Luận văn nghiên cứu đa dạng côn trùng bộ Cánh cứng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, Sơn La

Luận văn thạc sĩ phân tích hay nghiên cứu tính đa dạng và đề xuất biện pháp quản lý côn trùng bộ cánh cứng coleoptera tại khu, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Lê Hà Nguyên
• Người hướng dẫn: TS. Lê Bảo Thanh
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Nghiên cứu côn trùng
• Đề tài: Nghiên cứu tính đa dạng và đề xuất biện pháp quản lý côn trùng bộ Cánh cứng (Coleoptera) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, Vân Hồ, Sơn La
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu về côn trùng bộ Cánh cứng trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 2. MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp kế thừa tài liệu nghiên cứu
• 2.4.2. Công tác ngoại nghiệp
• 2.4.3. Công tác nội nghiệp
• 3. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI, TÀI NGUYÊN RỪNG
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2. Vị trí địa lý
• 3.3. Đặc điểm tự nhiên
• 3.4. Kinh tế - Xã hội
• 3.4.1. Dân số, lao động
• 3.4.2. Sản xuất nông nghiệp
• 3.4.3. Sản xuất lâm nghiệp
• 3.4.4. Cơ sở hạ tầng, giao thông
• 3.5. Tài nguyên rừng
• 3.5.1. Hiện trạng tài nguyên rừng
• 3.5.2. Đa dạng sinh học và phân bố khu hệ động thực vật rừng quý hiếm, đặc hữu
• 3.5.3. Đánh giá tình hình xâm hại rừng của con người và các loài sinh vật ngoại lai
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Xác định thành phần loài côn trùng Cánh cứng tại khu vực nghiên cứu
• 4.2. Thành phần loài
• 4.3. Đánh giá tính đa dạng loài và đặc điểm phân bố của các loài thuộc bộ Cánh cứng tại khu vực nghiên cứu
• 4.3.1. Đa dạng loài của côn trùng Cánh cứng
• 4.3.2. Phân bố về sinh cảnh của côn trùng Cánh cứng
• 4.3.3. Đánh giá vai trò của côn trùng Cánh cứng trong hệ sinh thái
• 4.4. Mô tả một số đặc điểm hình thái, sinh thái của một số loài côn trùng thuộc bộ Cánh cứng tại khu vực nghiên cứu
• 4.4.1. Mô tả đặc điểm một số họ trong bộ Cánh cứng (Coleoptera) tại khu vực nghiên cứu
• 4.4.2. Mô tả một số loài trong họ Cánh cứng (Coleoptera) tại khu vực nghiên cứu
• 4.5. Giải pháp quản lý bảo tồn côn trùng bộ Cánh cứng (Coleoptera) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, Vân Hồ, Sơn La
• 4.5.1. Các giải pháp chung
• 4.5.2. Các giải pháp cụ thể để quản lý côn trùng gây hại và bảo tồn côn trùng thiên địch
• 5. KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng côn trùng bộ cánh cứng tại Xuân Nha

Nghiên cứu đa dạng côn trùng bộ cánh cứng tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, Sơn La là một chủ đề quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Khu bảo tồn này không chỉ là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật mà còn là môi trường lý tưởng cho các loài côn trùng phát triển. Côn trùng bộ cánh cứng, với khoảng 350.000 loài, đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái, từ việc thụ phấn cho cây trồng đến việc phân hủy chất hữu cơ.

1.1. Đặc điểm sinh thái của khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha

Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha có diện tích rộng lớn, với nhiều kiểu sinh cảnh khác nhau. Đặc điểm địa lý và khí hậu tại đây tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài côn trùng, đặc biệt là bộ cánh cứng. Các nghiên cứu cho thấy rằng sự đa dạng sinh học tại khu vực này rất phong phú.

1.2. Vai trò của côn trùng bộ cánh cứng trong hệ sinh thái

Côn trùng bộ cánh cứng không chỉ có vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái mà còn ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp. Chúng tham gia vào quá trình phân hủy và tái chế chất hữu cơ, đồng thời là nguồn thức ăn cho nhiều loài động vật khác.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu côn trùng tại Xuân Nha

Mặc dù khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha có sự đa dạng sinh học cao, nhưng việc nghiên cứu côn trùng bộ cánh cứng vẫn gặp nhiều thách thức. Thiếu hụt thông tin và tài liệu nghiên cứu là một trong những vấn đề lớn. Ngoài ra, sự tác động của con người đến môi trường sống của côn trùng cũng là một yếu tố cần được xem xét.

2.1. Thiếu hụt thông tin về côn trùng bộ cánh cứng

Hiện tại, chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về côn trùng bộ cánh cứng tại khu bảo tồn Xuân Nha. Điều này dẫn đến việc khó khăn trong việc đánh giá đầy đủ về sự đa dạng và vai trò của chúng trong hệ sinh thái.

2.2. Tác động của con người đến môi trường sống

Các hoạt động như khai thác rừng, sử dụng thuốc trừ sâu và biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống của côn trùng. Những tác động này có thể dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học và làm mất cân bằng hệ sinh thái.

