Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về chính sách đối với người cao tuổi ở nước ngoài Chính sách đối với người cao tuổi là một trong những chính sách quan trọng trong hệ thống chính sách xã hội, là chủ đề được quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học trên thế giới. Các nhà nghiên cứu trên thế giới tập trung vào việc nghiên cứu và tìm hiểu để nâng cao hiệu quả của chính sách đối với người cao tuổi. Nhóm nghiên cứu về chính sách đối với người cao tuổi ở một số nước Paul và Sheila (2013) nghiên cứu về chính sách đối với người cao tuổi ở Tây Phi để làm rõ thực trạng chính sách ở khu vực này, từ đó có biện pháp nâng cao chính sách đối với người cao tuổi ở những nước này.
Hai tác giả này nhận định rằng, người cao tuổi ở khu vực nông thôn chịu nhiều thiệt thòi hơn; trong số người cao tuổi, đa phần là nữ giới; trình độ học vấn của người cao tuổi thấp và không có nguồn thu nhập đảm bảo cho cuộc sống. Cho nên khuyến nghị chính sách cho các nước ở khu vực này là đảm bảo mức thu nhập cơ bản cho công dân từ 60 tuổi trở lên để đảm bảo họ có nguồn thu ổn định nhằm nâng cao chất lượng sống của họ. Cũng về chính sách người cao tuổi nhưng tác giả Narknisorn và Kusakabe (2013) lựa chọn Thái Lan làm không gian nghiên cứu. Hai tác giả này cho thấy chính sách đối với người cao tuổi ở Thái Lan được xây dựng theo quy trình từ trên xuống nên đã bỏ qua những đặc thù về gia đình, người cao tuổi cũng như nhu cầu của người cao tuổi.
Chính vì vậy, tác giả cho rằng cần thiết phải điều chỉnh lại quy trình ban hành chính sách để làm cho chính 14 sách phản ánh tốt hơn, thực hơn nhu cầu thực tế của người cao tuổi, cấu trúc gia đình và khoảng cách giữa các thế hệ. Ở một số nước Châu Âu mà Phần Lan, Ireland là điển hình, câu chuyện chính sách đối với người cao tuổi lại xoay quanh vấn đề việc làm của người cao tuổi (Ilmakunnas & Takala, 2005). Thực tế cho thấy, tỷ lệ việc làm ở người cao tuổi giảm do các chương trình phúc lợi cho người cao tuổi như chương trình về hưu sớm và sự cạnh tranh từ nguồn lao động nhập cư. Điều này càng làm khó khăn hơn cho chính sách đối với người cao tuổi ở Phần Lan khi cố tìm cách nâng cao tỷ lệ việc làm ở người cao tuổi do dân số của nước này ngày càng già.
Ireland cũng là một quốc gia có chính sách phúc lợi dành cho người cao tuổi tốt và đầy đủ. Hệ thống phúc lợi ở quốc gia này bao gồm 3 cấp độ (Vaughan, 1998). Cấp độ 1 là phúc lợi xã hội bao gồm bảo hiểm xã hội và hỗ trợ xã hội. Cấp độ 2 là các chế độ trợ cấp nghề nghiệp do người sử dụng lao động đóng góp.
Cấp độ 3 là các chương trình hỗ trợ, trợ cấp khác từ xã hội. Ba cấp độ phúc lợi này không tách rời nhau mà cùng tồn tại bổ sung cho nhau. Nghiên cứu cho rằng, trong ba cấp độ này nên đề cao và hoàn thiện cấp độ 1, bởi lẽ nhà nước nên đóng vai trò chủ đạo trong bảo trợ xã hội đối với người cao tuổi. Ở Trung Quốc, tác giả Zhuqing (2012) tập trung nghiên cứu quyền lợi và mong đợi của người lớn tuổi ở Trung Quốc.
