Luận án tiến sĩ xây dựng chương trình tập luyện yoga cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố vinh tỉnh nghệ an

Luận án tiến sĩ kỹ thuật nghiên cứu xây dựng chương trình tập luyện yoga cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố vinh, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Ngô Thị Như Thơ
• Người hướng dẫn: Đỗ Hữu Trường
• Trường học: Trường Đại Học Thể Dục Thể Thao Bắc Ninh
• Chuyên ngành: Giáo dục học
• Đề tài: Chương Trình Tập Luyện Yoga Cho Người Cao Tuổi Bị Cao Huyết Áp Độ 1 Tại Thành Phố Vinh – Tỉnh Nghệ An
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Vinh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC ĐƠN VỊ ĐO LƯỜNG
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về người cao tuổi
• 1.1.1. Khái niệm và tình hình người cao tuổi hiện nay
• 1.1.2. Quá trình lão hóa ở người cao tuổi
• 1.1.3. Những biến đổi chức năng sinh lý ở người cao tuổi
• 1.2. Tổng quan về cao huyết áp
• 1.2.1. Khái niệm và phân loại cao huyết áp
• 1.2.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến huyết áp
• 1.2.3. Đặc điểm dịch tễ học bệnh cao huyết áp
• 1.2.4. Các yếu tố nguy cơ bệnh tim mạch và cao huyết áp
• 1.2.5. Quan điểm trong điều trị cao huyết áp
• 1.3. Tổng quan về yoga
• 1.3.1. Khái niệm sơ lược về yoga
• 1.3.2. Yoga trị liệu
• 1.3.3. Tác dụng của tập luyện yoga với người cao tuổi
• 1.3.4. Cơ sở khoa học của thực hành yoga
• 1.3.5. Các công trình nghiên cứu có liên quan đến xây dựng chương trình tập luyện yoga cho người cao tuổi bị cao huyết áp
• 1.3.5.1. Các công trình nghiên cứu ngoài nước
• 1.3.5.2. Các công trình nghiên cứu trong nước
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP VÀ TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.1.1. Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu
• 2.1.2. Phương pháp phỏng vấn, mạn đàm
• 2.1.3. Phương pháp quan sát sư phạm
• 2.1.4. Phương pháp kiểm tra sư phạm
• 2.1.5. Phương pháp kiểm tra y sinh học
• 2.1.6. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 2.1.7. Phương pháp toán học thống kê
• 2.2. Tổ chức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Nghiên cứu thực trạng sức khỏe và hoạt động tập luyện thể dục thể thao của người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh – tỉnh Nghệ An
• 3.1.1. Đánh giá dịch tễ học và các yếu tố nguy cơ bệnh cao huyết áp của người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh - tỉnh Nghệ An
• 3.1.2. Đánh giá thực trạng về sức khỏe của người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh – tỉnh Nghệ An
• 3.1.3. Đánh giá thực trạng về hoạt động tập luyện thể dục thể thao của người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh - tỉnh Nghệ An
• 3.1.4. Thực trạng nhận thức và nhu cầu tập luyện yoga của người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh - tỉnh Nghệ An
• 3.1.5. Bàn luận về kết quả nghiên cứu nhiệm vụ 1
• 3.2. Xây dựng chương trình tập luyện yoga cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh - tỉnh Nghệ An
• 3.2.1. Cơ sở lý luận của việc xây dựng chương trình tập luyện yoga cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh - tỉnh Nghệ An
• 3.2.2. Cơ sở thực tiễn để xây dựng chương trình tập luyện yoga cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh - tỉnh Nghệ An
• 3.2.3. Nghiên cứu xây dựng chương trình tập luyện yoga dành cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1
• 3.2.4. Chương trình tập luyện yoga cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh - tỉnh Nghệ An
• 3.2.5. Kiểm chứng lý thuyết chương trình tập luyện yoga dành cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh – tỉnh Nghệ An
• 3.2.6. Bàn luận về kết quả nghiên cứu nhiệm vụ 2
• 3.3. Ứng dụng và đánh giá hiệu quả của chương trình tập luyện yoga cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh - tỉnh Nghệ An
• 3.3.1. Tổ chức thực nghiệm
• 3.3.2. Kết quả thực nghiệm
• 3.3.3. Chương trình điều chỉnh sau thực nghiệm
• 3.3.4. Bàn luận về kết quả nghiên cứu nhiệm vụ 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chương trình yoga cho người cao tuổi bị cao huyết áp

Chương trình yoga cho người cao tuổi bị cao huyết áp tại Vinh, Nghệ An được xây dựng nhằm mục đích cải thiện sức khỏe và chất lượng cuộc sống cho nhóm đối tượng này. Yoga cho người cao tuổi không chỉ giúp giảm huyết áp mà còn mang lại nhiều lợi ích khác như tăng cường sức bền, cải thiện sự linh hoạt và giảm căng thẳng. Theo nghiên cứu, việc tập luyện yoga thường xuyên có thể giúp giảm huyết áp và cải thiện chức năng tim mạch. Chương trình này được thiết kế dựa trên các bài tập yoga đơn giản, dễ thực hiện, phù hợp với thể trạng của người cao tuổi. Việc áp dụng phương pháp giảm huyết áp thông qua yoga đã được chứng minh là hiệu quả trong nhiều nghiên cứu, cho thấy sự cần thiết của việc phát triển chương trình này tại địa phương.

1.1. Lợi ích của yoga đối với người cao tuổi

Yoga mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe của người cao tuổi, đặc biệt là những người bị cao huyết áp. Các bài tập yoga giúp cải thiện tuần hoàn máu, giảm căng thẳng và lo âu, từ đó hỗ trợ trong việc kiểm soát huyết áp. Nghiên cứu cho thấy rằng việc tập luyện yoga thường xuyên có thể làm giảm huyết áp tâm thu và tâm trương, giúp người cao tuổi duy trì sức khỏe tốt hơn. Ngoài ra, yoga còn giúp cải thiện sự linh hoạt của cơ thể, giảm nguy cơ chấn thương và tăng cường sức mạnh cơ bắp. Việc thực hành yoga cũng giúp người cao tuổi cảm thấy thoải mái hơn trong cuộc sống hàng ngày, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống của họ.

1.2. Thực trạng sức khỏe của người cao tuổi tại Vinh Nghệ An

Tại Vinh, Nghệ An, người cao tuổi đang phải đối mặt với nhiều vấn đề sức khỏe, trong đó có cao huyết áp. Theo thống kê, tỷ lệ người cao tuổi mắc bệnh cao huyết áp đang gia tăng, điều này đặt ra thách thức lớn cho công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Nhiều người cao tuổi chưa nhận thức đầy đủ về tình trạng sức khỏe của mình, dẫn đến việc không thực hiện các biện pháp phòng ngừa và điều trị kịp thời. Chương trình yoga được thiết kế nhằm nâng cao nhận thức và khuyến khích người cao tuổi tham gia vào các hoạt động thể chất, từ đó cải thiện sức khỏe và giảm thiểu các biến chứng do cao huyết áp gây ra.

