Luận án chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn vùng Đồng bằng sông Hồng

Luận án nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn vùng Đồng bằng sông Hồng.

• Tác giả: Triệu Văn Chúc
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Lệ Thúy
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn tại vùng Đồng bằng sông Hồng
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan hạ tầng thương mại nông thôn vùng Đồng bằng sông Hồng

Hạ tầng thương mại nông thôn đóng vai trò huyết mạch trong chu trình kinh tế khu vực Đồng bằng sông Hồng. Mạng lưới này bao gồm các chợ truyền thống, cơ sở bán lẻ, kho bãi bảo quản và trung tâm xúc tiến thương mại. Tại khu vực này, mật độ dân cư cao tạo ra sức mua hàng hóa dồi dào. Hệ thống phân phối giúp tiêu thụ nông sản nhanh chóng. Nhà nước ban hành nhiều chính sách nhằm hoàn thiện mạng lưới cơ sở vật chất thương mại. Những quy định pháp lý xác định rõ phương thức quản lý và thu hút vốn đầu tư xã hội hóa. Địa phương triển khai chương trình gắn liền với tiêu chí xây dựng nông thôn mới nâng cao. Hoạt động trao đổi hàng hóa tại các xã diễn ra liên tục. Các công trình thương mại kết nối trực tiếp khu vực sản xuất với thị trường đô thị. Việc quy hoạch đồng bộ tạo điều kiện giảm chi phí lưu thông nông sản. Nông dân tiếp cận nguồn vật tư sản xuất dễ dàng hơn. Người tiêu dùng nông thôn có thêm nhiều lựa chọn hàng tiêu dùng chất lượng cao. Chính sách hạ tầng thương mại nông thôn vùng Đồng bằng sông Hồng đang từng bước thích ứng bối cảnh chuyển đổi số toàn diện.

1.1. Khái niệm và phân loại hạ tầng thương mại nông thôn

Hạ tầng thương mại nông thôn tập hợp các cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ lưu chuyển hàng hóa. Hệ thống này bao gồm ba nhóm công trình cơ bản tại các làng xã. Nhóm thứ nhất gồm các chợ truyền thống và mạng lưới cửa hàng bán lẻ tiện lợi. Nhóm thứ hai gồm kho bãi bảo quản cùng các trạm phân phối nông sản tập trung. Nhóm thứ ba gồm các điểm dịch vụ hỗ trợ và sàn trưng bày giới thiệu sản phẩm làng nghề. Về phương diện sở hữu, hạ tầng gồm tài sản nhà nước và công trình do tư nhân vận hành. Chức năng chính là kết nối bên mua và bên bán. Công trình thương mại giảm thời gian phân phối và bảo vệ phẩm cấp nông sản địa phương.

1.2. Vai trò của chính sách đối với thị trường nông thôn

Chính sách định hình hướng đi cho toàn bộ hệ thống lưu thông hàng hóa nông thôn. Các quyết sách nhà nước định hướng phân bổ nguồn vốn đầu tư công hợp lý. Khung khổ pháp lý minh bạch thu hút nguồn vốn tư nhân vào xây dựng chợ và siêu thị mini. Sự can thiệp chính sách khắc phục các khuyết tật của thị trường tự do tại cơ sở. Người sản xuất nhỏ lẻ được bảo vệ thông qua các quy chuẩn kỹ thuật an toàn. Đồng thời, chính sách hỗ trợ phát triển chuỗi liên kết tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp chủ lực. Hạ tầng thương mại vững chắc thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng văn minh. Nền tảng này tạo ra nhiều việc làm phi nông nghiệp cho cư dân.

