Nghiên cứu chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi tại Việt Nam

Khám phá luận văn thạc sĩ về chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi tại Việt Nam, phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Bùi Thị Hoa
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Văn Hội
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH TRỢ GIÚP XÃ HỘI CHO NGƯỜI CAO TUỔI
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Những công trình, bài viết đã công bố liên quan đến đề tài
• 1.3. Đánh giá các công trình nghiên cứu liên quan đến đề và xác định khoảng trống nghiên cứu
• 1.4. Cơ sở lý thuyết về chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi
• 1.4.1. Khái quát về trợ giúp xã hội cho người cao tuổi
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nguồn dữ liệu
• 2.2. Cơ sở phương pháp luận và cách tiếp cận
• 2.3. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 2.4. Phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu
• 2.5. Phương pháp phân tích, tổng hợp lý thuyết
• 2.6. Phương pháp thống kê, so sánh
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THỰC HIỆN CÁC CHÍNH SÁCH TRỢ GIÚP XÃ HỘI CHO NGƯỜI CAO TUỔI TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Tổng quan về chính sách, chương trình trợ giúp xã hội cho người cao tuổi tại Việt Nam
• 3.2. Tính hệ thống
• 3.3. Tính toàn diện, đầy đủ
• 3.4. Tính hợp lý và mức độ bao phủ đối tượng
• 3.5. Tính khả thi
• 3.6. Khả năng tiếp cận chính sách (từ dưới lên)
• 3.7. Cơ chế tài chính, hành chính, bộ máy quản lý trợ giúp xã hội
• 3.8. Vấn đề tích hợp chính sách
• 3.9. Đặc điểm người cao tuổi và tình hình thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi tại Việt Nam
• 3.9.1. Đặc điểm của người cao tuổi Việt Nam
• 3.9.2. Thực trạng thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi tại Việt Nam
• 3.9.3. Đánh giá chung về thực hiện chính sách trợ giúp xã hội đối với người cao tuổi ở Việt Nam
• 3.9.4. Một số hạn chế và nguyên nhân
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH TRỢ GIÚP XÃ HỘI CHO NGƯỜI CAO TUỔI ĐẾN NĂM 2020
• 4.1. Bối cảnh mới ảnh hưởng đến chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi
• 4.2. Định hướng hoàn thiện thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi tại Việt Nam
• 4.3. Một số giải pháp hoàn thiện thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi đến năm 2020, tầm nhìn 2030
• 4.3.1. Nhóm giải pháp chung
• 4.3.2. Nhóm giải pháp cụ thể
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi tại Việt Nam đã trở thành một chủ đề quan trọng trong bối cảnh dân số già hóa nhanh chóng. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, tỷ lệ người cao tuổi trong tổng dân số đang gia tăng, đòi hỏi các chính sách trợ giúp xã hội phải được cải thiện và mở rộng. Các công trình nghiên cứu như của Quỹ Dân số Liên hợp quốc đã cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình người cao tuổi tại Việt Nam, đồng thời chỉ ra các vấn đề chính sách cần được giải quyết. Đặc biệt, nghiên cứu của TS. Nguyễn Hải Hữu đã phân tích thực trạng chính sách trợ giúp xã hội cho các đối tượng yếu thế, trong đó có người cao tuổi. Những nghiên cứu này đã chỉ ra rằng, mặc dù có nhiều chính sách được ban hành, nhưng việc thực hiện vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là trong việc đảm bảo quyền lợi cho người cao tuổi.

1.1. Những công trình bài viết đã công bố liên quan đến đề tài

Nhiều công trình nghiên cứu đã được thực hiện nhằm đánh giá và nâng cao hiệu quả của chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi. Các nghiên cứu này không chỉ tập trung vào việc phân tích thực trạng mà còn đề xuất các giải pháp cải thiện. Ví dụ, nghiên cứu của nhóm tác giả Stephen Kidd đã nêu rõ các thách thức của hệ thống trợ giúp xã hội tại Việt Nam và đề xuất các giải pháp đổi mới. Hơn nữa, nghiên cứu của TS. Nguyễn Thị Lan Hương đã khái quát lý luận về an sinh xã hội, trong đó có chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi. Những nghiên cứu này đã chỉ ra rằng, cần có một hệ thống chính sách đồng bộ và hiệu quả hơn để đảm bảo quyền lợi cho người cao tuổi.