II. Nội dung chương trình yoga cho người cao tuổi

Chương trình yoga cho người cao tuổi bị cao huyết áp tại Vinh, Nghệ An bao gồm các bài tập được lựa chọn kỹ lưỡng nhằm đảm bảo an toàn và hiệu quả. Các bài tập này không chỉ đơn thuần là các động tác thể chất mà còn kết hợp với các kỹ thuật thở và thiền định, giúp người tập thư giãn và giảm căng thẳng. Bài tập yoga được thiết kế đơn giản, dễ thực hiện, phù hợp với khả năng của người cao tuổi. Chương trình cũng bao gồm các buổi hướng dẫn về dinh dưỡng và lối sống lành mạnh, nhằm hỗ trợ người cao tuổi trong việc kiểm soát huyết áp và duy trì sức khỏe tốt. Việc áp dụng các bài tập yoga vào cuộc sống hàng ngày sẽ giúp người cao tuổi cảm thấy tự tin hơn và cải thiện chất lượng cuộc sống.

2.1. Các bài tập yoga cơ bản

Chương trình bao gồm các bài tập yoga cơ bản như tư thế cây, tư thế chiến binh, và các bài tập thở. Những bài tập này được thiết kế để giúp người cao tuổi cải thiện sự linh hoạt, tăng cường sức mạnh cơ bắp và giảm căng thẳng. Mỗi bài tập đều có hướng dẫn chi tiết về cách thực hiện, đảm bảo người tập có thể thực hiện một cách an toàn và hiệu quả. Việc tập luyện thường xuyên sẽ giúp người cao tuổi cảm thấy khỏe mạnh hơn, từ đó giảm thiểu nguy cơ mắc các bệnh lý liên quan đến cao huyết áp.

2.2. Hướng dẫn dinh dưỡng cho người cao tuổi

Ngoài việc tập luyện, chương trình còn cung cấp các hướng dẫn dinh dưỡng phù hợp cho người cao tuổi bị cao huyết áp. Chế độ ăn uống lành mạnh, giàu chất xơ và ít muối sẽ giúp kiểm soát huyết áp hiệu quả. Các chuyên gia dinh dưỡng sẽ tư vấn cho người cao tuổi về cách lựa chọn thực phẩm, chế biến món ăn và xây dựng thực đơn hàng ngày. Việc kết hợp giữa tập luyện yoga và chế độ dinh dưỡng hợp lý sẽ mang lại hiệu quả cao trong việc cải thiện sức khỏe cho người cao tuổi.

III. Đánh giá hiệu quả của chương trình

Chương trình yoga cho người cao tuổi bị cao huyết áp tại Vinh, Nghệ An đã được triển khai và đánh giá hiệu quả qua nhiều giai đoạn. Kết quả cho thấy, người tham gia chương trình đã có sự cải thiện rõ rệt về sức khỏe, đặc biệt là trong việc kiểm soát huyết áp. Các chỉ số huyết áp của người cao tuổi đã giảm đáng kể sau khi tham gia chương trình. Ngoài ra, người tham gia cũng cảm thấy tinh thần thoải mái hơn, giảm lo âu và căng thẳng. Những kết quả này chứng minh rằng chương trình yoga không chỉ có tác dụng về mặt thể chất mà còn mang lại lợi ích về mặt tinh thần cho người cao tuổi.

3.1. Kết quả kiểm tra sức khỏe

Kết quả kiểm tra sức khỏe cho thấy, sau khi tham gia chương trình, nhiều người cao tuổi đã có sự cải thiện rõ rệt về các chỉ số sức khỏe. Huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương của người tham gia đã giảm xuống mức an toàn hơn. Điều này cho thấy rằng việc tập luyện yoga thường xuyên có tác dụng tích cực trong việc kiểm soát huyết áp. Ngoài ra, nhiều người cũng báo cáo rằng họ cảm thấy khỏe mạnh hơn, năng động hơn và có thể thực hiện các hoạt động hàng ngày một cách dễ dàng hơn.

3.2. Phản hồi từ người tham gia

Phản hồi từ người tham gia chương trình cho thấy họ rất hài lòng với các bài tập yoga và cảm thấy chương trình đã giúp họ cải thiện sức khỏe. Nhiều người cho biết họ đã cảm thấy giảm căng thẳng và lo âu sau khi tham gia các buổi tập. Sự kết hợp giữa yoga và các hoạt động xã hội cũng giúp người cao tuổi cảm thấy gắn kết hơn với cộng đồng, từ đó nâng cao tinh thần và chất lượng cuộc sống. Những phản hồi tích cực này là động lực để tiếp tục phát triển và mở rộng chương trình yoga cho người cao tuổi tại Vinh, Nghệ An.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tình trạng già hóa dân số đang diễn ra với tốc độ nhanh chóng trên phạm vi toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Theo số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Tổng cục Thống kê, Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011 và được dự báo đến năm 2029, tỷ lệ người cao tuổi (NCT) sẽ chiếm 16,8% tổng dân số. Quá trình lão hóa tự nhiên kéo theo sự suy giảm chức năng sinh lý của các hệ cơ quan (tuần hoàn, hô hấp, thần kinh, cơ xương khớp), làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính không lây nhiễm, nổi bật là bệnh cao huyết áp (CHA). Theo Viện Tim mạch Quốc gia Việt Nam (2010), tỷ lệ người trưởng thành mắc cao huyết áp chiếm khoảng 25%. Bệnh cao huyết áp độ 1 ở người cao tuổi thường diễn biến âm thầm, không có triệu chứng lâm sàng rầm rộ nên người bệnh dễ chủ quan. Nếu không can thiệp kịp thời bằng lối sống và vận động hợp lý, bệnh có thể chuyển sang các cấp độ nặng hơn và gây biến chứng nguy hiểm lên tim, não, thận.

Tại thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An, hoạt động tập luyện thể dục thể thao (TDTT) của người cao tuổi diễn ra khá phổ biến với các môn như đi bộ, dưỡng sinh, xe đạp; tuy nhiên tỷ lệ người cao tuổi tập luyện yoga còn thấp và chưa có chương trình yoga chuyên biệt, khoa học dành riêng cho nhóm đối tượng người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1. Xuất phát từ thực tế đó, tác giả Ngô Thị Như Thơ đã thực hiện luận án tiến sĩ giáo dục học với đề tài: "Xây dựng chương trình tập luyện yoga cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh – tỉnh Nghệ An" (Mã số: 9140101, Trường Đại học Thể dục Thể thao Bắc Ninh, năm 2020), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Đỗ Hữu Trường và PGS.TS. Vũ Chung Thủy.

• Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn, đề tài lựa chọn nội dung, xây dựng chương trình tập luyện yoga cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 và ứng dụng vào thực tế nhằm đánh giá hiệu quả duy trì, nâng cao sức khỏe cho đối tượng nghiên cứu tại thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Nhiệm vụ 1: Nghiên cứu thực trạng sức khỏe và hoạt động tập luyện thể dục thể thao của người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh – tỉnh Nghệ An.
  2. Nhiệm vụ 2: Xây dựng chương trình tập luyện yoga cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh – tỉnh Nghệ An.
  3. Nhiệm vụ 3: Ứng dụng và đánh giá hiệu quả của chương trình tập luyện yoga cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh – tỉnh Nghệ An.
• Đối tượng nghiên cứu: Chương trình tập luyện yoga cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh – tỉnh Nghệ An.
• Khách thể nghiên cứu: 35 chuyên gia thuộc các lĩnh vực giáo dục thể chất, y tế và yoga; người cao tuổi và người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh; nhóm người cao tuổi tham gia thực nghiệm chương trình.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Không gian: 4 chi hội người cao tuổi tại các phường đặc trưng của thành phố Vinh gồm phường Trung Đô (địa bàn có đối tượng thực nghiệm), phường Bến Thủy (khu vực Trường Đại học Vinh và Trung tâm TDTT cao cấp HD), phường Hưng Bình (trung tâm thành phố) và phường Đông Vĩnh (ngoại vi thành phố).
  • Thời gian thực nghiệm: Thực nghiệm sư phạm kéo dài trong 12 tháng, chia làm 3 giai đoạn.
  • Mẫu khảo sát: Điều tra dịch tễ học và yếu tố nguy cơ trên 400 người (thu về 381 phiếu hợp lệ từ người cao tuổi 60–74 tuổi); khảo sát thực trạng sức khỏe, nhận thức và nhu cầu tập yoga trên 108 người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1; khảo sát hoạt động TDTT trên 80 người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 có tập luyện; khảo sát 7 câu lạc bộ (CLB) yoga và 13 hướng dẫn viên (HDV) yoga tại thành phố Vinh; mẫu tham gia theo dõi thực nghiệm gồm 27 người cao tuổi nữ bị cao huyết áp độ 1 đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn thu nhận qua 3 giai đoạn.
• Giả thuyết khoa học: Thực tiễn tập luyện TDTT của người cao tuổi bị cao huyết áp tại thành phố Vinh nhằm duy trì và nâng cao sức khỏe chưa thực sự đạt hiệu quả cao do chưa có chương trình tập luyện khoa học. Nếu xây dựng và tổ chức được chương trình tập luyện yoga phù hợp với trạng thái sức khỏe, đặc điểm tâm sinh lý và bệnh lý thì sẽ góp phần kiểm soát huyết áp, nâng cao năng lực thể chất và chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại địa bàn nghiên cứu.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng hợp các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến tác động của vận động thể lực và yoga đối với sức khỏe người cao tuổi và bệnh nhân cao huyết áp:

• Các công trình nghiên cứu ngoài nước:
  • P. A. Balaji và cộng sự (2012): Đánh giá lợi ích của yoga đối với các yếu tố nguy cơ bệnh động mạch vành và huyết áp. Can thiệp yoga và thiền định trong 6 tuần (90 phút/buổi, 3 buổi/tuần) trên nhóm đối tượng nghiên cứu cho thấy chỉ số huyết áp trung bình giảm từ 130/79 mmHg xuống 125/74 mmHg.
  • Nghiên cứu trên Tạp chí American Medical Association: Thực hành thiền định điều trị cao huyết áp trên hơn 200 đối tượng trong 30–40 phút/ngày; sau 3 tháng huyết áp tâm thu (HATT) giảm 8,4 mmHg, huyết áp tâm trương (HATTr) giảm 5,1 mmHg; sau 6 tháng HATT giảm 13,4 mmHg, HATTr giảm 8,5 mmHg.
  • Chaudhary A. K.: Chứng minh yoga làm giảm huyết áp thông qua cơ chế ức chế phản ứng stress của hệ thần kinh giao cảm, làm giảm nồng độ các hormone gây co mạch như adrenaline, vasopressin và aldosterone.
• Các công trình nghiên cứu trong nước:
  • Lê Thị Hải Lý: Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá hiệu quả thực hành yoga lên sức khỏe thể chất và chất lượng giấc ngủ ở người cao tuổi.
  • Nguyễn Ngọc Sơn: Luận án tiến sĩ nghiên cứu tác dụng của Võ cổ truyền Bình Định trong việc duy trì sức khỏe người cao tuổi.
  • Trần Thị Thu Hoài (2010): Nghiên cứu tác dụng của các bài tập yoga lên một số chỉ số sinh học ở người cao tuổi bị tăng huyết áp, ghi nhận sự suy giảm của cả HATT và HATTr cùng sự cải thiện nhịp tim và chức năng hô hấp.
  • Các nghiên cứu khác: Nghiên cứu tác dụng của yoga lên bệnh nhân tăng huyết áp giai đoạn 1, khảo sát thực trạng huyết áp lứa tuổi 60–70 tại thành phố Vinh và hiệu quả can thiệp sau 3 tháng.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết: Mặc dù các công trình đi trước đã khẳng định lợi ích của yoga đối với huyết áp, đa phần các can thiệp chỉ diễn ra trong thời gian ngắn (từ vài tuần đến 3 tháng), chưa thiết kế được một chương trình tập luyện dài hạn (12 tháng) có cấu trúc phân kỳ khoa học (cơ bản – chuyên sâu – duy trì) dành riêng cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1. Đồng thời, các nghiên cứu trước chưa xây dựng được hệ thống tiêu chí đánh giá toàn diện kết hợp giữa hình thái, chức năng sinh lý, năng lực vận động thể chất (Senior Fitness Test) và tự đánh giá chất lượng cuộc sống (SF-36) cho nhóm đối tượng này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

1. Lý luận về lão hóa và biến đổi sinh lý ở người cao tuổi (60–74 tuổi): Theo quy ước của Liên hợp quốc và WHO, người cao tuổi trong luận án được xác định trong độ tuổi từ 60 đến 74. Quá trình lão hóa làm suy giảm khối lượng não, giảm độ nhạy thụ cảm thần kinh, xơ cứng động mạch, giảm cung lượng tim, giảm độ đàn hồi phổi (dung tích sống VC giảm, dung tích khí cặn tăng), suy giảm mật độ xương và giảm sức mạnh cơ bắp (ở tuổi 65 sức mạnh cơ chỉ còn khoảng 50% so với tuổi 20).
2. Lý luận bệnh học và phân loại cao huyết áp: Luận án sử dụng tiêu chuẩn chẩn đoán của JNC VI (1997) và WHO/ISH (2004). Cao huyết áp độ 1 được xác định khi HATT từ 140–159 mmHg và/hoặc HATTr từ 90–99 mmHg. Khung phân tích dịch tễ học nhận diện 9 nhóm yếu tố nguy cơ chính: tuổi, tiền sử gia đình, thói quen ăn mặn, rèn luyện thể lực thấp, thừa cân/béo bụng, sử dụng rượu bia/thuốc lá, đái tháo đường, rối loạn lipid máu và căng thẳng tâm lý (stress).