III. Phương pháp nghiên cứu côn trùng bộ cánh cứng tại Xuân Nha

Để nghiên cứu đa dạng côn trùng bộ cánh cứng tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại đã được áp dụng. Việc thu thập mẫu và phân tích dữ liệu là rất quan trọng để có cái nhìn tổng quan về sự đa dạng của các loài côn trùng.

3.1. Phương pháp thu thập mẫu côn trùng

Mẫu côn trùng được thu thập thông qua các phương pháp như bẫy đèn, bẫy dính và khảo sát trực tiếp. Các mẫu này sẽ được phân loại và xác định loài để phục vụ cho việc phân tích.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá đa dạng sinh học

Sau khi thu thập mẫu, dữ liệu sẽ được phân tích bằng các phần mềm chuyên dụng để đánh giá mức độ đa dạng sinh học. Các chỉ số như chỉ số Shannon và Simpson sẽ được sử dụng để đo lường sự phong phú và đồng đều của các loài.

IV. Kết quả nghiên cứu côn trùng bộ cánh cứng tại Xuân Nha

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha có sự đa dạng cao về côn trùng bộ cánh cứng. Nhiều loài mới đã được phát hiện và ghi nhận, góp phần làm phong phú thêm danh sách các loài côn trùng tại Việt Nam.

4.1. Danh sách các loài côn trùng bộ cánh cứng được phát hiện

Trong quá trình nghiên cứu, đã phát hiện được nhiều loài côn trùng bộ cánh cứng mới, trong đó có một số loài có giá trị kinh tế cao. Những phát hiện này sẽ giúp nâng cao nhận thức về sự đa dạng sinh học tại khu vực.

4.2. Đánh giá vai trò của côn trùng trong hệ sinh thái

Côn trùng bộ cánh cứng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Chúng không chỉ tham gia vào quá trình phân hủy mà còn là nguồn thức ăn cho nhiều loài động vật khác, từ đó ảnh hưởng đến chuỗi thức ăn trong tự nhiên.

V. Giải pháp bảo tồn côn trùng bộ cánh cứng tại Xuân Nha

Để bảo tồn côn trùng bộ cánh cứng tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, cần có các giải pháp quản lý hiệu quả. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng và áp dụng các biện pháp bảo vệ môi trường là rất cần thiết.

5.1. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn

Cần tổ chức các buổi hội thảo và chương trình giáo dục để nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của côn trùng trong hệ sinh thái. Điều này sẽ giúp giảm thiểu các tác động tiêu cực đến môi trường.

5.2. Áp dụng các biện pháp bảo vệ môi trường

Các biện pháp như hạn chế sử dụng thuốc trừ sâu, bảo vệ rừng và khôi phục các sinh cảnh tự nhiên sẽ giúp bảo tồn côn trùng bộ cánh cứng. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để thực hiện hiệu quả.

VI. Kết luận và triển vọng nghiên cứu côn trùng tại Xuân Nha

Nghiên cứu đa dạng côn trùng bộ cánh cứng tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha không chỉ góp phần bảo tồn đa dạng sinh học mà còn mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu sinh học tại Việt Nam. Việc bảo tồn côn trùng là cần thiết để duy trì sự cân bằng sinh thái và phát triển bền vững.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu côn trùng

Nghiên cứu côn trùng bộ cánh cứng có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Những thông tin thu thập được sẽ là cơ sở để đề xuất các biện pháp quản lý hiệu quả.

6.2. Triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về côn trùng bộ cánh cứng tại khu bảo tồn Xuân Nha. Việc áp dụng công nghệ mới và hợp tác quốc tế sẽ giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu và bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được cộng đồng quốc tế công nhận là một trong 16 quốc gia sở hữu tính đa dạng sinh học cao nhất toàn cầu, là nơi cư trú tự nhiên của khoảng 10% tổng số loài chim và thú hoang dã trên thế giới. Trong cấu trúc phức tạp của các hệ sinh thái rừng nhiệt đới, côn trùng đóng vai trò là mắt xích thức ăn cốt lõi, tham gia trực tiếp vào quá trình thụ phấn cho hơn 33% loài thực vật có hoa, hỗ trợ phân giải mùn bã hữu cơ và duy trì trạng thái cân bằng sinh thái. Trong lớp côn trùng, bộ Cánh cứng (Coleoptera) chiếm ưu thế áp đảo với hơn 350.000 loài đã được ghi nhận trên thế giới, trong đó tỷ lệ các loài gây hại thuần túy chỉ chiếm chưa đến 0,5%.

Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha thuộc địa phận huyện Vân Hồ và huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La, được thành lập theo Quyết định số 3440/QĐ-UBND ngày 11/11/2002 của Ủy ban nhân dân tỉnh Sơn La với diện tích quản lý ban đầu là 16.316 ha. Nơi đây sở hữu quần thể rừng đặc dụng rộng lớn lên tới 19.317 ha theo số liệu rà soát lâm nghiệp, trong đó diện tích rừng giàu nguyên sinh đạt 7.821,4 ha (chiếm 40,5% diện tích đất có rừng). Mặc dù khu bảo tồn ghi nhận tới 1.074 loài thực vật bậc cao và 278 loài động vật có xương sống, nhưng các dữ liệu chuyên sâu về khu hệ côn trùng cánh cứng vẫn còn nhiều khoảng trống học thuật.