II. Thực trạng hạ tầng thương mại nông thôn vùng Đồng bằng sông Hồng

Khu vực Đồng bằng sông Hồng sở hữu mạng lưới chợ truyền thống dày đặc. Tuy nhiên, nhiều cơ sở hạ tầng đã xuống cấp nghiêm trọng sau nhiều năm vận hành. Quy mô các chợ xã phần lớn còn nhỏ hẹp và phân tán. Trang thiết bị phòng cháy chữa cháy tại nhiều điểm bán hàng chưa đạt tiêu chuẩn. Vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm tại các quầy sạp tươi sống còn bộc lộ nhiều sơ hở. Hệ thống thu gom và xử lý rác thải chưa đáp ứng yêu cầu môi trường hiện đại. Bên cạnh đó, các công trình bảo quản lạnh và kho bãi chứa nông sản quy mô lớn còn rất khan hiếm. Hiện tượng dư thừa công suất vào buổi chiều nhưng quá tải vào buổi sáng diễn ra phổ biến. Nhiều dự án chuyển đổi mô hình quản lý chợ sang doanh nghiệp hoặc hợp tác xã gặp trở ngại lớn. Nguồn thu phí chợ không đủ bù đắp chi phí duy tu định kỳ. Doanh nghiệp ngần ngại rót vốn vì khả năng thu hồi vốn rất chậm. Sự phát triển tự phát của các điểm bán lẻ tự do ven đường gây ách tắc giao thông nghiêm trọng. Thực trạng này đòi hỏi các cấp quản lý phải sớm nhận diện để kịp thời tháo gỡ điểm nghẽn.

2.1. Hạn chế về vốn đầu tư và quy hoạch không gian

Nguồn vốn từ ngân sách địa phương dành cho thương mại nông thôn còn eo hẹp. Phần lớn kinh phí ưu tiên đầu tư vào giao thông và thủy lợi nội đồng. Hoạt động xã hội hóa xây dựng chợ đối mặt nhiều rào cản hành chính phức tạp. Cơ chế ưu đãi tiếp cận quỹ đất thương mại chưa thực sự hấp dẫn giới đầu tư. Ngoài ra, công tác quy hoạch mạng lưới thương mại thiếu tính liên kết liên vùng. Nhiều địa phương bố trí chợ quá gần nhau dẫn đến tình trạng tranh chấp khách hàng. Các điểm kinh doanh mới xây dựng thiếu khảo sát tập quán tiêu dùng của người dân. Hệ quả là nhiều công trình tiền tỷ rơi vào cảnh bỏ hoang hoặc khai thác dưới công suất thiết kế gây lãng phí tài sản.

2.2. Bất cập trong mô hình vận hành và giám sát chất lượng

Ban quản lý chợ tại cấp xã chủ yếu hoạt động kiêm nhiệm và thiếu chuyên môn sâu. Công tác thu phí dịch vụ còn mang tính thủ công và thiếu minh bạch. Việc kiểm định nguồn gốc xuất xứ nông sản tại các chợ đầu mối nông thôn chưa nghiêm ngặt. Thiếu hụt thiết bị kiểm tra nhanh khiến thực phẩm không an toàn dễ thâm nhập thị trường. Ý thức tuân thủ trật tự mua bán của tiểu thương và người dân còn hạn chế. Nhiều hộ kinh doanh lấn chiếm lòng lề đường quanh khu vực chợ để buôn bán tiện lợi. Tình trạng này gây mất mỹ quan và tạo rủi ro mất an toàn giao thông nghiêm trọng. Sự phối hợp kiểm tra giữa các cơ quan quản lý chuyên ngành cấp huyện còn rời rạc và thụ động.

