.109 m3 nƣớc và từ 75 đến 100 triệu tấn bùn cát mỗi năm. Mùa lũ bắt đầu từ tháng 7 và kéo dài đến tháng 11. Đỉnh lũ xuất hiện vào tháng 9 hoặc tháng 10 với lƣợng dòng chảy chiếm 25 – 27% tổng lƣợng nƣớc cả năm.
Ba tháng có dòng chảy lớn nhất (60 – 65% tổng lƣợng nƣớc) làm cho toàn vùng biển ven bờ bị ngọt hóa. Trong các tháng kiệt, lƣu lƣợng sông rất thấp, khoảng 1700m3/s đã thu hẹp vùng cửa sông vào sát bờ, nƣớc mặn theo thủy triều tràn vào các cửa sông rộng, xâm nhập rất sâu vào đất liền, nhất là nửa cuối tháng 3 đến trung tuần tháng 4. Tháng chịu ảnh hƣởng mặn ít nhất là tháng 10. Do đó, trong mùa khô, xấp xỉ 1,7 đến 2 triệu ha – chiếm 50% diện tích đất đai châu thổ sông Cửu Long bị mặn hóa do sự xâm nhập mặn từ nhẹ tới nặng [24].
Đa dạng sinh học và nguồn lợi sinh vật vùng cửa sông – ven biển Việt Nam Vùng cửa sông – ven biển là hệ sinh thái độc đáo và phức tạp nhƣng giàu có về tài nguyên thiên nhiên, là bãi đẻ của nhiều loài động vật, là nơi ở vào giai đoạn sớm của nhiều giáp xác và cá biển. Ở vùng ven biển đã xác định đƣợc khoảng 94 loài thực vật ngập mặn, 346 loài san hô, 794 loài cá biển, 639 loài rong và cỏ biển, 4971 loài động vật đáy… [22, 24] Vùng cửa sông – ven biển là nơi có điều kiện sống đặc trƣng tạo nên nhiều đặc sản nhƣ tôm, cua, sò, rong câu… Nhiều loài là mặt hàng có giá trị kinh tế, làm thực phẩm, làm cảnh… đƣợc tiêu thụ trong nƣớc và xuất khẩu ra nƣớc ngoài. Trong số đó cá, giáp xác, thân mềm và rong biển là những đối tƣợng có sản lƣợng lớn và đang đƣợc khai thác. Cá ở vùng biển nông chiếm tới 80 – 90% tổng sản lƣợng cá 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khai thác đƣợc.
Riêng tôm, năm 1995 sản lƣợng là 19.000 tấn, cua ghẹ chiếm trên 3% tổng sản lƣợng hải sản khai thác [24].