Nghiên cứu này được tiến hành trong thời gian từ tháng 4/2014 đến tháng 9/2014 nhằm mục tiêu xác định chính xác thành phần loài, đánh giá cấu trúc đa dạng sinh học, tìm hiểu đặc điểm phân bố theo sinh cảnh và đề xuất giải pháp quản lý bền vững bộ Cánh cứng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha. Kết quả điều tra đã ghi nhận 129 loài cánh cứng thuộc 86 giống và 11 họ khác nhau, tạo lập cơ sở dữ liệu khoa học định lượng giúp các nhà quản lý lâm nghiệp xây dựng chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học gắn liền với phòng trừ sâu bệnh hại rừng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên ba trụ cột lý thuyết sinh thái học và phân loại học lâm nghiệp hiện đại:

• Lý thuyết phân loại học hình thái côn trùng học: Kế thừa hệ thống phân loại chuẩn của Carl von Linne và các công trình định loại cánh cứng của Medvedev, viện dẫn cấu trúc giải phẫu cánh trước dạng sừng, cánh sau dạng màng và cấu tạo miệng gặm nhai đặc trưng.
• Lý thuyết sinh thái học quần xã rừng: Phân tích mối quan hệ tương hỗ giữa độ tàn che thực bì, kiểu rừng và sự phân tầng vi khí hậu tới tập tính sinh sống của từng nhóm cánh cứng.
• Lý thuyết mạng lưới dinh dưỡng và cân bằng sinh thái: Đánh giá vai trò chức năng sinh học của côn trùng thông qua ba nhóm chính gồm nhóm phân giải chất hữu cơ, nhóm ăn thực vật và nhóm thiên địch bắt mồi.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm:

• Độ phong phú loài: Biểu thị tổng số loài xuất hiện trong một sinh cảnh xác định.
• Tần số bắt gặp (P%): Tỷ lệ phần trăm số ô tiêu chuẩn ghi nhận sự hiện diện của một loài trên tổng số ô điều tra thực địa.
• Phân tầng sinh cảnh: Không gian phân bố của côn trùng từ tầng tán cây gỗ, tầng cây bụi, thảm mục mặt đất đến tầng đất sâu.
• Côn trùng thiên địch: Những loài có ích chuyên săn bắt hoặc ký sinh các sinh vật gây hại mùa màng và rừng trồng.

Phương pháp nghiên cứu

Để đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học, nghiên cứu triển khai quy trình điều tra thực địa với quy mô mẫu cụ thể:

• Cỡ mẫu và tuyến điều tra: Thiết lập 16 ô tiêu chuẩn (OTC) cố định với diện tích 500 m2 mỗi ô, bố trí dọc theo 4 tuyến khảo sát trọng điểm có tổng chiều dài 18 km đi qua 3 xã gồm Chiềng Sơn, Chiềng Xuân và Xuân Nha. Trên mỗi ô tiêu chuẩn, tiến hành chọn 10 cây tiêu chuẩn đại diện theo 5 điểm mốc cố định để thu thập mẫu trên thân cành.
• Phương pháp chọn mẫu: Áp dụng kỹ thuật lấy mẫu phân tầng ngẫu nhiên kết hợp điều tra tuyến điển hình, đi qua 6 dạng sinh cảnh chính bao gồm rừng tự nhiên giàu, rừng phục hồi sau nương rẫy, rừng tre nứa thuần loài, trảng cỏ cây bụi, đất canh tác nông nghiệp và khu dân cư sinh sống.
• Phương pháp thu thập mẫu vật toàn diện:
  • Điều tra tầng đất và thảm mục: Tại mỗi ô tiêu chuẩn, đào 5 ô dạng bản (ODB) diện tích 1 m2, bóc tách thảm khô và đào đất theo từng lớp sâu 10 cm đến khi hết mẫu vật nhằm phát hiện ấu trùng bọ hung và bổ củi.
  • Điều tra bằng bẫy hố: Đặt 3 bẫy hố nhựa chôn sát mặt đất cách nhau 50 cm, sử dụng mồi cám rang dẫn dụ và kiểm tra định kỳ 2 ngày một lần.
  • Điều tra bằng vợt bắt và bẫy đèn: Dùng vợt vải màn đường kính 30 cm để thu bắt côn trùng hoạt động bay ban ngày; sử dụng bóng đèn công suất cao chiếu vào màn vải trắng từ 19 giờ đến 23 giờ đêm tại các điểm dân cư ven rừng để thu thập các loài có tính xu quang.
• Phương pháp xử lý và giám định mẫu: Mẫu thu được bảo quản trong dung dịch cồn nồng độ 45 độ đến 90 độ, sau đó chế tác mẫu cắm kim tiêu bản chuẩn theo góc vuông trục cơ thể tại phòng thí nghiệm. Việc định danh khoa học được thực hiện bằng phương pháp so sánh hình thái học đối chiếu với khóa tra cứu chuyên ngành côn trùng học lâm nghiệp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa và phân tích nội nghiệp đã mang lại các phát hiện khoa học quan trọng về cấu trúc khu hệ côn trùng cánh cứng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha:

