phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án gồm 04 chƣơng 11 tiết. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Nhóm công trình nghiên cứu lý luận chung về tôn giáo và thực tiễn đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay Công trình Những vấn đề Tôn giáo hiện nay của Viện Nghiên cứu tôn giáo - Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn quốc gia, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội 1994.
Cuốn sách gồm những chuyên khảo của các tác giả về một số vấn đề tôn giáo đang đƣợc nhiều ngƣời quan tâm nhƣ: tình hình, xu thế tôn giáo trên thế giới và ở Việt Nam; luận điểm tôn giáo là “thuốc phiện của nhân dân” hiểu thế nào cho đúng; tôn giáo và đạo đức, đặc điểm Phật giáo Việt Nam qua ngôi chùa trong đời sống văn hóa xã hội. Đáng chú ý hơn, cuốn Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam (2001), Nxb CTQG, Hà Nội của tác giả Đặng Nghiêm Vạn. Cuốn sách là một phần của bản tổng kết kết quả nghiên cứu của tác giả khi đất nƣớc bƣớc vào thời kỳ đổi mới về tôn giáo và công tác tôn giáo. Trong công trình này, tác giả đã trình bày những vấn đề lý luận về tín ngƣỡng, tôn giáo nhƣ: khái niệm về tôn giáo, sự khác biệt giữa tín ngƣỡng và tôn giáo dƣới góc nhìn của các nhà nghiên cứu, từ đó đƣa ra định nghĩa về tôn giáo.
Khi phân tích bức tranh tôn giáo ở Việt Nam hiện nay, tác giả cho rằng đời sống tôn giáo vận hành tùy theo tâm thức truyền thống, đồng thời phản ánh tình hình xã hội đƣơng thời. Tuy nhiên, trong tổng thể một công trình chung, khá rộng, công trình này mới đề cập những nét chung nhất về tình hình, đặc điểm, chính sách tôn giáo và giới hạn vấn đề ở những năm cuối thế kỷ XX. Trong năm 2001, các cuốn sƣu tập về chủ nghĩa Mác - Lênin với tôn giáo liên tiếp đƣợc xuất bản nhƣ: Mác, Ănghen, Lênin bàn về tôn giáo, do Nguyễn Đức Sự tuyển chọn và biên soạn, Nhà xuất bản Tôn giáo, Hà Nội, 2001. Cuốn Mác, Ănghen, Lênin bàn về tôn giáo và chủ nghĩa vô thần do Trần Khang, Lê Cự Lộc dịch, Nxb CTQG Hà Nội.
Những tƣ liệu này đã tập hợp những tác phẩm của các nhà kinh điển Mác xít về tôn giáo. Công trình Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo (2003), do Lê Hữu Nghĩa và Nguyễn Đức Lữ (đồng chủ biên), Nxb Tôn giáo, Hà Nội. Cuốn 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com sách đề cập đến nhiều vấn đề có ý nghĩa quan trọng trong tƣ tƣởng Hồ Chí Minh đối với tôn giáo nhƣ: vấn đề đoàn kết tôn giáo, khai thác các giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của các tôn giáo, vấn đề xây dựng Đảng trong các vùng có đông tín đồ tôn giáo,. Các tác giả đã khẳng định tƣ tƣởng Hồ Chí Minh không chỉ là sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác- Lênin để giải quyết các vấn đề của cách mạng Việt Nam mà còn có những cống hiến mới, sáng tạo mới, những phát triển mới đặc biệt quan trọng vào kho tàng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, trong đó có vấn đề tôn giáo.