Phân loại theo WHO/ISH (2004)	Huyết áp tâm thu (HATT)	Huyết áp tâm trương (HATTr)
Độ I (Nhẹ)	140 – 159 mmHg	90 – 99 mmHg
Độ II (Vừa)	160 – 179 mmHg	100 – 109 mmHg
Độ III (Nặng)	$\ge$ 180 mmHg	$\ge$ 110 mmHg

3. Hệ thống lý thuyết và cơ sở khoa học của Yoga:
   • Triết lý 8 nhánh Ashtanga Yoga của Patanjali: Yama (điều khiển), Niyama (quy tắc ứng xử), Asana (tư thế), Pranayama (kiểm soát hơi thở), Pratyahara (làm chủ cảm xúc), Dharana (tập trung), Dhyana (thiền định), Samadhi (trạng thái phúc lạc).
   • Mô hình Yoga trị liệu: Tác động điều hòa 3 lớp thân thể (nguyên nhân, tinh tế, thô thiển) và 5 lớp vỏ bọc năng lượng.
   • Cơ chế sinh học của hơi thở: Thở cơ hoành (hô hấp bụng) kết hợp thở toàn diện (ngực và bụng) giúp tăng dung tích sống, kích thích dây thần kinh phế vị, giảm trương lực mạch máu, hạ nhịp tim và huyết áp.
   • Cơ chế tác động của 6 nhóm Asana: Tư thế đứng (tăng sức mạnh chân, thăng bằng); tư thế uốn cong về trước (làm dịu thần kinh giao cảm); tư thế vặn mình (tăng lưu thông máu nội tạng và cột sống); tư thế đảo ngược điều chỉnh nhẹ (hỗ trợ hồi lưu tĩnh mạch); tư thế ngả sau nhẹ (mở rộng lồng ngực); tư thế nằm/Savasana (thư giãn sâu, giảm huyết áp).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phối hợp 7 phương pháp nghiên cứu khoa học chuyên ngành Giáo dục thể chất và Y sinh học:

1. Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu: Nghiên cứu các văn bản pháp quy của Nhà nước về chăm sóc người cao tuổi, tài liệu y học thể thao, tài liệu yoga trị liệu trong và ngoài nước.
2. Phương pháp phỏng vấn, mạn đàm: Sử dụng phiếu hỏi khảo sát ý kiến 35 chuyên gia (giáo dục thể chất, y tế, yoga); khảo sát 400 người cao tuổi (thu về 381 phiếu), phỏng vấn 108 người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1, 80 người có tập TDTT và 13 hướng dẫn viên yoga.
3. Phương pháp quan sát sư phạm: Theo dõi diễn biến buổi tập, kỹ thuật thực hiện động tác, biểu hiện mệt mỏi và phản ứng sinh lý của người tập.
4. Phương pháp kiểm tra sư phạm: Ứng dụng bộ test kiểm tra thể lực người cao tuổi Senior Fitness Test (SFT) gồm các bài tập: ngồi ghế đứng lên (sức mạnh chi dưới), gập tay tạ (sức mạnh chi trên), ngồi ghế cúi gập người (độ dẻo chi dưới), chạm hai tay sau lưng (độ dẻo chi trên), đứng lên đi 2,44m vòng lại (độ nhanh nhẹn, thăng bằng động) và bước tại chỗ 2 phút (sức bền ưa khí).
5. Phương pháp kiểm tra y sinh học:
   • Chỉ số hình thái (CTHT): Chiều cao, cân nặng, BMI, chu vi vòng eo, tỷ lệ phần trăm mỡ cơ thể.
   • Chỉ số chức năng (CTCN): HATT, HATTr, nhịp tim khi nghỉ, dung tích sống (VC) đo bằng phế dung kế.
   • Đánh giá tâm thần và chất lượng cuộc sống: Thang kiểm tra trạng thái tinh thần tối thiểu (MMSE) và Bộ câu hỏi 36 mục đánh giá sức khỏe bản thân (SF-36).
6. Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thiết kế thực nghiệm dọc trên 27 người cao tuổi nữ bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh trong 12 tháng theo mô hình CLB tự nguyện, có thu phí qua 3 giai đoạn.
7. Phương pháp toán học thống kê: Xử lý số liệu bằng phần mềm chuyên dụng, kiểm định độ tin cậy của chỉ tiêu, phân tích nhân tố khám phá (EFA), so sánh giá trị trung bình qua các giai đoạn bằng kiểm định Student ($t$-test) và tính nhịp tăng trưởng ($W%$).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về người cao tuổi, bệnh lý cao huyết áp và bộ môn yoga. Tác giả phân tích các đặc trưng lão hóa của 8 hệ cơ quan chính (thần kinh, tim mạch, hô hấp, tiêu hóa, bài tiết, nội tiết, cơ xương khớp và giác quan). Luận án làm rõ định nghĩa cao huyết áp theo khuyến cáo của WHO/ISH và JNC VI, phân tích 9 nhóm yếu tố nguy cơ dẫn đến cao huyết áp ở người cao tuổi.

Về mặt yoga, chương này trình bày nguồn gốc triết học, bản chất 8 bậc của Ashtanga Yoga và nguyên lý Yoga trị liệu dựa trên 5 lớp vỏ bọc cơ thể. Tác giả làm sáng tỏ cơ chế sinh lý của các kỹ thuật thở chậm, thở cơ hoành (thở bụng) và cơ chế vận động tĩnh lực - động lực của 6 nhóm tư thế asana (đứng, cúi gập trước, vặn mình, đảo ngược, ngả sau, nằm thư giãn). Chương 1 cũng phân tích tổng quan các công trình nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước, khẳng định yoga có tác dụng kiểm soát huyết áp, làm chậm nhịp tim, tăng cường trao đổi khí và ổn định hệ thần kinh thực vật, từ đó chỉ ra tính cần thiết của việc xây dựng một chương trình yoga chuẩn hóa cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1.

Chương 2. Phương pháp và tổ chức nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình tổ chức nghiên cứu và các công cụ đo lường. Nghiên cứu thực hiện chọn mẫu điều tra dịch tễ tại 4 phường thuộc thành phố Vinh theo công thức xác định cỡ mẫu ngẫu nhiên:

$$n = \frac{Z_{1-\alpha/2}^2 \cdot P(1-P)}{\Delta^2}$$

Với độ tin cậy 95% ($Z = 1,96$), $P = 0,5$, sai số $\Delta = 0,1$, kết hợp dự phòng 5% phiếu không hợp lệ, cỡ mẫu được xác định là 400 người (thu về 381 phiếu hợp lệ).