• Thành phần loài phong phú: Xác định được 129 loài thuộc 86 giống nằm trong 11 họ của bộ Cánh cứng (Coleoptera).
• Cấu trúc phân bố theo họ:
  • Họ Bọ hung (Scarabaeidae) chiếm ưu thế cao nhất với 39 loài (chiếm 30,23% tổng số loài điều tra), tương ứng với 26 giống.
  • Họ Bọ lá (Chrysomelidae) đứng thứ hai với 23 loài (chiếm 17,83% tổng số loài), thuộc 16 giống.
  • Họ Bọ rùa (Coccinellidae) đứng thứ ba với 19 loài (chiếm 14,73% tổng số loài), gồm 11 giống có vai trò thiên địch nổi trội.
  • Họ Xén tóc (Cerambycidae) ghi nhận 17 loài (chiếm 13,18% tổng số loài).
  • Họ Vòi voi (Curculionidae) có 10 loài (chiếm 7,75% tổng số loài).
  • Họ Bổ củi giả (Buprestidae) có 8 loài (chiếm 6,20% tổng số loài).
  • Các họ còn lại như Mọt gỗ (Anobiidae), Bổ củi (Elateridae), Bóng tối (Tenebrionidae), Mọt râu dài (Anthribidae) và Ban miêu (Meloidae) có từ 2 đến 3 loài mỗi họ, chiếm tỷ lệ từ 1,55% đến 2,33%.
• Phân hạng theo mức độ bắt gặp:
  • Nhóm loài ít gặp (25% ≤ P ≤ 50%) chiếm đa số tuyệt đối với 94 loài (chiếm 73,0% tổng số loài).
  • Nhóm loài thường gặp (P > 50%) gồm 27 loài (chiếm 21,0% tổng số loài), điển hình như Bọ hung nâu lớn (Holotrichia sauteri), Bọ hung nâu vàng (Serica brunna), Câu cấu xanh (Hypomyces ferrugineus squamosus) và Xén tóc da hổ (Chlorophorus annularis).
  • Nhóm loài ngẫu nhiên gặp (P < 25%) chỉ có 8 loài (chiếm 6,0% tổng số loài), bao gồm các đại diện quý hiếm như Rosalia sanguinolenta và Lamia textor.

Thảo luận kết quả

Sự phân hóa về độ phong phú loài giữa các họ phản ánh mối tương quan chặt chẽ với điều kiện tự nhiên và tính đa dạng thực vật tại khu bảo tồn. Xuân Nha có tới 7.821,4 ha rừng tự nhiên giàu và 2.388,5 ha rừng phục hồi, tạo ra tầng thảm mục dày, giàu mùn và nguồn thức ăn dồi dào cho các loài thuộc họ Bọ hung (chiếm 30,23%) phát triển mạnh nhằm thực hiện chức năng phân giải chất hữu cơ. Sự hiện diện lớn của họ Bọ lá (17,83%) và họ Xén tóc (13,18%) gắn liền với sự phong phú của hệ thực vật gồm 1.074 loài cây rừng, trong đó rừng tre nứa rộng 2.936,7 ha là sinh cảnh lý tưởng cho các loài xén tóc và vòi voi phát triển.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu khác trong nước, số lượng 129 loài cánh cứng tại Xuân Nha vượt trội hơn đáng kể so với kết quả khảo sát của một nghiên cứu năm 2013 tại một số khu vực miền núi phía Bắc (chỉ ghi nhận 60 loài thuộc 17 họ), nhưng thấp hơn mức độ đa dạng tại Vườn Quốc gia Bạch Mã (với 178 loài thuộc 128 giống và 17 họ). Điều này chứng minh khu hệ cánh cứng tại Tây Bắc có nét đặc thù riêng biệt do chịu ảnh hưởng của địa hình núi cao chia cắt và khí hậu á nhiệt đới vùng cao.

Để trực quan hóa các phát hiện này trong báo cáo khoa học, dữ liệu cấu trúc loài có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ tròn (Pie chart) minh họa tỷ trọng phân hạng mức độ bắt gặp (73% ít gặp, 21% thường gặp, 6% ngẫu nhiên), kết hợp với biểu đồ cột (Bar chart) so sánh số lượng loài và tỷ lệ phần trăm tương quan giữa 11 họ cánh cứng điều tra được tại hiện trường.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực địa, bốn nhóm giải pháp quản lý và bảo tồn côn trùng bộ Cánh cứng được đề xuất cụ thể như sau:

• Thiết lập mạng lưới quan trắc sinh thái định kỳ: Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha phối hợp với lực lượng Kiểm lâm duy trì giám sát cố định tại 16 ô tiêu chuẩn với tần suất 2 đợt mỗi năm (vào tháng 4 đầu mùa mưa và tháng 9 cuối mùa sinh sản), nhằm theo dõi liên tục biến động mật độ của 129 loài cánh cứng trong giai đoạn 2015-2020.
• Ứng dụng biện pháp sinh học kiểm soát sâu hại gỗ: Hạt Kiểm lâm khu bảo tồn và chính quyền địa phương triển khai mô hình bảo vệ các loài thiên địch thuộc họ Bọ rùa (Coccinellidae gồm 19 loài), tuyệt đối cấm phun thuốc bảo vệ thực vật hóa học trong phân khu phục hồi sinh thái, đặt mục tiêu giảm thiểu từ 35% đến 40% diện tích rừng tre nứa và gỗ rừng trồng bị xén tóc, mọt gây hại trong giai đoạn 2016-2022.
• Thí điểm mô hình nhân nuôi thương mại các loài có giá trị kinh tế: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Sơn La phối hợp cùng các viện nghiên cứu chuyển giao công nghệ nhân nuôi bán tự nhiên các loài bọ sừng (Xylotrupes gideon) và bọ hung cảnh cho người dân tại 9 bản vùng lõi, hướng tới mục tiêu tạo sinh kế mới và tăng thu nhập thêm 15% đến 20% cho các hộ đồng bào dân tộc thiểu số vào năm 2025.
• Kiểm soát nguy cơ cháy rừng và chuyển đổi tập quán canh tác nương rẫy: Ủy ban nhân dân các xã Chiềng Xuân, Chiềng Sơn và Xuân Nha củng cố 9 tổ phòng cháy chữa cháy rừng thôn bản, tăng cường tuần tra đường ranh cản lửa nhằm bảo vệ an toàn 7.821,4 ha rừng giàu nguyên sinh, phấn đấu cắt giảm 80% số vụ cháy rừng do đốt nương trong giai đoạn 2015-2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn cung cấp nguồn tài liệu học thuật và thực tiễn giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cán bộ quản lý khu bảo tồn và lực lượng kiểm lâm: Cung cấp danh lục định lượng 129 loài cánh cứng và bản đồ phân bố sinh cảnh, hỗ trợ công tác lập kế hoạch quản lý bảo vệ tài nguyên rừng và giám sát biến đổi đa dạng sinh học cấp cơ sở.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Lâm nghiệp và Bảo vệ thực vật: Cung cấp phương pháp luận chuẩn xác về điều tra bẫy hố, bẫy đèn và quy trình lập 16 ô tiêu chuẩn thực địa, phục vụ giảng dạy môn Côn trùng học lâm nghiệp và phát triển các đề tài nghiên cứu chuyên sâu.
• Cơ quan hoạch định chính sách nông lâm nghiệp cấp tỉnh: Cung cấp cơ sở khoa học để Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Sơn La xây dựng các văn bản quy hoạch phân khu chức năng rừng đặc dụng và định hướng phát triển du lịch sinh thái bền vững.
• Các chủ rừng và cộng đồng dân cư sinh sống tại vùng đệm: Giúp người dân nhận diện rõ các loài cánh cứng có hại đối với cây trồng (như mọt, sâu đục thân) và nhận thức được tầm quan trọng của 19 loài bọ rùa thiên địch để hạn chế lạm dụng hóa chất nông nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao họ Bọ hung (Scarabaeidae) lại chiếm số lượng loài áp đảo tại Khu bảo tồn Xuân Nha?

Họ Bọ hung chiếm tới 39 loài (30,23% tổng số loài) do khu bảo tồn sở hữu diện tích rừng tự nhiên giàu lớn (7.821,4 ha) với tầng thảm mục dày, độ ẩm cao. Ngoài ra, tập quán chăn nuôi gia súc thả rông với tổng đàn trên 132.000 con tại vùng đệm đã cung cấp nguồn phân hữu cơ dồi dào, tạo môi trường sống và nguồn dinh dưỡng tối ưu cho nhóm côn trùng ăn mùn và ăn phân phát triển.

Phương pháp bẫy hố và bẫy đèn có vai trò cụ thể như thế nào trong quá trình thu thập mẫu?

Phương pháp bẫy hố sử dụng mồi cám rang chôn sâu cách nhau 50 cm giúp thu bắt hiệu quả các loài bò sát mặt đất và đào bới tầng thảm mục như họ Bọ hung và Bổ củi. Trong khi đó, phương pháp bẫy đèn chiếu sáng từ 19 giờ đến 23 giờ đêm là công cụ bắt buộc để thu thập các loài hoạt động ban đêm có tính xu quang cao như Xén tóc và Ban miêu.

Tác động của việc phát đốt nương rẫy ảnh hưởng ra sao đến tính đa dạng của bộ Cánh cứng?

Tập quán phát đốt nương rẫy làm mất đi lớp thảm mục mặt đất và thiêu hủy nơi cư trú tự nhiên của côn trùng. Điều này giải thích tại sao có tới 94 loài (chiếm 73% tổng số loài) rơi vào nhóm ít gặp với tần suất xuất hiện dưới 50%, đồng thời làm suy giảm nghiêm trọng mật độ của các loài nhạy cảm với biến động nhiệt độ.

Các loài thuộc họ Bọ rùa (Coccinellidae) có ý nghĩa thực tiễn gì đối với hệ sinh thái rừng Xuân Nha?