Còn phải kể đến công trình Một số tôn giáo ở Việt Nam (2005), Nxb Tôn giáo của tác giả Nguyễn Thanh Xuân. Cuốn sách đã khái quát một cách hệ thống sáu tôn giáo lớn ở nƣớc ta, từ sự ra đời, phát triển, giáo lý, luật lệ, lễ nghi, cách thức hành đạo, cơ cấu tổ chức giáo hội của các tôn giáo. Cuốn Một số vấn đề về tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam hiện nay, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2012 của Trƣơng Hải Cƣờng, trong công trình tác giả không đi sâu vào tƣ liệu mà đóng góp chính của cuốn sách nằm ở chỗ phân biệt mặt xã hội (hiện tƣợng) của tôn giáo và mặt tâm linh của tôn giáo, phân biệt nghiên cứu tôn giáo từ bên ngoài và nghiên cứu tôn giáo từ bên trong, chỉ ra yêu cầu cần thiết phải bổ sung nghiên cứu tôn giáo từ bên trong. Tác giả Trần Bạch Đằng trong bài “Tín ngƣỡng và tôn giáo, quan điểm của Nhà nƣớc Việt Nam”, Tạp chí Công tác tôn giáo, số 1 (2005), tác giả cho rằng Đảng Cộng sản Việt Nam theo tƣ tƣởng Hồ Chí Minh không đố kỵ với tín ngƣỡng, tôn giáo, không đơn thuần xét tín ngƣỡng, tôn giáo ở góc độ chính trị theo kiểu đồng nhất tín ngƣỡng và tôn giáo là xấu, không xét đoán thái độ đối với đất nƣớc và dân tộc thông qua lăng kính có tín ngƣỡng, có tôn giáo hay không.
Các tác giả nƣớc ngoài viết về vấn đề tôn giáo ở Việt Nam không nhiều, có thể kể đến một số công trình sau: Cuốn sách Modernity and Re - enchantment in Post - revolutionary Việt Nam (2007) (Tính hiện đại và niềm say mê tìm hiểu thời kì hậu cách mạng Việt Nam) của P.Taylor viết về đời sống tín ngƣỡng tôn giáo ở Việt Nam hiện nay trong bối cảnh Đổi mới. Tác giả có những nhận xét giá trị nhƣ: có sự hồi sinh của tôn giáo ở Việt Nam và nó đƣợc phát triển theo nhiều chiều hƣớng mới; sự đe doạ bản sắc văn hoá - tôn giáo, tính cách địa phƣơng đa dạng của tôn giáo trƣớc toàn cầu hoá; phải chăng 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trong thời kỳ đổi mới, vấn đề chính trị và tôn giáo ở Việt Nam đang có những nét mới so với truyền thống tôn giáo và chính trị. Cuốn The Emergence of a Nonprofit Sector and Philanthropy in the Socialist Republic of Vietnam (Sự xuất hiện của các tổ chức phi lợi nhuận và các tổ chức từ thiện tại Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam) của Mark Sidel thuộc Đại học Iowa ở Hoa Kỳ nghiên cứu về vai trò của các nhóm xã hội trong đó có tôn giáo; Trong luận án của Joseph Hannah với đề tài Local Non-Government Organizations in Vietnam:Development, Civil Society and State-society Relations" (2007) (Tổ chức phi chính phủ địa phương ở Việt Nam: Sự phát triển, xã hội và mối quan hệ nhà nước - xã hội) đã đề cập đến quan hệ của nhà nƣớc với các đoàn thể, các tổ chức xã hội/tôn giáo ở Việt Nam. Đây là những gợi ý khá mới, sinh động về một xã hội/tôn giáo Việt Nam năng động và đầy triển vọng.
Nhƣ vậy, những công trình nghiên cứu về tôn giáo và thực tiễn tôn giáo ở Việt Nam cho thấy những cách nhìn khác nhau về tôn giáo và bức tranh toàn cảnh về tôn giáo trong quá trình đổi mới có những chuyển biến tích cực, cần thiết phải thực hiện công tác tôn giáo với những nội dung và phƣơng pháp phù hợp nhằm đáp ứng nhu cầu thực tiễn đặt ra. Đó là những nguồn tƣ liệu quan trọng cả về lý luận và thực tiễn để tác giả kế thừa, tham khảo trong quá trình nghiên cứu và viết luận án của mình. Nhóm công trình nghiên cứu về công tác tôn giáo - Trong các lĩnh vực của công tác tôn giáo, những công trình nghiên cứu về chính sách Việt Nam trong thời kỳ đổi mới chiếm số lƣợng lớn. Đây là đề tài đƣợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, trong đó các tác giả đặc biệt nhấn mạnh về sự đổi mới nhận thức, quan điểm đƣờng lối về tôn giáo của Đảng và Nhà nƣớc trong thời kỳ Đổi mới.