III. Giải pháp hạ tầng thương mại nông thôn vùng Đồng bằng sông Hồng

Nhà nước cần hoàn thiện khung pháp lý về chính sách ưu đãi đầu tư thương mại nông thôn. Chính quyền các tỉnh vùng Đồng bằng sông Hồng cần rà soát lại toàn bộ quy hoạch mạng lưới thương mại. Quy hoạch mới phải tích hợp chặt chẽ với hạ tầng giao thông và các vùng chuyên canh nông sản. Các cơ quan chức năng cần thiết lập cơ chế giải phóng mặt bằng sạch để bàn giao cho nhà đầu tư. Địa phương cần áp dụng chính sách giảm thuế tiền thuê đất cho các doanh nghiệp xây dựng trung tâm logistics nông thôn. Mô hình đối tác công tư cần được khuyến khích mạnh mẽ trong việc nâng cấp chợ truyền thống. Chuyển đổi mô hình quản lý chợ sang doanh nghiệp hoặc hợp tác xã chuyên nghiệp là yêu cầu bắt buộc. Cơ quan chuyên ngành cần đưa nền tảng thương mại điện tử về tận địa bàn cấp xã. Việc số hóa điểm kinh doanh giúp người dân quen thuộc với thanh toán không tiền mặt. Đồng thời, công tác thanh tra vệ sinh an toàn thực phẩm phải được thực hiện thường xuyên và minh bạch.

3.1. Đa dạng hóa nguồn vốn qua hợp tác công tư PPP

Chính quyền địa phương cần xây dựng danh mục dự án thương mại kêu gọi vốn xã hội hóa rõ ràng. Ngân sách nhà nước đóng vai trò vốn mồi để giải phóng mặt bằng và xây dựng hạ tầng kết nối kỹ thuật. Khu vực tư nhân tham gia đầu tư xây dựng các quầy hàng và hệ thống kho lạnh bảo quản. Hợp đồng dự án cần xác định rõ quyền lợi và trách nhiệm của nhà đầu tư tư nhân. Chính quyền bảo đảm thời gian thuê đất dài hạn giúp doanh nghiệp an tâm kinh doanh. Các ngân hàng thương mại cần cung cấp gói tín dụng ưu đãi với lãi suất thấp cho dự án chợ nông thôn. Cơ chế chia sẻ rủi ro tài chính giúp nâng cao tính khả thi của các dự án xã hội hóa.

3.2. Đẩy mạnh chuyển đổi số hạ tầng logistics nông thôn

Hạ tầng thương mại nông thôn cần tích hợp sâu rộng công nghệ thông tin trong vận hành. Cơ quan quản lý cần hỗ trợ thương nhân nhỏ lẻ làm quen với ứng dụng thanh toán quét mã QR. Các hợp tác xã cần được đào tạo kỹ năng bán hàng trên sàn thương mại điện tử. Hệ thống bưu điện và kho bãi cấp huyện cần nâng cấp thành trung tâm logistics thông minh. Việc kết nối luồng hàng hóa qua phần mềm số giúp truy xuất nguồn gốc nông sản nhanh chóng. Dữ liệu giá cả thị trường cần được công khai minh bạch hàng ngày cho nông dân theo dõi. Quá trình hiện đại hóa giúp giảm thời gian giao nhận hàng hóa giữa các xã và thành phố lớn.

IV. Định hướng hạ tầng thương mại nông thôn vùng Đồng bằng sông Hồng

Phát triển hạ tầng thương mại nông thôn vùng Đồng bằng sông Hồng đòi hỏi quyết tâm chính trị mạnh mẽ và chiến lược dài hạn. Các chính sách phải gắn chặt với thực tiễn sản xuất và nếp sống sinh hoạt của từng địa phương. Hệ thống thương mại hoàn thiện sẽ tạo đòn bẩy vững chắc cho nền kinh tế nông nghiệp hàng hóa. Nông sản địa phương có đầu ra ổn định với giá trị gia tăng ngày càng cao. Mạng lưới phân phối hiện đại giúp thu hẹp khoảng cách hưởng thụ vật chất giữa thành thị và nông thôn. Cư dân nông thôn được tiếp cận sản phẩm an toàn và dịch vụ tiện ích phong phú. Doanh nghiệp mở rộng thị trường tiêu thụ về địa bàn xã và thị trấn. Nguồn lực đầu tư cần được tập trung vào các công trình trọng điểm có tính lan tỏa vùng. Các cấp chính quyền cần tiếp tục đổi mới tư duy quản lý theo định hướng kiến tạo phát triển. Sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước, doanh nghiệp và người dân là nhân tố quyết định thành công. Chính sách đúng đắn sẽ mở ra diện mạo nông thôn văn minh và hiện đại bền vững.