II. Cơ sở lý thuyết về chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi

Chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi cần được xây dựng trên cơ sở lý thuyết vững chắc. Theo định nghĩa của Liên hiệp quốc, trợ giúp xã hội bao gồm các chính sách và chương trình nhằm đảm bảo mức tối thiểu về thu nhập cho các đối tượng yếu thế. Đặc biệt, người cao tuổi là nhóm dễ bị tổn thương, cần được bảo vệ và hỗ trợ. Luật người cao tuổi Việt Nam đã quy định rõ về quyền lợi của người cao tuổi, tuy nhiên, việc thực hiện vẫn còn nhiều bất cập. Cần có sự phối hợp giữa các bộ, ngành để xây dựng một hệ thống trợ giúp xã hội hiệu quả, đảm bảo quyền lợi cho người cao tuổi.

2.1. Khái quát về trợ giúp xã hội cho người cao tuổi

Trợ giúp xã hội cho người cao tuổi không chỉ là việc cung cấp hỗ trợ tài chính mà còn bao gồm các dịch vụ chăm sóc xã hội. Dịch vụ này nhằm hỗ trợ người cao tuổi trong việc duy trì cuộc sống hàng ngày, đảm bảo họ không bị cô lập và có thể tham gia vào các hoạt động xã hội. Các chương trình trợ giúp xã hội cần được thiết kế để phù hợp với nhu cầu và đặc điểm của người cao tuổi, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống cho họ. Việc thực hiện chính sách này không chỉ mang lại lợi ích cho người cao tuổi mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội.

III. Thực trạng thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi tại Việt Nam

Thực trạng chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi tại Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Mặc dù đã có nhiều chính sách được ban hành, nhưng mức độ bao phủ và hiệu quả thực hiện vẫn còn hạn chế. Theo số liệu, chỉ khoảng 64% người cao tuổi được hưởng các chế độ trợ giúp xã hội. Hệ thống chính sách còn thiếu tính liên kết, dẫn đến việc nhiều người cao tuổi không được tiếp cận các dịch vụ cần thiết. Đặc biệt, các chính sách hiện tại chủ yếu tập trung vào nhóm người cao tuổi từ 80 tuổi trở lên, trong khi nhiều người ở độ tuổi thấp hơn cũng cần được hỗ trợ.

3.1. Đặc điểm người cao tuổi và tình hình thực hiện chính sách trợ giúp xã hội

Đặc điểm của người cao tuổi tại Việt Nam rất đa dạng, bao gồm cả về giới tính, tình trạng sức khỏe và điều kiện kinh tế. Nhiều người cao tuổi sống trong hoàn cảnh khó khăn, thiếu thốn về tài chính và chăm sóc sức khỏe. Chính sách trợ giúp xã hội hiện tại chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế của họ. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để hiểu rõ hơn về đặc điểm và nhu cầu của người cao tuổi, từ đó xây dựng các chính sách phù hợp hơn. Việc cải thiện chính sách trợ giúp xã hội không chỉ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội.

IV. Định hướng và giải pháp hoàn thiện thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi đến năm 2020

Để hoàn thiện chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi đến năm 2020, cần có những định hướng rõ ràng và các giải pháp cụ thể. Trước hết, cần nâng cao nhận thức của xã hội về vai trò và quyền lợi của người cao tuổi. Đồng thời, cần xây dựng một hệ thống chính sách đồng bộ, liên kết giữa các bộ, ngành để đảm bảo mọi người cao tuổi đều được tiếp cận các dịch vụ cần thiết. Các giải pháp cụ thể có thể bao gồm việc tăng cường ngân sách cho các chương trình trợ giúp xã hội, cải thiện chất lượng dịch vụ chăm sóc xã hội và tạo điều kiện cho người cao tuổi tham gia vào các hoạt động xã hội.