Chương này chuẩn hóa quy trình kiểm tra các chỉ tiêu hình thái (BMI, vòng eo), chỉ tiêu chức năng tim mạch - hô hấp (HATT, HATTr, nhịp tim, dung tích sống VC), bộ test thể lực người cao tuổi (SFT), kiểm tra tinh thần (MMSE) và thang đo chất lượng sống (SF-36). Đồng thời, tác giả thiết lập quy trình thực nghiệm sư phạm 12 tháng qua 3 giai đoạn và các thuật toán thống kê kiểm định độ tin cậy của các chỉ tiêu đo lường.

Chương 3. Kết quả nghiên cứu và bàn luận

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm tương ứng với 3 nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Thực trạng sức khỏe và hoạt động TDTT của người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại TP. Vinh

• Dịch tễ và yếu tố nguy cơ (n=381): Tỷ lệ mắc cao huyết áp tăng dần theo độ tuổi; tỷ lệ mắc bệnh liên quan chặt chẽ đến tiền sử gia đình, thói quen ăn mặn, ít hoạt động thể lực, thừa cân/béo bụng và sử dụng chất kích thích.
• Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá sức khỏe: Thông qua phỏng vấn 35 chuyên gia và xử lý kiểm định độ tin cậy, phân tích nhân tố, luận án đã xác định bộ tiêu chí đánh giá sức khỏe gồm 4 tiêu chí lớn và 25 chỉ tiêu thành phần:

Tiêu chí	Số lượng chỉ tiêu	Danh mục chỉ tiêu cụ thể
1. Hình thái	4 chỉ tiêu	Chiều cao, cân nặng, chỉ số BMI, tỷ lệ mỡ cơ thể.
2. Chức năng sinh lý	4 chỉ tiêu	Huyết áp tâm thu (HATT), Huyết áp tâm trương (HATTr), Nhịp tim yên tĩnh, Dung tích sống (VC).
3. Năng lực thể chất (SFT)	6 chỉ tiêu	Ngồi ghế đứng lên (30s), Gập tay tạ (30s), Ngồi ghế gập thân, Chạm 2 tay sau lưng, Đứng dậy đi 2,44m quay lại, Bước tại chỗ 2 phút.
4. Tự đánh giá sức khỏe (SF-36)	11 chỉ tiêu	Sức khỏe thể chất tổng quát, Hoạt động thể lực, Giới hạn vai trò thể chất, Cơn đau thể xác, Sức khỏe nói chung, Sức sống, Hoạt động xã hội, Giới hạn vai trò cảm xúc, Sức khỏe tinh thần, Biến đổi sức khỏe qua 1 năm, Điểm tổng hợp SF-36.

• Khảo sát hoạt động TDTT và Yoga: Trong số 80 người cao tuổi bị cao huyết áp có tập TDTT, chủ yếu tham gia đi bộ, dưỡng sinh; chỉ có tỷ lệ nhỏ tiếp cận yoga. Toàn thành phố có 7 phòng tập/CLB yoga với 13 hướng dẫn viên, nhưng hầu như chưa có lớp yoga chuyên biệt cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1.

2. Xây dựng chương trình tập luyện Yoga cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1

Chương trình được thiết kế với thời lượng 12 tháng, chia thành 3 giai đoạn rõ rệt theo mô hình CLB tự nguyện có thu phí:

• Giai đoạn 1 (Cơ bản - 3 tháng): 3 buổi/tuần, 60 phút/buổi. Tập trung vào kỹ thuật thở bụng, làm quen các asana đơn giản, thư giãn và thả lỏng.
• Giai đoạn 2 (Chuyên sâu - 6 tháng): 3–4 buổi/tuần, 60–75 phút/buổi. Tăng cường các asana tác động sâu đến hệ tuần hoàn, cơ xương khớp, phối hợp thở toàn diện và thiền tĩnh tâm.
• Giai đoạn 3 (Duy trì - 3 tháng): 3 buổi/tuần, 60 phút/buổi. Củng cố thói quen tự tập, duy trì ổn định huyết áp và các tố chất thể lực.

Chương trình được 100% chuyên gia (n=35) đánh giá đạt mức độ cần thiết và phù hợp cao về nội dung cấu trúc buổi tập, hệ thống tư thế và phương pháp thở.

3. Đánh giá hiệu quả thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm tiến hành trên 27 người cao tuổi nữ bị cao huyết áp độ 1 (tuổi trung bình và nhận thức đồng đều) cho thấy:

• Chỉ số huyết áp: HATT giảm từ mức trung bình $146,85 \pm 4,52$ mmHg (trước thực nghiệm) xuống còn $131,20 \pm 3,85$ mmHg sau giai đoạn 3 ($p < 0,001$); HATTr giảm từ $93,15 \pm 2,40$ mmHg xuống $81,40 \pm 2,10$ mmHg ($p < 0,001$). Phần lớn người tập chuyển từ trạng thái cao huyết áp độ 1 về mức huyết áp bình thường hoặc bình thường cao.
• Chức năng tim mạch và hô hấp: Nhịp tim khi nghỉ giảm dần về mức ổn định sinh lý; dung tích sống (VC) tăng trưởng rõ rệt qua các giai đoạn ($p < 0,01$).
• Năng lực thể chất (SFT): Các chỉ số sức mạnh cơ chân, sức mạnh cơ tay, độ dẻo thân trên, thân dưới, độ linh hoạt thăng bằng và sức bền ưa khí đều có nhịp tăng trưởng dương với mức ý nghĩa thống kê $p < 0,05$ đến $p < 0,001$.
• Tự đánh giá sức khỏe (SF-36): Điểm tự đánh giá về sức khỏe thể chất, sức khỏe tinh thần và sức sống đều tăng cao rõ rệt; 100% đối tượng bày tỏ sự hài lòng và có nguyện vọng tiếp tục duy trì tập luyện yoga.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về lý luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và bổ sung cơ sở lý luận khoa học chuyên ngành Giáo dục thể chất và Y sinh học thể thao về việc ứng dụng bộ môn Yoga như một biện pháp vận động không dùng thuốc hỗ trợ kiểm soát bệnh cao huyết áp độ 1 ở người cao tuổi.
2. Xây dựng và chuẩn hóa được Bộ tiêu chí gồm 4 tiêu chí và 25 chỉ tiêu cụ thể (đã qua kiểm định độ tin cậy và phân tích nhân tố) để đánh giá toàn diện tình trạng sức khỏe của người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1.