4.1. Lợi ích kinh tế xã hội khi hoàn thiện hạ tầng

Hạ tầng thương mại phát triển tạo động lực tăng trưởng kinh tế bền vững cho toàn vùng. Nông dân dễ dàng tiêu thụ nông sản tươi sống mà không lo bị ép giá. Tỷ lệ thất thoát nông sản sau thu hoạch giảm đáng kể nhờ hệ thống kho lạnh đạt chuẩn. Mạng lưới thương mại tạo thêm hàng nghìn việc làm trực tiếp trong lĩnh vực dịch vụ và bán lẻ. Thu nhập của người lao động nông thôn được cải thiện rõ rệt. Nguồn thu ngân sách cấp huyện tăng lên từ các hoạt động dịch vụ thương mại. Đồng thời, văn minh thương mại dần hình thành thay thế thói quen mua bán tùy tiện. Môi trường sinh hoạt nông thôn trở nên sạch đẹp và an toàn hơn mỗi ngày.

4.2. Khuyến nghị thực thi chính sách cho các địa phương

Chính quyền các địa phương cần chủ động lồng ghép chính sách thương mại vào kế hoạch phát triển kinh tế xã hội. Cấp ủy và chính quyền cơ sở phải tăng cường đối thoại với tiểu thương khi triển khai dự án mới. Quá trình di dời hoặc nâng cấp chợ phải bảo đảm hài hòa quyền lợi các bên liên quan. Địa phương cần bố trí nguồn vốn đối ứng để hỗ trợ hạ tầng kỹ thuật ngoài hàng rào. Công tác đào tạo kỹ năng quản lý và an toàn thực phẩm cho ban quản lý chợ cần tổ chức thường xuyên. Địa phương cần kiên quyết xử lý các tụ điểm chợ cóc gây mất trật tự giao thông. Việc đánh giá hiệu quả chính sách phải lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo cao nhất.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Vấn đề phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn giữ vai trò chiến lược đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam. Dân số nông thôn cả nước năm 2022 là 61,12 triệu người, chiếm 62,50% tổng dân số và tăng 1,05% so với năm 2010 (Tổng cục Thống kê, 2022). Vùng Đồng bằng sông Hồng có quy mô dân số nông thôn là 14,625 triệu người, chiếm 62,36% dân số toàn vùng và bằng 23,5% tổng dân số nông thôn cả nước, với mật độ dân số cao nhất quốc gia là 1.102 người/km². Dù đến năm 2020 có 90% số xã đạt chuẩn tiêu chí số 7 về cơ sở hạ tầng thương mại nông thôn (Bộ Công Thương, 2020), thực trạng hạ tầng thương mại tại khu vực này vẫn bộc lộ nhiều bất cập: mạng lưới bán lẻ truyền thống chiếm ưu thế tuyệt đối, chợ nông thôn xuống cấp, việc chuyển đổi mô hình quản lý còn chậm, trong khi các hình thức phân phối văn minh và các công trình đầu mối, logistics, xúc tiến thương mại còn thiếu hụt nghiêm trọng. Việc thu hút đầu tư xã hội hóa gặp trở ngại do tỷ suất sinh lời thấp, dẫn đến khoảng trống lớn giữa định hướng chính sách và kết quả thực thi.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn thông qua nghiên cứu điển hình tại vùng Đồng bằng sông Hồng, từ đó đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện chính sách này tại Việt Nam giai đoạn đến năm 2030.