4.1. Nhóm giải pháp chung

Các giải pháp chung cần tập trung vào việc cải thiện hệ thống chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và tổ chức xã hội để xây dựng các chương trình hỗ trợ phù hợp. Đồng thời, cần tăng cường công tác tuyên truyền để nâng cao nhận thức của cộng đồng về quyền lợi của người cao tuổi. Việc này không chỉ giúp người cao tuổi có được sự hỗ trợ cần thiết mà còn tạo ra một môi trường xã hội thân thiện và hòa nhập cho họ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Dân số Việt Nam đang trải qua quá trình già hóa nhanh chóng với tỷ lệ người cao tuổi (NCT) trong tổng dân số đã đạt khoảng 10,2% năm 2013 và dự báo sẽ tăng lên 12,9% vào năm 2030, thậm chí 23% vào năm 2050. Quá trình này đặt ra nhiều thách thức về an sinh xã hội, đặc biệt là chính sách trợ giúp xã hội (TGXH) dành cho NCT – nhóm đối tượng dễ bị tổn thương và có nhu cầu chăm sóc đặc biệt. Luận văn tập trung phân tích thực trạng thực hiện chính sách TGXH cho NCT tại Việt Nam trong giai đoạn 2010-2015, nhằm đánh giá tính hệ thống, toàn diện, hợp lý và khả thi của các chính sách hiện hành. Mục tiêu nghiên cứu là đề xuất các giải pháp hoàn thiện chính sách TGXH cho NCT, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và đảm bảo an sinh xã hội trong bối cảnh già hóa dân số. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các chính sách trợ giúp xã hội thường xuyên tại cộng đồng và chính sách chăm sóc xã hội cho NCT trên toàn quốc. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách, đồng thời hỗ trợ các cơ quan quản lý nhà nước trong việc nâng cao hiệu quả thực thi chính sách TGXH cho NCT, góp phần giảm nghèo và tăng cường sự hòa nhập xã hội của nhóm đối tượng này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết về chính sách xã hội và lý thuyết về trợ giúp xã hội cho người cao tuổi. Lý thuyết chính sách xã hội nhấn mạnh vai trò của nhà nước trong việc điều tiết, bảo vệ và cải thiện mức sống của các nhóm yếu thế, trong đó có NCT. Lý thuyết trợ giúp xã hội tập trung vào các hình thức hỗ trợ bằng tiền mặt hoặc hiện vật nhằm đảm bảo mức sống tối thiểu cho NCT, đặc biệt là nhóm yếu thế như người cao tuổi trên 80 tuổi hoặc không có người nuôi dưỡng. Các khái niệm chính bao gồm: trợ giúp xã hội, người cao tuổi (định nghĩa từ đủ 60 tuổi trở lên theo Luật NCT Việt Nam 2009), dịch vụ chăm sóc xã hội, trợ cấp tuổi già, già hóa dân số và tỷ số tuổi già phụ thuộc. Ngoài ra, luận văn tham khảo kinh nghiệm quốc tế từ Đức, Singapore và Nhật Bản để làm cơ sở so sánh và đề xuất giải pháp phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là thông tin thứ cấp thu thập từ các văn bản pháp luật, nghị định, thông tư của Chính phủ và các bộ ngành liên quan, cùng các báo cáo, nghiên cứu khoa học, số liệu thống kê của Tổng cục Thống kê, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, Quỹ Dân số Liên hiệp quốc và các viện nghiên cứu trong giai đoạn 2010-2015. Phương pháp phân tích bao gồm phân tích, tổng hợp lý thuyết để hệ thống hóa cơ sở lý luận; phương pháp thống kê và so sánh để đánh giá thực trạng thực hiện chính sách; đồng thời sử dụng phương pháp phân tích nội dung các văn bản pháp luật và chính sách. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các chính sách và chương trình trợ giúp xã hội dành cho NCT được ban hành và thực hiện trong giai đoạn nghiên cứu. Phương pháp chọn mẫu là chọn lọc các văn bản và số liệu có liên quan trực tiếp đến đối tượng nghiên cứu. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2010 đến 2015, tập trung vào việc thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu để đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tính hệ thống và toàn diện của chính sách TGXH cho NCT: Hệ thống chính sách đã có tính hệ thống theo chiều dọc (từ Trung ương đến địa phương) và chiều ngang (giữa các bộ ngành), với hơn mười bộ ban hành các thông tư liên quan. Tuy nhiên, tính toàn diện còn hạn chế khi các chính sách cấp bộ ngành thường phân tán, vụn vặt và chưa bao phủ đầy đủ các lĩnh vực chăm sóc, phát huy vai trò NCT. Ví dụ, Luật NCT có 31 điều nhưng chỉ 2 điều đề cập đến phát huy vai trò NCT, còn chăm sóc xã hội tập trung chủ yếu vào trợ cấp thường xuyên và một số ưu đãi đơn giản.