Đóng góp mới về thực tiễn

1. Cung cấp bức tranh toàn diện về đặc điểm dịch tễ học, 9 nhóm yếu tố nguy cơ và thực trạng tập luyện TDTT của người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An.
2. Xây dựng thành công Chương trình tập luyện Yoga 12 tháng (3 giai đoạn: cơ bản 3 tháng, chuyên sâu 6 tháng, duy trì 3 tháng) với hệ thống tư thế asana, kỹ thuật thở và phương pháp hồi tĩnh phù hợp đặc điểm tâm sinh lý của người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1.
3. Chứng minh trên thực tế hiệu quả của chương trình trong việc kiểm soát các chỉ số huyết áp (HATT, HATTr), nâng cao dung tích sống, cải thiện năng lực thể lực chức năng (SFT) và nâng cao chất lượng cuộc sống (SF-36) cho người tập.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Nhân rộng mô hình CLB yoga tự nguyện có thu phí dành riêng cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại các phường, xã khác trên địa bàn tỉnh Nghệ An và các địa phương có điều kiện tương đồng.
• Tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng kiến thức y sinh học và phương pháp sư phạm chuyên sâu cho đội ngũ hướng dẫn viên yoga phụ trách nhóm đối tượng người cao tuổi có bệnh lý nền.
• Tuyên truyền nâng cao nhận thức cho người cao tuổi về lợi ích của việc kết hợp chế độ dinh dưỡng giảm muối, hạn chế chất kích thích với việc tập luyện yoga đều đặn.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án:
  • Mẫu theo dõi thực nghiệm sư phạm chuyên sâu chỉ thực hiện trên 27 đối tượng là nữ giới cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 do điều kiện tuyển chọn và duy trì chuyên cần trong 12 tháng, chưa có nhóm đối chứng là nam giới tham gia trọn vẹn chương trình.
  • Phạm vi khảo sát thực nghiệm tập trung trên địa bàn đô thị (thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An), chưa mở rộng so sánh với khu vực nông thôn hoặc miền núi.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng nghiên cứu thử nghiệm chương trình yoga trên đối tượng người cao tuổi nam giới và các nhóm đối tượng người cao tuổi mắc bệnh lý kết hợp (như cao huyết áp kèm đái tháo đường týp 2 hoặc thoái hóa khớp).
  • Nghiên cứu theo dõi dài hạn hơn (trên 24 tháng) để đánh giá tính bền vững của các phản ứng thích nghi sinh học và khả năng duy trì ổn định huyết áp khi giảm dần tần suất tập luyện có hướng dẫn.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

1. Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Giáo dục thể chất, Huấn luyện thể thao, Y học thể thao: Tham khảo phương pháp luận thiết kế nghiên cứu thực nghiệm sư phạm kết hợp đo lường y sinh học, kỹ thuật sử dụng bộ test SFT và bảng hỏi SF-36.
2. Giảng viên và Hướng dẫn viên Yoga: Sử dụng trực tiếp cấu trúc chương trình 12 tháng, danh mục các tư thế asana an toàn, kỹ thuật thở cơ hoành và quy trình phân phối lượng vận động cho người có bệnh lý tim mạch.
3. Cán bộ quản lý Thể dục thể thao và Hội Người cao tuổi các cấp: Tham khảo cơ sở thực tiễn để quy hoạch, xây dựng phong trào thể dục dưỡng sinh, thể dục trị liệu và thành lập các CLB yoga sức khỏe cho người cao tuổi tại cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân loại mức độ cao huyết áp độ 1 dựa trên tiêu chuẩn nào và chỉ số huyết áp là bao nhiêu? Luận án căn cứ theo hướng dẫn phân loại của Ủy ban Quốc gia Hoa Kỳ JNC VI (1997) và Tổ chức Y tế Thế giới / Hiệp hội Cao huyết áp Quốc tế WHO/ISH (2004). Cao huyết áp độ 1 (mức độ nhẹ) được xác định khi huyết áp tâm thu (HATT) nằm trong khoảng từ 140 đến 159 mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương (HATTr) nằm trong khoảng từ 90 đến 99 mmHg.

2. Chương trình tập luyện yoga trong luận án kéo dài bao lâu và được chia thành các giai đoạn nào? Chương trình được thiết kế tập luyện trong tổng thời gian 12 tháng, chia làm 3 giai đoạn rõ rệt:

• Giai đoạn 1 (Cơ bản): 3 tháng đầu, 3 buổi/tuần, 60 phút/buổi, trọng tâm là học kỹ thuật thở bụng, làm quen các tư thế đơn giản và thư giãn.
• Giai đoạn 2 (Chuyên sâu): 6 tháng tiếp theo, 3–4 buổi/tuần, 60–75 phút/buổi, nâng cao khả năng phối hợp thở - động tác và tăng dần lượng vận động.
• Giai đoạn 3 (Duy trì): 3 tháng cuối, 3 buổi/tuần, 60 phút/buổi, củng cố kỹ năng tự tập và duy trì trạng thái thể lực.

3. Bộ tiêu chí đánh giá sức khỏe người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 trong luận án gồm những nhóm nào? Bộ tiêu chí được xây dựng gồm 4 tiêu chí lớn với 25 chỉ tiêu cụ thể:

• Tiêu chí hình thái (4 chỉ tiêu): Chiều cao, cân nặng, BMI, tỷ lệ mỡ cơ thể.
• Tiêu chí chức năng sinh lý (4 chỉ tiêu): HATT, HATTr, nhịp tim yên tĩnh, dung tích sống (VC).
• Tiêu chí năng lực thể chất SFT (6 chỉ tiêu): Các bài test sức mạnh cơ chân, sức mạnh tay, độ dẻo thân dưới, độ dẻo vai gáy, độ linh hoạt thăng bằng và sức bền ưa khí.
• Tiêu chí tự đánh giá sức khỏe SF-36 (11 chỉ tiêu): Các thang điểm đánh giá sức khỏe thể chất, sức khỏe tinh thần, mức độ đau đớn, sức sống và sự thay đổi sức khỏe.

4. Kết quả thực nghiệm cho thấy huyết áp của người tập biến đổi như thế nào sau 12 tháng? Trên nhóm 27 người cao tuổi nữ thực nghiệm, chỉ số huyết áp tâm thu trung bình giảm từ $146,85 \pm 4,52$ mmHg (trước thực nghiệm) xuống còn $131,20 \pm 3,85$ mmHg (sau giai đoạn 3), huyết áp tâm trương trung bình giảm từ $93,15 \pm 2,40$ mmHg xuống còn $81,40 \pm 2,10$ mmHg. Cả hai chỉ số đều giảm có ý nghĩa thống kê với $p < 0,001$, đưa phần lớn đối tượng về mức huyết áp an toàn.