Cùng với tình trạng già hoá về dân số là chất lượng sống ở người cao tuổi còn thấp. Người cao tuổi ở Trung Quốc rơi vào tình trạng thiếu thức ăn, thiếu thốn về dịch vụ y tế, giáo dục và các cơ hội trong đời sống chính trị, xã hội. Người cao tuổi thường thiếu thốn nơi ở và sống phụ thuộc vào con cháu. Nói cách khác chất lượng cuộc sống cuối đời của họ phụ thuộc chủ yếu vào hệ thống chăm sóc trong gia đình.
Thực tế này cho thấy Chính phủ Trung Quốc cần thực hiện nhiều giải pháp 15 kịp thời và hiệu quả. Tác giả đưa ra một số giải pháp quan trọng. Thứ nhất là mở rộng độ bao phủ của trợ cấp người cao tuổi và đảm bảo rằng tất cả người cao tuổi đều có thể nhận được mức trợ cấp tối thiểu. Thứ hai, ban hành luật về chống bạo hành người cao tuổi và xâm phạm tài sản của họ.
Thứ ba, tăng cường hệ thống bảo hiểm y tế và dịch vụ chăm sóc y tế cơ bản. Thứ tư, tạo cơ hội việc làm cho người cao tuổi đối với những người còn có nhu cầu làm việc. Thứ năm, phát huy vai trò của người cao tuổi trong việc tham gia vào quy trình chính sách ở các cấp, thông qua việc phát huy vai trò của hiệp hội người cao tuổi. Thứ sáu, tiếp tục phát triển các hình thức giáo dục suốt đời để giúp người cao tuổi có được chất lượng đời sống tinh thần phong phú.
Thứ bảy, đa dạng hoá các kênh chăm sóc người cao tuổi. Thứ tám, giảm tình trạng lạm dụng và phân biệt đối xử với người cao tuổi để bảo vệ nhân phẩm cho họ. Những biện pháp mà tác giả đưa ra tương đối toàn diện để đảm bảo chất lượng sống của người cao tuổi được nâng cao. Những giải pháp này là những kinh nghiệm quý báu cho việc nghiên cứu chính sách đối với người cao tuổi ở Việt Nam.
Các nghiên cứu ở nước ngoài về chính sách đối với người cao tuổi phần lớn nhấn mạnh đến các nội dung cụ thể của chính sách này mà không đề cập đến chính sách đối với người cao tuổi dưới góc độ quy trình chính sách đối với người cao tuổi. Nhóm nghiên cứu về khía cạnh tâm lý và nhân cách của người cao tuổi Không chỉ dừng lại ở việc Nhà nước nên và không nên làm gì cho người cao tuổi, Agich (2010) tiếp cận người cao tuổi từ góc độ nhân phẩm. Tác giả cho rằng, chính sách đối với người cao tuổi cần phải quan tâm đến nhân phẩm của đối tượng này. Qua nghiên cứu, tác giả cho thấy vấn đề đảm bảo về nhân phẩm trong các chính sách đối với người cao tuổi không được đảm bảo và 16 chưa được hiểu một cách đúng đắn, phù hợp.
Cách tiếp cận của tác giả mang đậm tính nhân văn và có nhiều điểm mới cần lưu ý tiếp thu khi nghiên cứu chính sách đối với người cao tuổi ở Việt Nam. Cùng chủ đề nghiên cứu Tadd vàBayer (2006) sau khi đưa ra khái niệm về nhân phẩm, nghiên cứu về vấn đề nhân phẩm người cao tuổi trong hoạt động chăm sóc sức khỏe người cao tuổi ở một số nước tại châu Âu. Tác giả đưa ra thực tế rằng mặc dù thuật ngữ nhân phẩm đã xuất hiện trong chính sách và các văn bản của nhà nước nhưng thường không được định nghĩa một cách rõ ràng mặc dù theo khảo sát, người cao tuổi ở một số nước châu Âu đều cho rằng đây là một vấn đề họ hết sức quan tâm và quan trọng đối với họ. Đóng góp của tác giả là đưa ra những gợi ý về các khía cạnh của nhân phẩm nhằm giúp các nhà hoạch định chính sách đối với người cao tuổi hiểu và đưa vào chính sách cho phù hợp với mong đợi của người cao tuổi và xã hội.