Nghiên cứu ghi nhận 19 loài bọ rùa, trong đó có nhiều loài thường gặp như Adalia bipunctata và Chilocorus bipustulatus. Đây là nhóm thiên địch bắt mồi cực kỳ quan trọng trong tự nhiên, chuyên tiêu diệt rệp sáp, rệp muội và trứng sâu non hại lá, giúp cân bằng quần thể sâu hại trên diện tích 4.247 ha cây nông nghiệp và rừng phục hồi.

Luận văn này mang lại đóng góp mới nào cho chuyên ngành Côn trùng học lâm nghiệp tại Việt Nam?

Luận văn là công trình đầu tiên xây dựng danh lục phân loại học chi tiết gồm 129 loài thuộc 86 giống của 11 họ cánh cứng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha. Nghiên cứu đã lấp đầy khoảng trống dữ liệu khu hệ côn trùng vùng Tây Bắc, đồng thời thiết lập mối liên hệ định lượng giữa cấu trúc sinh cảnh rừng và phân bố côn trùng.

Kết luận

• Luận văn đã thiết lập thành công danh lục định loại gồm 129 loài cánh cứng thuộc 86 giống và 11 họ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha.
• Xác định cấu trúc ưu thế vượt trội của họ Bọ hung (39 loài, chiếm 30,23%) và họ Bọ lá (23 loài, chiếm 17,83%), phản ánh đặc trưng của hệ sinh thái rừng nhiệt đới gió mùa Tây Bắc.
• Đánh giá định lượng tần suất xuất hiện với 73,0% loài thuộc nhóm ít gặp, chỉ ra mức độ nhạy cảm cao của khu hệ cánh cứng trước các tác động xâm hại sinh cảnh từ con người.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp khả thi bao gồm quan trắc sinh thái định kỳ, ứng dụng thiên địch bọ rùa phòng trừ sinh học, nhân nuôi kinh tế và kiểm soát cháy rừng nương rẫy.
• Định hướng nghiên cứu giai đoạn 2015-2025 cần tiếp tục mở rộng phân tích sinh học phân tử và đánh giá chi tiết vòng đời của các loài xén tóc gây hại gỗ rừng trồng.

Công tác bảo tồn đa dạng sinh học côn trùng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, cơ quan quản lý lâm nghiệp và cộng đồng địa phương nhằm gìn giữ trọn vẹn giá trị tài nguyên thiên nhiên quý giá của vùng Tây Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Côn trùng là nhóm có số lượng loài phong phú nhất trong giới động vật, trong lớp côn trùng thì bộ Cánh cứng Coleoptera có thành phần loài đa dạng nhất với hơn 350.000 loài đã được biết đến. Phần lớn côn trùng vô hại, số loài gây hại chỉ chiếm chưa đến 0,5%. Côn trùng, mắt xích quan trọng trong chuỗi thức ăn, đảm bảo sự cân bằng sinh thái trong các hệ sinh thái rừng. Phầ n lớn côn trùng thuô ̣c bô ̣ Cánh cứng có hai đôi cánh, đôi cánh trước có cấ u ta ̣o cấ u ta ̣o bằ ng chấ t sừng cứng, đôi cánh sau bằ ng chấ t màng, thường dài hơn đôi cánh trước và ở tra ̣ng thái nghỉ đôi cánh sau thường xế p la ̣i dưới đôi cánh trước.

Miêng ̣ của các loài côn trùng thuô ̣c bô ̣ này có kiể u gă ̣m nhai, hai hàm trên rấ t phát triể n. Côn trùng Cánh cứng thuô ̣c nhóm biế n thái hoàn toàn. Sâu non có nhiề u hin ̀ h da ̣ng khác nhau, nhưng đa số có da ̣ng chân cha ̣y hoă ̣c da ̣ng bo ̣ hung. Nhô ̣ng đa số là nhô ̣ng trầ n.

Có nhiề u loài làm nhô ̣ng trong đấ t và đươ ̣c bao bo ̣c bằ ng kén đấ t hoă ̣c tàn dư thực vâ ̣t. Có mô ̣t số loài như Xén tóc, nhô ̣ng đươ ̣c bao bo ̣c bằ ng mô ̣t lớp kén mỏng. Côn trùng thuô ̣c bô ̣ Cánh cứng thường đẻ trứng trong đấ t, trong vỏ thân cây, trong mô lá, trong nước. Trứng có hình cầ u hoă ̣c hình bầ u du ̣c.

Thức ăn của côn trùng Cánh cứng rấ t phức ta ̣p, đa số ăn thực vâ ̣t, nhưng cũng có nhiề u loài ăn đô ̣ng vâ ̣t, chuyên tấ n công các loa ̣i côn trùng nhỏ khác, có loài la ̣i chuyên ăn các chấ t hữu cơ mu ̣c nát và những thi thể đô ̣ng thực vâ ̣t, còn gồ m cả những loài côn trùng chuyên ăn các bào tử nắ m, và mô ̣t số ít loài thuô ̣c nhóm kí sinh hoă ̣c số ng cô ̣ng sinh trong ổ những côn trùng số ng thành xã hô ̣i. Đố i với những loài ăn thực vâ ̣t, quan hê ̣ dinh dưỡng cũng đa da ̣ng, có thể tấ n công tấ t cả các bô ̣ phâ ̣n cây, rấ t nhiề u loài ăn ha ̣i lá, đu ̣c thân, cành, ha ̣i hoa, quả, mô ̣t số loài đu ̣c khoét trong lá, tấ n công rễ, vỏ cây. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Chu kỳ số ng của Cánh cứng rấ t khác nhau, mỗi năm có từ 3 – 4 thế hê ̣ hoă ̣c cầ n nhiề u năm để hoàn thành mô ̣t thế hê ̣. Tình hình nghiên cứu về côn trùng bộ Cánh cứng trên thế giới Hô ̣i côn trùng ho ̣c đầ u tiên trên thế giới đươ ̣c thành lâ ̣p vào năm 1745 ta ̣i nước Anh.