5. Vì sao các tư thế đảo ngược trong yoga truyền thống cần phải điều chỉnh khi áp dụng cho người cao tuổi bị cao huyết áp? Trong yoga truyền thống, các tư thế đảo ngược sâu như đứng bằng đầu (Sirsasana) hay đứng trên vai (Sarvangasana) làm dồn thể tích máu lớn về đầu và tim trong thời gian ngắn, gây tăng áp lực nội sọ và áp lực mạch máu đột ngột, tiềm ẩn nguy cơ tai biến mạch máu não đối với người cao tuổi có thành mạch xơ cứng và huyết áp cao. Do đó, luận án đã loại bỏ các tư thế đảo ngược nặng, thay thế bằng các tư thế nằm nâng chân nhẹ có kê đỡ hoặc tư thế thư giãn để đảm bảo an toàn tuyệt đối.

Kết luận

Luận án của tác giả Ngô Thị Như Thơ là một công trình nghiên cứu thực nghiệm sư phạm kết hợp y sinh học nghiêm túc, giải quyết trọn vẹn vấn đề xây dựng và chuẩn hóa chương trình tập luyện yoga 12 tháng cho người cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An. Thông qua hệ thống 7 phương pháp nghiên cứu khoa học và bộ tiêu chí đánh giá toàn diện 25 chỉ tiêu, đề tài đã chứng minh việc tập luyện yoga khoa học có tác dụng hạ và ổn định huyết áp, nâng cao dung tích sống, cải thiện năng lực thể chất và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở lý luận và tài liệu thực tiễn giá trị cho công tác giáo dục thể chất, y học dự phòng và phong trào rèn luyện sức khỏe người cao tuổi tại cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về người cao tuổi 1. Khái niệm và tình hình người cao tuổi hiện nay 1.

Khái niệm người cao tuổi Theo quy ước của Liên hợp quốc những người từ 60 tuổi trở lên, không phân biệt giới tính được gọi là người già và chia hai nhóm tuổi: 60-74 là NCT và trên 75 tuổi là người già. Theo phân loại của WHO, độ tuổi 60 - 74 là NCT, độ tuổi 75 - 90 là người già và trên 90 là người sống lâu [24]. Người cao tuổi không phải là đối tượng thuần nhất. Trong dân số già thường người ta chia làm 3 nhóm: Nhóm còn năng động từ 60 đến 70 tuổi (nhóm sơ lão), nhóm trung bình từ 70 đến 80 tuổi (nhóm trung lão), nhóm rất già từ 80 tuổi trở lên (nhóm đại lão).

Pháp lệnh NCT do Uỷ ban Thường vụ Quốc hội ban hành tháng 4/2000 quy định những người từ đủ 60 tuổi trở lên, không phân biệt giới tính là người già. Nhưng gần đây, ở Việt Nam đang sử dụng cụm từ NCT thay cho “người già” do tuổi thọ con người ngày càng tăng, vì nhiều người từ 60 tuổi trở lên vẫn còn hoạt động hăng say, cống hiến cho xã hội, cho đất nước nên cụm từ “người cao tuổi” phù hợp hơn [47]. Trong khuôn khổ luận án, khái niệm NCT được tuân theo quy ước của Liên hợp quốc và WHO: là những người trong độ tuổi từ 60 - 74 tuổi. Tình hình người cao tuổi trên thế giới Những thập kỷ gần đây, tuổi thọ trung bình của con người trên thế giới, đặc biệt ở các nước phát triển đã gia tăng một cách đáng kể.

Song song với việc tăng tuổi thọ trung bình, số lượng NCT ngày càng nhiều. Năm 1950 số NCT trên toàn thế giới là gần 200 triệu, đến năm 1975 đã là 350 triệu, năm 2000 là 590 triệu và ước tính đến năm 2025 sẽ là 1121 triệu. Như vậy trong vòng 75 năm (1950 – 2025) số NCT trên thế giới tăng 423%, đó là sự tăng trưởng rất nhanh [69],[60], [40]. Theo WHO, khoảng 2 tỷ người sẽ đạt đến tuổi 60 hoặc già hơn vào năm 2050, gấp 3 lần so với năm 2000.

Xu hướng thay đổi nhân khẩu học này có tác động to lớn đối với kinh tế toàn cầu, đồng thời cũng là mối đe dọa nguồn nhân lực ở nhiều nước trên thế giới. Trong vòng 50 năm, sự gia tăng số lượng NCT diễn ra ở các nước phát triển là 89%, ở các nước đang phát triển là 347%. Như vậy trái với quan niệm thông thường là NCT chỉ tăng nhanh ở các nước phát triển còn những nước đang phát luan an 9 triển, vốn có nền kinh tế thấp, số lượng NCT tăng không đáng kể. Trong tương lai không xa (2025) số NCT ở khu vực các nước đang phát triển sẽ chiếm 3/4 tổng số NCT trên thế giới.

Hiện tượng tăng dân số già không phải của riêng một nước nào, mà là của chung toàn thế giới. Ý thức được tầm quan trọng đó, Liên hiệp quốc đã triệu tập Đại hội Thế giới về tuổi già, lần đầu tiên vào năm 1982 tại Vienne. Đại hội lịch sử này đã “trịnh trọng tuyên bố, phải đảm bảo đầy đủ, không có một hạn chế nào đối với NCT, mọi quyền cơ bản và không thay đổi, đã được ghi trong Tuyên ngôn về quyền con người”. Đại hội thế giới về NCT đã nhất trí đưa ra một chương trình hành động (được gọi là chương trình Vienne về tuổi già) có giá trị trong 50 năm (đến năm 2032) và tập trung vào 6 điểm: một là sức khỏe và ăn uống; hai là nhà ở và môi trường; ba là gia đình; bốn là bảo trợ xã hội; năm là việc làm; sáu là giáo dục huấn luyện [60].

Liên hiệp quốc cũng đã quyết định lấy ngày 1 tháng 10 hàng năm là ngày Quốc tế NCT và lấy năm 1999 là năm Quốc tế NCT [24]. Tình hình người cao tuổi tại Việt Nam Ở nước ta, theo điều tra dân số 1989, số NCT là 4.490, chiếm 7,19% dân số. Như vậy, so với năm 1979 (số NCT là 3.110, chiếm 7,06% dân số) đã tăng gần 1 triệu người [68]. Cuộc tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009 cho thấy: Dân số nước ta đến 01/04/2009 là 85.573, trong đó trên 7,72 triệu người trên 60 tuổi (chiếm 9% dân số), tỷ lệ này ở nông thôn là 9,1% và ở thành phố là 8,6%.

Những vùng có tỷ lệ NCT cao hơn cả là Đồng bằng sông Hồng (11,2%), Bắc Trung bộ và Duyên hải Miền Trung (10,3%). Những vùng có tỷ lệ NCT thấp là Tây Nguyên (5,6%), Đông Nam Bộ (6,8%), Trung du và miền núi phía Bắc (8,1%), Đồng bằng sông Cửu Long (8,3%). Tuổi thọ trung bình ở nước ta diễn biến theo xu hướng tăng dần: trước năm 1945 là 32 tuổi, năm 1979 là 66 tuổi và năm 1989 là 68 tuổi, đến 2018 là 73,5 tuổi. Báo cáo “Già hóa dân số và NCT ở Việt Nam: Thực trạng, dự báo và một số khuyến nghị chính sách” do Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) khởi xướng trong khuôn khổ chương trình Kế hoạch Một Liên hợp quốc nhằm mục tiêu cung cấp những thông tin và phân tích kỹ lưỡng, toàn diện về các vấn đề có liên quan đến già hóa dân số cũng như những gợi ý chính sách giải quyết vấn đề già hóa dân số trong những năm tới.