2. Mức độ bao phủ và tính hợp lý của chính sách: Các chính sách hiện nay mới bao phủ khoảng 64% dân số NCT, chủ yếu tập trung vào nhóm NCT trên 80 tuổi hoặc thuộc hộ nghèo không có người nuôi dưỡng. Mức trợ cấp xã hội còn thấp, chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế và mức sống tối thiểu. Chính sách chưa chú trọng đến việc huy động các nguồn lực ngoài nhà nước, dẫn đến hạn chế về phạm vi bao phủ và hiệu quả.

3. Tính khả thi và cơ chế thực hiện: Mặc dù các chính sách được ban hành có tính khả thi cao về mặt lý thuyết, nhưng khi triển khai ở địa phương gặp nhiều khó khăn do thiếu sự phối hợp liên ngành, thủ tục hành chính phức tạp và nguồn lực tài chính hạn chế. Ví dụ, các thông tư của Bộ Giao thông Vận tải và Bộ Tài chính về ưu đãi cho NCT trong giao thông công cộng và phí thăm quan di tích chưa được thực hiện đồng bộ và rộng rãi.

4. Khả năng tiếp cận chính sách từ dưới lên: Quy trình hoạch định chính sách còn mang tính một chiều, ít có sự tham gia của NCT và cộng đồng. NCT, đặc biệt ở khu vực nông thôn, còn nhiều hạn chế về sức khỏe, học vấn và tâm lý, dẫn đến khó khăn trong việc tiếp cận và tham gia vào quá trình xây dựng, giám sát chính sách. Hội NCT cấp cơ sở có vai trò quan trọng nhưng chưa được phát huy đầy đủ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ việc hệ thống chính sách TGXH cho NCT còn manh mún, thiếu sự tích hợp và phối hợp liên ngành hiệu quả. So với các quốc gia phát triển như Đức, Singapore và Nhật Bản, Việt Nam còn thiếu các chính sách đa dạng, chú trọng phát huy vai trò NCT và huy động nguồn lực xã hội. Ví dụ, Đức áp dụng nguyên tắc bổ sung và cá nhân hóa trợ cấp, Singapore xây dựng môi trường hòa nhập và chăm sóc tại cộng đồng, Nhật Bản phát triển hệ thống bảo hiểm chăm sóc lâu dài và khuyến khích NCT tiếp tục lao động. Những kinh nghiệm này cho thấy Việt Nam cần thay đổi cách tiếp cận từ “cho” sang “hỗ trợ” và “thúc đẩy”, đồng thời tích hợp các chính sách để đảm bảo tính hệ thống và bền vững. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ lệ bao phủ trợ cấp xã hội theo năm, bảng so sánh mức trợ cấp và ưu đãi giữa các vùng miền, cũng như sơ đồ mô hình phối hợp liên ngành trong thực hiện chính sách.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường tích hợp và phối hợp liên ngành: Xây dựng cơ chế phối hợp liên bộ, liên ngành rõ ràng, đặc biệt giữa Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, Bộ Y tế, Bộ Tài chính và các địa phương nhằm đảm bảo tính đồng bộ và hiệu quả trong thực hiện chính sách TGXH cho NCT. Thời gian thực hiện: 2017-2019. Chủ thể thực hiện: Chính phủ, các Bộ ngành liên quan.