Hô ̣i côn trùng ở Nga đươ ̣c thành lâ ̣p vào năm 1859. Nhà côn trùng người Nga Keppen (1882 -1883) đã xuấ t bản cuố n sách gồ m 3 tâ ̣p về côn trùng lâm nghiê ̣p, trong đó đề câ ̣p nhiề u về côn trùng bô ̣ Cánh cứng. Từ những cuô ̣c du hành của các nhà nghiên cứu người Nga như: Potarin (1899 – 1976), Provorovski (1895 – 1979), Kozlov (1883 – 1921) đã xuấ t bản ra các tài liê ̣u về côn trùng thuô ̣c bô ̣ Cánh cứng. Nhà khoa ho ̣c vi ̃ đa ̣i người Thu ̣y Điể n Carl von Linne đươ ̣c coi là người đầ u tiên đưa ra đơn vi ̣phân loa ̣i và đã xây dựng đươ ̣c mô ̣t bảng phân loa ̣i về đô ̣ng và thực vâ ̣t trong đó có côn trùng.

Sách phân loa ̣i thiên nhiên của ông đươ ̣c tái xuấ t bản tới 10 lầ n. Các tác giả như Lamarck (thế kỉ 19), Handrich (thế kỉ 20), Krepton (1904), Weber (1938) đã liên tiế p đưa ra các bảng phân loa ̣i côn trùng liên quan đế n Mo ̣t, Xén tóc và nhiề u loài côn trùng Cánh cứng khác. Ilinski đã xuấ t bản cuố n “Phân loại côn trùng dựa vào trứng" trong đó đề cấ p đế n mô ̣t số loài ho ̣ bo ̣ Cánh cứng ăn lá. Năm 1965, Viê ̣n hàn lâm khoa ho ̣c Nga đã xuấ t bản 11 tâ ̣p phân loa ̣i côn trùng thuô ̣c vào châu Âu, trong đó tâ ̣p thứ 5 chuyên về phân loa ̣i bô ̣ Cánh cứng (Coleoptera).

Trong tâ ̣p này đã xây dựng đươ ̣c bảng tra 1350 giố ng thuô ̣c ho ̣ bô ̣ Cánh cứng ăn lá (Chrysomelidae). Năm 1987 Thái Bang Hoa và Cao Thu Lâm xuấ t bản cuố n “Côn trùng rừng Vân Nam’’, trong đó đã xây dựng mô ̣t bảng tra của ba ho ̣ phu ̣ Chrysomelidae. Cu ̣ thể ho ̣ phu ̣ Chrysomeline đã giới thiêụ 35 loài, ho ̣ phu ̣ Alticinae đã giới thiê ̣u 39 loài và ho ̣ phu ̣ Galirucinae đã giới thiêụ 93 loài. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Năm 1992, Tào Thấ t Nam đưa ra các tài liê ̣u về thiên đich ̣ rấ t đáng quan tâm là “Tạp chí Bọ rùa Vân Nam’’.

Ở My,̃ theo tài liêụ “Sánh hướng dẫn về liñ h vực côn trùng ở Bác châu Mỹ thuô ̣c Mexico’’ của Donal. Borror và Richard. White (1970 – 1978) đã đề câ ̣p đế n đă ̣c điể m phân loa ̣i của 9 ho ̣ phu ̣ Chrysomelidae. Năm 1910 – 1940, Volka và Sonkling đã xuấ t bản mô ̣t tài liê ̣u về côn trùng Bô ̣ Cánh cứng (Coleoptera) gồ m 240.000 loài, đươ ̣c in trong 31 tâ ̣p.

N Boronxop đã viế t giáo trình “Côn trùng rừng’’. Trong tác phẩ m này đã đề câ ̣p đế n nhiề u loài con trùng bô ̣ Cánh cứng ha ̣i như: Mo ̣t, Xén tóc, Sâu đinh, Bo ̣ lá. N Xegolop viế t cuố n “Côn trùng học’’ có giới thiêụ loài sâu Cánh cứng ha ̣i khoai tây Leptonotarsa decemlineata, là loài ha ̣i nguy hiể m đố i với khoai tây và mô ̣t số cây trồ ng nông nghiê ̣p khác. Các nhà nghiên cứu thuô ̣c Đa ̣i ho ̣c Northern British Columbia và Đa ̣i ho ̣c Alberta đã giải mã bô ̣ gen của bo ̣ Cánh cứng đu ̣c gỗ thông, có tên tiếng Anh là: Mountainpine beetle, và tên khoa ho ̣c là: Dendroctonus Pondersosae, loài này phá ha ̣i các rừng trồ ng thông ở British Columbia, Canada.