Báo cáo đã chỉ ra một số thách thức về sức khỏe của NCT Việt Nam như sau: luan an 10 Tình trạng sức khỏe của NCT phụ thuộc rất nhiều vào tuổi tác, trong đó tuổi càng tăng thì tỷ lệ có sức khỏe yếu càng cao, số bệnh mắc phải càng lớn và thời gian nằm bệnh càng dài. Mô hình và nguyên nhân bệnh tật của NCT đang thay đổi nhanh chóng khiến cho gánh nặng “bệnh tật kép” ngày càng rõ ràng. Mô hình bệnh tật của NCT chuyển từ bệnh lây nhiễm sang bệnh mãn tính, không lây nhiễm trở thành nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tàn phế cho NCT đang là thách thức lớn cho Việt Nam. Mức độ hiểu biết về chăm sóc sức khỏe và tự chăm sóc sức khỏe của NCT còn thấp.

Khả năng và tỷ lệ tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe giữa các nhóm NCT hết sức khác nhau. Nhóm NCT ở nông thôn, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo (chiếm tỷ lệ cao) lại rất khó khăn khi tiếp cận với các dịch vụ chăm sóc sức khỏe. Báo cáo cũng chỉ rõ các nguyên nhân của tình trạng này. Mặc dù tỷ lệ NCT ngày càng tăng nhưng mạng lưới y tế phục vụ NCT ở Việt Nam còn rất yếu [49].

Với sự hỗ trợ về kỹ thuật và tài chính của Chương trình Hợp tác Y tế Việt Nam – Thụy Điển, trong năm 2005-2006, Viện Chiến lược và Chính sách Y tế đã tiến hành nghiên cứu đánh giá thực trạng công tác CỘNG SỰSK cho NCT cũng như tìm hiểu việc triển khai thực hiện chính sách chăm sóc NCT tại một số tỉnh. Nghiên cứu được tiến hành tại 7 tỉnh thuộc 7 vùng trong cả nước. Điều tra hộ gia đình được thực hiện ở 1.132 hộ gia đình có NCT. Kết quả của nghiên cứu cho thấy: Tỷ lệ mắc bệnh tật của nhóm NCT cao hơn các nhóm tuổi khác.

Phụ nữ cao tuổi có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn nam giới. Hơn một nửa (53,5%) số NCT trên địa bàn nghiên cứu tự đánh giá có tình trạng sức khoẻ kém và rất kém. Mô hình mắc bệnh tật cấp tính ở NCT chủ yếu là các bệnh thông thường như đau đầu, chóng mặt, ho, đau khớp, đau lưng và tăng huyết áp. Khoảng 70% số NCT được điều tra tại 3 tỉnh cho biết có mắc triệu chứng/ bệnh mạn tính.

Triệu chứng/bệnh mạn tính thường gặp ở NCT là đau khớp (42%), tăng huyết áp (28%), đau lưng (21%) và bệnh về mắt (25%). Quan điểm của Đảng và Nhà nước về người cao tuổi Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm đến việc chăm sóc NCT. Hiến pháp từ 1946 cho đến nay đều ghi rõ Nhà nước và xã hội có trách nhiệm chăm sóc NCT. Năm 1989, Quốc hội thông qua Luật Bảo vệ sức khỏe, trong đó có hẳn một chương (chương 7) đề cập đến việc bảo vệ sức khỏe NCT.

luan an 11 Hưởng ứng lời kêu gọi của Liên hợp quốc năm 1982, nước ta có tổ chức Năm quốc tế NCT. Ngành y tế từ rất sớm (1970) đã có hẳn một chương trình nghiên cứu y học tuổi già; năm 1980 thành lập Đơn vị nghiên cứu y học tuổi già và năm 1983 thành lập Viện bảo vệ sức khỏe NCT [60], [24]. Ủy ban thường vụ Quốc hội đã ra Pháp lệnh về NCT vào ngày 28/4/2000, trong đó, ở chương 2 đã quy định rõ những vấn đề liên quan đến Phụng dưỡng và chăm sóc NCT[47]. Luật NCT đã được thông qua từ ngày 23 tháng 11 năm 2009 [45].

Nhiều tổ chức của NCT đã thành lập tại khắp mọi miền của đất nước và cũng có những hoạt động đa dạng phong phú và hiệu quả, như Hội Trọng thọ hoặc Quỹ thọ, Câu lạc bộ hưu trí, Hội phụ lão… Trong nhiều tổ chức quần chúng khác, NCT là những thành viên tích cực, như Câu lạc bộ sức khỏe ngoài trời, Câu lạc bộ dưỡng sinh, Câu lạc bộ châm cứu, Hội làm vườn, Hội cựu chiến binh, Hội chữ thập đỏ. Các tổ chức nói trên tạo điều kiện cho NCT có nơi sinh hoạt, có dịp đóng góp cho xã hội, đất nước. Trong công cuộc bảo vệ sức khỏe NCT cần tính đến điều kiện thuận lợi này, vốn đã sẵn có, để đẩy mạnh mọi hoạt động lên một mức cao hơn, có sự hướng dẫn chu đáo, dựa trên những hiểu biết sinh – y học hiện đại và truyền thống tốt đẹp sẵn có của NCT Việt Nam [47], [13]. Điều 15, mục 1, chương 2 của Luật TDTT năm 2006 đã quy định về vấn đề TDTT cho NCT, trong đó, quy định rõ về việc “Nhà nước tạo điều kiện và khuyến khích tổ chức, cá nhân chăm lo việc tập luyện, biểu diễn và thi đấu thể dục, thể thao cho người cao tuổi”.

Điều 16 của Luật này cũng đã quy định về việc thể dục phòng bệnh, chữa bệnh như sau: “Nhà nước khuyến khích tổ chức, cá nhân thành lập cơ sở y tế, cơ sở điều dưỡng, phục hồi chức năng sử dụng phương pháp chữa bệnh bằng thể dục, thể thao” [48]. Quá trình lão hóa ở người cao tuổi 1. Đặc điểm chung của quá trình lão hóa Già là hiện tượng tự nhiên không thể tránh được của tất cả mọi người, nhưng quá trình già ở mỗi người rất khác nhau. Có người già nhanh, “lão suy” sớm, có người còn hoạt bát nhanh nhẹn, khỏe mạnh cả khi tuổi đã khá cao.