2. Mở rộng phạm vi bao phủ và nâng mức trợ cấp xã hội: Điều chỉnh chính sách để bao phủ toàn bộ NCT từ 60 tuổi trở lên, không chỉ nhóm trên 80 tuổi hoặc hộ nghèo, đồng thời nâng mức trợ cấp phù hợp với mức sống tối thiểu và nhu cầu thực tế. Thời gian thực hiện: 2018-2020. Chủ thể thực hiện: Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, Quốc hội.

3. Phát huy vai trò của cộng đồng và gia đình trong chăm sóc NCT: Xây dựng các chính sách khuyến khích, hỗ trợ gia đình, cộng đồng và các tổ chức xã hội tham gia chăm sóc NCT, đồng thời thể chế hóa trách nhiệm của các chủ thể này. Thời gian thực hiện: 2017-2021. Chủ thể thực hiện: Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, các tổ chức xã hội.

4. Tăng cường truyền thông và nâng cao nhận thức của NCT: Tổ chức các chương trình tuyên truyền, phổ biến chính sách TGXH cho NCT, đặc biệt ở vùng nông thôn, nhằm nâng cao khả năng tiếp cận và tham gia của NCT vào quá trình xây dựng và giám sát chính sách. Thời gian thực hiện: liên tục từ 2017. Chủ thể thực hiện: Hội NCT, các cơ quan truyền thông, địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan hoạch định chính sách nhà nước: Giúp các bộ ngành, đặc biệt Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, Bộ Y tế, Bộ Tài chính có cơ sở khoa học để điều chỉnh, hoàn thiện chính sách TGXH cho NCT.

2. Các tổ chức xã hội và phi chính phủ: Hỗ trợ xây dựng các chương trình chăm sóc, hỗ trợ NCT phù hợp với thực tiễn và nhu cầu của nhóm đối tượng này.

3. Hội người cao tuổi và các tổ chức cộng đồng: Nâng cao nhận thức, vai trò tham gia của NCT trong việc giám sát và phản hồi về chính sách trợ giúp xã hội.

4. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành quản lý kinh tế, chính sách xã hội: Cung cấp tài liệu tham khảo về phương pháp nghiên cứu, phân tích chính sách và thực trạng trợ giúp xã hội cho NCT tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi tại Việt Nam bao gồm những nội dung chính nào?
   Chính sách bao gồm trợ cấp xã hội thường xuyên, cấp thẻ bảo hiểm y tế, hỗ trợ chi phí mai táng, dịch vụ chăm sóc xã hội và các ưu đãi về giao thông, văn hóa. Ví dụ, trợ cấp xã hội hàng tháng dành cho NCT trên 80 tuổi hoặc thuộc hộ nghèo.

2. Tỷ lệ bao phủ chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi hiện nay là bao nhiêu?
   Khoảng 64% dân số người cao tuổi được hưởng các chế độ trợ giúp xã hội, chủ yếu tập trung vào nhóm trên 80 tuổi và những người có hoàn cảnh khó khăn.

3. Những khó khăn chính trong việc thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho người cao tuổi là gì?
   Bao gồm sự phân tán chính sách, thiếu phối hợp liên ngành, nguồn lực tài chính hạn chế, thủ tục hành chính phức tạp và khả năng tiếp cận hạn chế của người cao tuổi, đặc biệt ở vùng nông thôn.

4. Kinh nghiệm quốc tế nào có thể áp dụng cho Việt Nam trong lĩnh vực trợ giúp xã hội cho người cao tuổi?
   Các nước như Đức, Singapore và Nhật Bản đã áp dụng mô hình trợ cấp cá nhân hóa, xây dựng môi trường hòa nhập, phát triển dịch vụ chăm sóc tại cộng đồng và khuyến khích người cao tuổi tiếp tục lao động, giúp Việt Nam học hỏi để hoàn thiện chính sách.

5. Làm thế nào để người cao tuổi có thể tham gia vào quá trình xây dựng và giám sát chính sách trợ giúp xã hội?
   Thông qua việc tăng cường vai trò của Hội người cao tuổi cấp cơ sở, tổ chức các cuộc điều tra nhu cầu, tuyên truyền nâng cao nhận thức và tạo điều kiện cho người cao tuổi tham gia phản hồi chính sách.