Đây là loài bo ̣ Cánh cứng thứ hai đươ ̣c giải mã gen sau sự kiê ̣n giải mã gen loài “red flour beetle’’, Tribolium confusum. Năm 1966, Bey đã nghiên cứu, phát hiêṇ và mô tả đươ ̣c 300.000 loài côn trùng thuô ̣c bô ̣ Cánh cứng. Bộ Cánh cứng (Coleoptera) là một trong những bộ có các loài côn trùng gây hại nguy hiểm cho ngành Nông Lâm nghiệp, các loài gây hại không chỉ cho loài cây lá rộng, lá kim mà cả các loài cây công nghiệp. Trong số những loài côn trùng đó nổi lên nhất là loài xén tóc và mọt, đây là hai loài Cánh cứng gây hại nhiều nhất.von Breuning (1970) đã mô tả khá rõ và đầy đủ về đặc điểm hình thái của một LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 giống thuộc họ Xén tóc (Cerambycidae) ở khu vực Lào, Trung Quốc và một phần Việt Nam.

Theo các nhà khoa học trên thế giới đã xác định rất nhiều loại mọt hại vỏ cây sống làm ảnh hưởng đến sự phát triển của cây, thậm chí còn làm chết cây và gây ra thành dịch trong đó có 6 loài chủ yếu như: Ips calligraphus Germar, Ips grandicollis Eichhoff, Ips avulsus Eichhoff, Dendroctonus frontalis Zimmerman, Dendroctonus terebrans Olivier và Dendroctonus pondesae Hopkins (Albert E.G, 1999; Hiratsuka Y và cộng sự, 2004; Jame R.M và cộng sự,2000 ; Jeffrey M. Sự gây hại và trở thành dịch của loài Mọt Dendroctonus pondesae Hopkins đối với thông ở vườn quốc gia Banff thuộc bang Alberta năm 1940 – 1944 và miền tây nam bang Alberta vào năm 1977 – 1985 thì phần lớn loài Mọt này tấn công chủ yếu vào những cây bị tốn thương cơ giới hoặc cây sinh trưởng và phát triển kém. Gần đây loài Mọt Tomicus piniperda đang trở thành mối nguy hiểm cho loài thông ở các nước Châu Âu. Cho nên loài Mọt gỗ nói chung, Xén tóc và một số loài côn trùng nguy hại khác ngày càng được quan tâm nghiên cứu bởi những tác hại do chúng gây ra.

Tình hình nghiên cứu trong nước Năm 1897 đoàn nghiên cứu tổng hợp người Pháp tên là "Mission Parie" đã điều tra côn trùng Đông Dương, đến năm 1904 kết quả đã được công bố. Về côn trùng đã phát hiện được 1020 loài trong đó có 541 loài thuộc Bộ Cánh cứng, 168 loài Bộ Cánh vảy, 139 loài Chuồn chuồn, 59 loài mối, 55 loài Bộ Cánh màng, 9 loài Bộ 2 cánh và 49 loài thuộc các bộ khác. Năm 1921 Vitalis de Salvza chủ biên tập "Faune Entomologi que de Lindochine" đã công bố thu thập 3612 loài côn trùng. Riêng miền Bắc Việt Nam có 1196 loài.

Năm 1968 và sau này Medvedev đã công bố một công trình về Họ Bọ lá Chrysomelidae ở Việt Nam trong đó có 8 loài mới đối với khoa học. Trong LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 cuốn "Sâu hại rừng và cách phòng trừ" của tác giả Đặng Vũ Cẩn 1973 có giới thiệu một số loại sâu họ bọ hung hại lá bạch đàn là: Bọ hung nâu lớn (Holotrichia sauteri Mauser); Bọ hung nâu xám bụng dẹt (Adoretus compressus); Bọ hung nâu nhỏ (Maladera sp), sâu trưởng thành của nhóm này thường sống ở trên tất cả các giống bạch đàn. Qua điều tra ở trại Long Phú Hải - Đông Triều - Quảng Ninh cho thấy con Maladera sp gây hại bạch đàn trắng nhiều hơn bạch đàn đỏ. Đối tượng hại của chúng là lá và ngọn non của bạch đàn, hình thức hại là gặm lá, song ít có hiện tượng ăn hết toàn bộ lá, vì thế các rừng bạch đàn ngay cả trong những lúc có dịch sâu cũng không xảy ra hiện tượng bị trụi lá, chẻ cành.

Nguyên nhân của hiện tượng này có thể do hiện tượng ăn bổ sung của sâu mẹ. Bên cạnh đó tác giả còn cho biết thêm một số loài sâu khác như: + Bọ vừng (Lepidota bioculata) chúng ăn cả cây nông nghiệp và cây lâm nghiệp, nhất là những cây như Phượng vĩ, Muồng hoa vàng, Phi lao, Bạch đàn chúng phân bố khá rộng ở miền Bắc đặc biệt là vùng đất cát hoặc cát pha. + Bọ sừng (Xylotrupes gideon L.) thuộc Bộ Cánh cứng, bộ phụ đa thực.