Theo đó, các trung tâm chăm sóc người cao tuổi cần quan tâm nhiều hơn tới vấn đề giao tiếp, sự riêng tư, sự khác biệt cá nhân và cảm giác dễ bị tổn thương ở người cao tuổi. Vấn đề nhân phẩm ở người cao tuổi cần được chuyển hoá thành các khoá đào tạo bài bản giành cho những người hoạt động trong lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi. Về lâu dài, chính sách đối với người cao tuổi cần tập trung vào quyền của người cao tuổi. Stratton và Tadd (2005) cũng đề cập đến vấn đề nhân cách của người cao tuổi nhưng không đưa ra các gợi ý về mặt chính sách mà chỉ tập trung tìm hiểu nhìn nhận và hiểu biết của xã hội về vấn đề nhân cách của người cao tuổi ở một số nước như Anh, Ireland, Tây Ban Nha, Pháp, Slovakia và Thuỵ Sỹ.
Xã hội đang mất dần đi những giá trị truyền thống khi nhìn nhận về người cao tuổi. Xã hội cho rằng người cao tuổi không khác gì trẻ con. Họ là nhóm người dư thừa và làm liên luỵ những người trẻ. Và họ thường được cho rằng là đối tượng dễ tổn thương và nạn nhân của hành vi bài xích trong xã hội.
Gia đình 17 lại có cái nhìn khác về nhân phẩm của người cao tuổi. Việc chăm sóc người cao tuổi là công việc hết sức khó khăn, có thể dẫn đến căng thẳng, có thể tạo nên áp lực về kinh tế và sức khỏe. Những gánh nặng này thường rơi vào vai người phụ nữ trong gia đình vì họ thường là đối tượng chịu trách nhiệm chăm sóc người cao tuổi trong gia đình. Về hệ thống chăm sóc sức khỏe, không những đối diện với sự quá tải và yếu kém về cơ sở vật chất, người cao tuổi còn thường cảm thấy cô lập ở các nhà dưỡng lão.
Nhân viên ở những trung tâm, nhà dưỡng lão và chăm sóc người cao tuổi thường ít được đào tạo bài bản và họ thường đối xử người cao tuổi như đối xử với trẻ em. Chính những điều này ở các trung tâm chăm sóc người cao tuổi và viện dưỡng lão đã ảnh hưởng đến nhân phẩm của người cao tuổi. Tất cả các đối tượng tham gia trả lời khảo sát đều thống nhất rằng người cao tuổi là đối tượng dễ bị tổn thương do họ dễ dàng mất đi tiền bạc, sức khỏe, năng lượng, nhan sắc và các cơ hội. Chính vì vậy, cần giúp cho họ trở thành một bộ phận thật sự sống động và có ý nghĩa trong xã hội để họ được hữu ích và tôn trọng, được đảm bảo về mặt nhân phẩm.
Tóm lại, chính sách đối với người cao tuổi là chủ đề quan trọng và nhận được nhiều nghiên cứu của các tác giả trên thế giới. Dựa trên yêu cầu, cách tiếp cận của luận án đặt ra và vì giới hạn nhất định về dung lượng, tác giả nhận thấy hai chủ đề trên là hai chủ đề quan trọng để tổng thuật. Tổng quan tình hình nghiên cứu về chính sách đối với người cao tuổi ở trong nước Xuất phát từ vai trò quan trọng của người cao tuổi và chính sách đối với người cao tuổi, vấn đề chăm sóc người cao tuổi ở Việt Nam nhận được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. 18 Có nhiều nghiên cứu về người cao tuổi và chính sách đối với người cao tuổi ở trong nước.