Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý luận về cơ chế quản lý tài chính đối với giáo dục đại học công lập và kinh nghiệm quốc tế Chương 3: Thực trạng cơ chế quản lý tài chính đối với giáo dục đại học công lập ở Việt Nam Chương 4: Định hướng và giải pháp đổi mới cơ chế quản lý tài chính đối với giáo dục công lập ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập và phát triển. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Tổng quan về tình hình nghiên cứu có vai trò quan trọng trong quá trình thực hiện Luận án, việc tổng quan các cơ sở lý thuyết liên quan mang tính học thuật về tài chính công và cơ chế quản lí tài chính công là những tiền đề quan trọng cho nghiên cứu của Luận án. Dựa trên những kết quả tổng quan thu được, Luận án chia cơ chế quản lý tài chính GDĐH theo hai hướng tiếp cận như sau: (1) thứ nhất là cơ chế quản lý tài chính của cơ quan QLNN đối với tất cả các lĩnh vực công; và (2) thứ hai là cơ chế quản lý tài chính mang tính tác nghiệp cụ thể ở từng đơn vị hoặc nhóm đơn vị thuộc từng lĩnh vực. Hai cách tiếp cận về cơ chế quản lý tài chính GDDH trên tuy có khác nhau nhưng về cơ bản có quan hệ chặt chẽ với nhau.
Trong đó, cơ chế quản lý tài chính của cơ quan QLNN thể hiện là cơ chế quản lý có tính chất quyền lực nhà nước, phạm vi tác động mang tính tổng thể bao quát toàn bộ một hệ thống. Trong khi đó, hướng tiếp cận thứ hai là một cơ chế quản lý có tính chất tác nghiệp, phạm vi tác động mang tính cụ thể cho một đối tượng cụ thể trong hệ thống lớn. Do đó, cơ chế quản lý tài chính của nhà nước đóng vai trò quan trọng, mang tính chất định hướng và hướng dẫn cho các cơ chế quản lý tài chính khác, đặc biệt là trong bối cảnh đổi mới và hội nhập quốc tế. Luận án "Cơ chế quản lý tài chính đối với các trường đại học công lập ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập và phát triển" tập trung vào tổng quan các tài liệu liên quan trực tiếp tới cơ chế quản lý tài chính đối với các trường đại học công lập (ĐHCL) theo hai hướng tiếp cận ở trên.
Trong đó, Luận án thực hiện tổng quan tình hình nghiên cứu một cách chọn lọc các nghiên cứu liên quan trực tiếp tới nội dung nghiên cứu của Luận án và các công trình khác sẽ được tham khảo ở mức cần thiết. Các công trình nghiên cứu về cơ chế quản lý tài chính Các công trình nghiên cứu nước ngoài tiếp cận cơ chế quản lý tài chính của các trường Đại học (ĐH) theo hai hướng rõ ràng: học thuật và tác nghiệp. Các nghiên cứu theo hướng học thuật chủ yếu nghiên cứu về tài chính công làm cơ sở cho quản lý tài chính công đối với giáo dục nói chung, ĐH nói riêng; Các nghiên 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cứu theo hướng tác nghiệp thường nghiên cứu về quản lý tài chính đối với một đơn vị giáo dục cụ thể. Đã có nhiều nghiên cứu về tài chính công và quản lí tài chính công trên thế giới.
Nghiên cứu tiên phong của Milton Friedman (1955) [93], người đầu tiên nghiên cứu về vai trò của Chính phủ trong giáo dục và qua đó lý giải cơ sở khoa học cho phân bổ ngân sách nhà nước (NSNN) cho các trường ĐHCL. Ông đã đưa ra một số nguyên tắc về vai trò của nhà nước cấp kinh phí hỗ trợ người học và nhà trường. Phần còn lại thì để cho nhà trường được tự chủ, hoạt động theo những quy luật của thị trường, nhà nước không cần can thiệp. Sự can thiệp của nhà nước chỉ cần thiết trong một số trường hợp đặc biệt mà thôi.
Ông cho rằng đầu tư cho nguồn nhân lực đã mang lại hiệu quả vốn nhân lực rõ ràng hơn các nguồn vốn khác trong nền kinh tế và điều này đưa đến kết quả là càng ngày người ta càng đầu tư nhiều hơn cho giáo dục so với các loại hình đầu tư khác. Năm 1979, Alan đã cho tái bản lần thứ sáu cuốn sách của mình "Tài chính công - Lý thuyết và thực tiễn". Những nội dung cơ bản nhất về tài chính công được tác giả bàn khá chi tiết. Một số vấn đề thực tiễn tài chính công ở Anh đã được đưa ra phân tích và lồng ghép vào các nội dung lý thuyết [111].
Ba mươi năm sau, với cùng tên sách "Tài chính công - Lý thuyết và thực tiễn", tác giả Holley (2007) [87] cũng cho tái bản lần thứ hai cuốn sách của mình. Holley đưa ra những vấn đề thực tiễn mới về tài chính công ở Mỹ. Rất nhiều tác giả cũng đã xuất bản cùng tên sách và những cuốn sách như vậy luôn là những sách bán chạy và được tái bản nhiều lần. Lý do chính khiến những công trình nghiên cứu về tài chính công ở nước ngoài luôn thu hút đông đảo độc giả là lượng sinh viên theo học kinh tế học hoặc tài chính, quản lý nhà nước (QLNN)… rất quan tâm đến môn học này.