Kết luận

• Dân số người cao tuổi Việt Nam đang tăng nhanh, đặt ra yêu cầu cấp thiết về hoàn thiện chính sách trợ giúp xã hội.
• Hệ thống chính sách hiện có đã có tính hệ thống nhưng còn phân tán, chưa toàn diện và chưa bao phủ đầy đủ đối tượng.
• Mức trợ cấp xã hội còn thấp, tính khả thi và khả năng tiếp cận chính sách ở địa phương còn nhiều hạn chế.
• Kinh nghiệm quốc tế cho thấy cần thay đổi cách tiếp cận từ “cho” sang “hỗ trợ” và “thúc đẩy”, đồng thời tăng cường phối hợp liên ngành và huy động nguồn lực xã hội.
• Các giải pháp đề xuất tập trung vào mở rộng phạm vi bao phủ, nâng mức trợ cấp, phát huy vai trò cộng đồng và gia đình, cùng tăng cường truyền thông và nâng cao nhận thức người cao tuổi.

Next steps: Triển khai các giải pháp đề xuất trong giai đoạn 2017-2020, đồng thời tiếp tục nghiên cứu đánh giá hiệu quả chính sách trong các năm tiếp theo.

Các cơ quan quản lý, tổ chức xã hội và cộng đồng cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi Việt Nam trong bối cảnh già hóa dân số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn lựa đề tài Theo kết quả từ cuộc Tổng điều tra Dân số và Nhà ở của Tổng cục Thống kê, dân số Việt Nam đang già hóa với tốc độ chƣa từng có. Điều tra biến động dân số năm 2013 chỉ ra rằng tỷ lệ ngƣời cao tuổi trong tổng dân số đã lên tới 10,2%, Việt Nam đã ở trong thời kỳ “bắt đầu già”. Theo dự báo của Liên Hợp Quốc, đến năm 2030, tỷ lệ dân số trên 65 tuổi của Việt Nam sẽ vào khoảng 12,9% và năm 2050 là 23% (Nguyễn Thanh Vân, 2014).

Ngƣời cao tuổi cũng nhƣ bất cứ nhóm công dân nào khác trong xã hội đều có các quyền cơ bản đƣợc pháp luật công nhận và bảo vệ. Bên cạnh đó, ngƣời cao tuổi là nhóm yếu thế, dễ bị tổn thƣơng nên càng cần đƣợc pháp luật đặc biệt che chở bảo vệ. Nhận thức đƣợc vấn đề này, tại Hội nghị lần thứ 5 Ban chấp hành Trung ƣơng Đảng đã ban hành Nghị quyết 15 - NQ/TW về một số vấn đề về chính sách xã hội giai đoạn 2012 – 2020, trong đó khẳng định Trợ giúp xã hội là một trong bốn trụ cột của hệ thống an sinh xã hội. Ngoài ra, các vấn đề liên quan đến già hóa dân số cũng đƣợc coi trọng trong Chiến lƣợc Phát triển Kinh tế Xã hội của Việt nam trong những năm qua.

Cụ thể, vấn đề ngƣời cao tuổi đƣợc thể hiện trong các quy định về chính sách xã hội, an sinh xã hội trong Hiến pháp năm 2013. Điều 34 quy định: “Công dân có quyền đƣợc bảo đảm an sinh xã hội”; khoản 3 Điều 37 quy định: “ngƣời cao tuổi đƣợc nhà nƣớc, gia đình và xã hội tôn trọng, chăm sóc và phát huy vai trò trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”; khoản 2 Điều 59 quy định: “Nhà nƣớc tạo bình đẳng về cơ hội để công dân thụ hƣởng phúc lợi xã hội, phát triển hệ thống an sinh xã hội, có chính sách trợ giúp ngƣời cao tuổi, ngƣời khuyết tật, ngƣời nghèo và ngƣời có hoàn cảnh khó khăn khác”. Hiện nay vẫn còn nhiều bất cập trong chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi, bao gồm bất bình đẳng giữa các thế hệ, giới tính và tình trạng kinh tế. Các chính sách trợ giúp xã hội mới chỉ tập trung vào nhóm dân số cao tuổi khi họ đã ở giai đoạn cuối của cuộc đời (từ 80 tuổi trở lên theo quy định tại Nghị định 136/2013/NĐ-CP).