Trong cuốn Vấn đề tôn giáo trong cách mạng Việt Nam - lý luận và thực tiễn, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội 2005, tác giả Đỗ Quang Hƣng đã khái quát quá trình phát sinh, phát triển tƣ duy lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam về tôn giáo và vấn đề tôn giáo, cùng với đó là quá trình Đảng và Nhà nƣớc Việt Nam xây dựng, phát triển và hoàn thiện đƣờng lối, chính sách tôn giáo qua các giai đoạn lịch sử, chủ yếu từ cách mạng tháng Tám 1945 đến nay. Dù tác giả chƣa đề cập nhiều đến công tác tôn giáo nhƣng với việc làm rõ hơn lịch sử, vai trò, vị trí của mô hình nhà 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nƣớc thế tục và sự xuất hiện mô hình này ở Việt Nam, cũng phần nào cho thấy trong công tác tôn giáo, vai trò của nhà nƣớc là vô cùng quan trọng trong việc thể chế hóa quan điểm của Đảng và quản lý xã hội về tôn giáo. Trong các công trình tiêu biểu của mình nhƣ cuốn Lý luận về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam (Nxb Tôn giáo, 2007; tái bản 2011) và cuốn Tôn giáo - Quan điểm, chính sách đối với tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam hiện nay , Nxb Chính trị - Hành chính, Hà Nội, 2009, tác giả Nguyễn Đức Lữ đã tập trung chủ yếu vào các vấn đề tôn giáo ở thời kỳ đổi mới nhƣ: lý luận về tôn giáo; tình hình tôn giáo thế giới và Việt Nam; quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về tôn giáo, quan điểm và chính sách của Đảng, Nhà nƣớc đối với tôn giáo trong tiến trình cách mạng Việt Nam. Tác giả đã bám sát văn kiện của các kỳ Đại hội Đảng, bình luận và minh hoạ bằng dữ liệu thực tiễn, đồng thời gợi mở những vấn đề cần trao đổi thêm.
Có thể nói, cuốn sách Công tác tôn giáo - Từ quan điểm Mác - Lênin đến thực tiễn Việt Nam của tác giả Ngô Hữu Thảo, Nhà xuất bản Chính trị - Hành chính, Hà Nội, 2012 là cuốn sách đầu tiên ở Việt Nam đề cập đến vấn đề lý luận về “Công tác tôn giáo”. Tác giả đã hệ thống hóa và làm rõ những quan điểm của các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác - Lênin, tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo, cũng nhƣ việc vận dụng quan điểm Mác- Lênin vào thực tiễn công tác tôn giáo ở Việt Nam - một nội dung quan trọng có liên quan trực tiếp đến luận án. Từ đó, tác giả cho rằng các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác Lênin, từ phát kiến vĩ đại của mình là quan điểm duy vật lịch sử, đã nhận thức vấn đề tôn giáo trong toàn bộ quá trình phát triển biện chứng của loài ngƣời. Theo đó, công tác tôn giáo ở Việt nam hiện nay cần phải trở về với chủ nghĩa Mác - Lênin về vấn đề tôn giáo, coi đó là kim chỉ nam chứ không phải giáo điều.
Đồng thời, tác giả cũng đánh giá kết quả thực hiện công tác tôn giáo trong thời gian qua, luận giải một số vấn đề của công tác tôn giáo trong thời gian tới.