Chính vì thế những công trình nghiên cứu về tài chính công ngoài nước, đặc biệt ở Mỹ, Anh, mang tính học thuật cao (kể cả sách được xuất bản hay các bài viết báo, tạp chí). Trong các nghiên cứu đó, khi đưa vấn đề thực tiễn vào phân tích các tác giả cũng đưa vấn đề giáo dục công lập và tài 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chính cho giáo dục công lập. Tuy nhiên, việc phân tích như vậy chỉ mang tính minh hoạ cho lý thuyết về tài chính công. Cách tiếp cận thứ hai - quản lý tài chính mang tính tác nghiệp trong lĩnh vực giáo dục.
Các công trình nước ngoài cũng nghiên cứu khá rộng và sâu theo hướng này. Một công trình nghiên cứu gần đây có thể kể đến nghiên cứu về quản lý và kiểm soát tài chính đối với GDĐH của Malcolm Prowle và Eric Morgan (2005) [90]. Cuốn sách này được coi là cẩm nang nghề nghiệp của những người quản lý tài chính trong các trường ĐH ở Mỹ. Marianne và Lesley (2000) [92] mở rộng đối tượng nghiên cứu không chỉ tài chính mà cả nguồn lực khác cho giáo dục.
Nhìn chung, các công trình theo hướng này mang tính ứng dụng, tác nghiệp, đôi chỗ có lồng ghép lý thuyết tài chính công. Tương tự như các tiếp cận trên nhưng nghiên cứu quản lý tài chính tại một đơn vị cụ thể đều mang tính tác nghiệp cao. Đối với các nước phát triển, các nghiên cứu này chủ yếu xuất hiện các tổ chức với các bản kế hoạch chi tiêu tài chính. Trong bài viết "Tài chính đối với cơ sở giáo dục công lập - Những vấn đề cần tháo gỡ" của Bùi Đức Nam năm 2014 [44] đã đề cập vấn đề quản lý giáo dục đại học công lập (GDĐHCL) qua lăng kính của vấn đề tự chủ và đảm bảo trách nhiệm trong xu thế GDĐH thế giới chuyển hướng sang mô hình thị trường.
Báo cáo cũng nói về phạm vi tự chủ với hai khái niệm là tự chủ thực chất và tự chủ thủ tục. Tự chủ thực chất là tự chủ về thiết kế chương trình, chính sách nghiên cứu, tiêu chuẩn tuyển sinh, bổ nhiệm cán bộ giảng dạy và trao bằng. Còn tự chủ thủ tục là tự chủ về ngân sách, quản lý tài chính, bổ nhiệm viên chức hành chính, mua sắm và kí kết hợp đồng. Trong "Toàn cầu hóa trong quản trị ĐH", John, A.
(1985) đã hệ thống và khái quát xu hướng toàn cầu trong quản trị ĐH về thể chế hoá địa vị pháp lý các trường ĐH công lập như một thực thể độc lập tự chủ, giảm bớt sự kiểm soát nhà nước, trao quyền tự chủ tài chính cho các trường, tăng cường các biện pháp đảm bảo trách nhiệm xã hội, tăng cường quản lý cấp trường thông qua xây dựng hội đồng trường. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong "Tự chủ tài chính trong GDĐH", Vuokko Kohtamaki [110] đã tiến hành nghiên cứu ở các trường thuộc tổ chức GDĐH AMK Phần Lan. Tác giả đã phân tích về mức độ tự chủ tài chính, mối quan hệ với cơ quan chủ quản là Bộ giáo dục và cơ chế kiểm soát của cơ quan quản lý với cơ sở GDĐH. Nguồn lực hoạt động và quyền tự chủ rất quan trọng đối với trường ĐH.
Song tự chủ tài chính là một hiện tượng phức tạp và thuộc các quy phạm hành chính. Tác giả còn đề cập mối tương quan giữa cơ chế tự chủ nguồn lực tài chính với sự phát triển các ngành và quy mô đào tạo của các trường., (2003) [83] nhận định rằng, GDĐH, đặc biệt là ĐH định hướng nghiên cứu, phụ thuộc vào sự tác động ở các cấp độ khác nhau (địa phương, quốc gia và toàn cầu) và được sắp xếp theo hệ thống thứ bậc và sự phát triển không đều trên qui mô toàn cầu. Tác giả đã xây dựng lý thuyết về cạnh tranh xã hội trong GDĐH và phác hoạ bức tranh về cạnh tranh và phân tầng giữa các trường ĐH ở phạm vi quốc gia và toàn cầu. Các tác giả nhận định rằng, trong điều kiện hiện nay, thị trường hoá GDĐH, đặc biệt là thị trường giáo dục xuyên biên giới ngày càng có vai trò quan trọng.
Chính toàn cầu hoá và thị trường đã làm thay đổi sự cạnh tranh về hàng hoá vị thế (status good) trong GDĐH. Kết quả của quá trình này là: gia tăng hệ thống cấp bậc các trường ĐH, sự hình thành một thị trường toàn cầu về GDĐH tinh hoa nơi mà người thắng cuộc sẽ được hưởng tất cả („winner- take-all‟), sự kết nối chặt chẽ giữa hệ thống cấp bậc xã hội với hệ thống cấp bậc giáo dục ở cấp độ quốc gia và mô hình toàn cầu về chi phối và lệ thuộc. Tác giả đã phân tích sự chi phối của một số nước phát triển trong GDĐH toàn cầu và đưa ra một số gợi ý tiến tới hoàn thiện mô hình quản lý tài chính, cải thiện tình trạng bất bình đẳng trong hệ thống GDĐH toàn cầu trong tương lai.