Tính đến thời điểm hiện tại, các chế độ trợ giúp xã hội mới chỉ bao phủ đƣợc 64% dân số cao tuổi ở Việt Nam (VNAS, 2011). 1 z Trong những năm qua, Đảng và Nhà nƣớc đã ban hành nhiều văn bản Luật, văn bản dƣới Luật nhằm thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi, tuy nhiên các chính sách về trợ giúp xã hội mới chỉ tập trung vào trợ giúp xã hội thƣờng xuyên, mức hỗ trợ còn thấp so với nhu cầu thực tế và mức sống tối thiểu khiến cuộc sống của ngƣời cao tuổi còn gặp nhiều khó khăn. Hệ thống trợ giúp xã hội nói chung tại Việt Nam còn rời rạc và thiếu tính liên kết, với 40 chƣơng trình hƣớng tới 23 nhóm đối tƣợng, do một hệ thống phức tạp gồm các Bộ, ngành quản lý. Trên thực tế, Bộ Lao động - Thƣơng binh và Xã hội đƣợc giao chủ trì, nhƣng Bộ Y tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Ủy ban Dân tộc.

chịu trách nhiệm lớn trong việc cung cấp hoạt động trợ giúp xã hội. Trƣớc thực trạng trên, từ những kiến thức đã đƣợc học và kinh nghiệm thực tiễn trong quá tình công tác, tác giả chọn đề tài “Chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi tại Việt Nam” để làm luận văn thạc sĩ của mình. Câu hỏi nghiên cứu của đề tài: Chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi tại Việt Nam đang đƣợc thực hiện nhƣ thế nào? Việt Nam cần làm gì để hoàn thiện việc thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi? 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu của luận văn Trên cơ sở phân tích, đánh giá chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi tại Việt Nam, luận văn đề xuất một số giải pháp để hoàn thiện việc thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi trong bối cảnh già hóa dân số tại Việt Nam hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn - Hệ thống hóa những vấn đề lý luận về chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi. - Phân tích và đánh giá thực trạng thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi tại Việt Nam. - Đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi tại Việt Nam trong thời gian tới.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu của luận văn là chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi, trong đó trọng tâm là việc thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu - Về không gian: nghiên cứu về chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi tại Việt Nam. - Về thời gian: Từ năm 2010 - 2015 - Về nội dung: trong luận văn này, tác giả tập trung nghiên cứu việc thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi, trong đó chủ yếu là việc thực hiện chính sách trợ giúp xã hội thƣờng xuyên tại cộng đồng và chính sách chăm sóc xã hội.

Đóng góp của luận văn Luận văn có một số đóng góp nhƣ sau: - Hệ thống hóa cơ sở lý luận về trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi và việc thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi. - Phân tích, đánh giá thực trạng việc thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi tại Việt Nam hiện nay. - Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao việc thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi tại Việt Nam 5. Kết cấu của luận văn Ngoài lời mở đầ u , kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 04 chƣơng, cụ thể nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và những vấn đề chung về chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Thực trạng thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi tại Việt Nam Chƣơng 4: Giải pháp hoàn thiện việc thực hiện chính sách trợ giúp xã hội cho NCT tại Việt Nam 3 z Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH TRỢ GIÚP XÃ HỘI CHO NGƢỜI CAO TUỔI 1.

Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Những công trình, bài viết đã công bố liên quan đến đề tài Chính sách trợ giúp xã hội, đặc biệt là trợ giúp xã hội cho ngƣời cao tuổi là một chủ trƣơng lớn của Đảng và Nhà nƣớc, đồng thời cũng đặt ra nhiều cấp bách đối với các ngành, các cấp nhất là trong bối cảnh già hóa dân số tại Việt Nam hiện nay. Vì vậy, xung quanh vấn đề này đã có nhiều công trình nghiên cứu nhằm đánh giá và nâng cao hiệu của chính sách. Liên quan đến đề tài luận văn của tác giả, có thể kể đến một số công trình nghiên cứu chủ yếu sau: Nghiên cứu “Già hóa dân số và NCT ở Việt Nam: thực trạng, dự báo và một số khuyến nghị chính sách” của Quỹ Dân số Liên hợp quốc năm 2011 đã đƣa ra một cái nhìn khái quát về vấn đề già hóa dân số ở Việt Nam.

Nghiên cứu cũng phân tích các đặc điểm của NCT ở Việt Nam nhƣ đặc điểm về nhân khẩu học; đặc điểm về đời sống văn hóa, tinh thần của NCT; hoạt động kinh tế, thu nhập của NCT …Đồng thời chỉ ra các vấn đề chính sách cho NCT bao gồm nhóm chính sách an sinh xã hội, nhóm chính sách dịch vụ chăm sóc NCT. Nghiên cứu “Tổng quan và đề xuất đổi mới hệ thống trợ giúp xã hội Việt Nam” của nhóm tác giả Stephen Kidd, Tareq Abu-el-Haj, Bazlul Khondker, Carol Watson, Sharlene Ramkissoon thực hiện tháng 8/2015 đã nêu rõ về thực trạng và các thách thức của hệ thống trợ giúp xã hội của Việt Nam nói chung trong giai đoạn hiện nay, đồng thời đề xuất các giải pháp đổi mới hệ thống trợ giúp xã hội nhằm nâng cao hiệu quả và độ bao phủ của chính sách. Nghiên cứu cũng đƣa ra các nhóm đối tƣợng cần đƣợc ƣu tiên của hệ thống trợ giúp xã hội, lộ trình thực hiện và kinh phí cho việc đổi mới hệ thống trợ giúp xã hội trong các giai đoạn khác nhau. Nghiên cứu về “Thực trạng chính sách trợ giúp xã hội và định hướng 2015” của TS.

Nguyễn Hải Hữu thực hiện năm 2008 đã tập trung phân tích thực trạng chính 4 z sách trợ giúp xã hội cho các đối tƣợng yếu thế nhƣ: Trẻ em mồ côi cả cha và mẹ, trẻ em bị bỏ rơi, mất nguồn nuôi dƣỡng, ngƣời khuyết tật, NCT thuộc hộ nghèo, hoặc NCT không có ngƣời từ 80 tuổi trở lên không có lƣơng hƣu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội. Trong nghiên cứu này, tác giả cũng đã đƣa ra một số khuyến nghị, định hƣớng cho chính sách trợ giúp xã hội tầm nhìn 2015. Nghiên cứu về “Phát triển hệ thống an sinh xã hội Việt Nam đến năm 2020” do TS Nguyễn Thị Lan Hƣơng làm chủ nhiệm (thực hiện năm 2013) đã khái quát lý luận về an sinh xã hội, an sinh xã hội ở Việt Nam, xu hƣớng phát triển của chính sách an sinh ở Việt Nam qua các hợp phần, trong đó có hợp phần về nhóm chính sách trợ giúp xã hội. Đặc biệt, nghiên cứu này đã đƣa ra khuyến nghị áp dụng sàn an sinh xã hội của ILO để phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của nƣớc ta.

Nghiên cứu “Đánh giá thực trạng và đề xuất đổi mới hệ thống trợ giúp xã hội giai đoạn 2015 – 2020” của Viện Khoa học Lao động và Xã hội năm 2015 tập trung phân tích và đánh giá chính sách trợ giúp xã hội để thấy đƣợc mặt đƣợc, hạn chế và bất cập của chính sách, từ đó đề xuất quan điểm, định hƣớng, nội dung và phạm vi đổi mới chính sách trợ giúp xã hội trong giai đoạn 2015-2025, tầm nhìn đến năm 2030. Trong nghiên cứu này, nhóm tác giả cũng đã đánh giá hiệu quả của chính sách/ chƣơng trình trợ giúp xã hội đến một số nhóm đối tƣợng, trong đó có đối tƣợng ngƣời cao tuổi, từ đó đƣa ra đƣợc bằng chứng về sự bất cập và lỗi bỏ sót đối tƣợng.