Luận án xác định 5 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Xác định khoảng trống nghiên cứu và xây dựng khung lý thuyết nghiên cứu chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn.
2. Phân tích, tổng kết kinh nghiệm của một số quốc gia về chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn.
3. Đánh giá hiện trạng kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn Việt Nam qua nghiên cứu vùng Đồng bằng sông Hồng và phát hiện các vấn đề chính sách.
4. Đánh giá chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn Việt Nam qua nghiên cứu điển hình vùng Đồng bằng sông Hồng.
5. Đề xuất hoàn thiện chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn Việt Nam.

Luận án đặt ra 5 câu hỏi nghiên cứu:

1. Các cách tiếp cận nào nghiên cứu về kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn; chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn? Các cấu phần chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn?
2. Kinh nghiệm của một số quốc gia có thể học hỏi để hoàn thiện chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn tại Việt Nam?
3. Hiện trạng vấn đề phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn qua nghiên cứu điển hình tại vùng Đồng bằng sông Hồng hiện nay như thế nào?
4. Hệ thống chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn qua nghiên cứu điển hình tại vùng Đồng bằng sông Hồng đã đạt được hiệu lực, hiệu quả, phù hợp và bền vững hay chưa? Những ưu điểm, hạn chế về chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn là gì?
5. Giải pháp nào để hoàn thiện chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn Việt Nam giai đoạn đến năm 2030?

Đối tượng nghiên cứu là những vấn đề lý luận và thực tiễn về chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn. Phạm vi không gian tập trung vào vùng Đồng bằng sông Hồng với tư cách là địa bàn nghiên cứu điển hình (có phân tích tình huống tại tỉnh Vĩnh Phúc) để liên hệ cho cả nước. Phạm vi thời gian đánh giá thực trạng giai đoạn 2017-2022 (sử dụng số liệu điều tra thống kê chính thức các năm 2016, 2020 và 2022) và đề xuất định hướng, giải pháp đến năm 2030. Về nội dung, tác giả giới hạn ở kết cấu hạ tầng vật chất (hạ tầng cứng), bao quát 4 nhóm: bán lẻ, bán buôn, xuất - nhập khẩu và phục vụ xúc tiến thương mại, không nghiên cứu hạ tầng mềm hay thương mại điện tử.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan nghiên cứu của luận án được phân tích theo 4 nhóm chủ đề chính:

Nhóm nghiên cứu về kết cấu hạ tầng nói chung tập trung vào vai trò, phạm vi và phương pháp đo lường. Miller (2021), Beeferman và Wain (2016), Nguyễn Thị Ngọc Huyền và cộng sự (2016), Cù Thanh Thủy (2018) đã phân tích vai trò nền tảng của kết cấu hạ tầng đối với các hoạt động kinh tế - xã hội. Torrisi (2001, 2011, 2021) phân loại hạ tầng thành hạ tầng hạt nhân, hạ tầng kết nối và hạ tầng lãnh thổ, đồng thời chỉ ra sự phức tạp giữa việc đo lường vật lý và đo lường tiền tệ. Buhr (2003) phân tích các đặc điểm kinh tế - kỹ thuật của hạ tầng vật chất như tính thâm dụng vốn, thời gian thu hồi vốn dài và đặc tính hàng hóa công cộng. Các nghiên cứu của Ingham (1993), Opawole và cộng sự (2012), Oyedele (2012), Madden và Savage (1998) tập trung vào mối quan hệ giữa đầu tư hạ tầng và phúc lợi dân cư.

Nhóm nghiên cứu về kết cấu hạ tầng thương mại được ghi nhận qua các công trình của Phạm Hồng Tú (2005), Trần Việt Thảo (2015), Đặng Thanh Phương (2018) khi xác định hạ tầng thương mại là nền tảng lưu thông hàng hóa và phân loại thành 4 nhóm chức năng. Cliquet và Perrigot (2005), Lo và cộng sự (2001), Phạm Hữu Thìn (2008), Thomas Reardon và Rose Hopkins (2006) nghiên cứu quá trình chuyển đổi của các mô hình bán lẻ hiện đại (siêu thị, đại siêu thị, chuỗi cửa hàng tiện lợi). Đặng Hoàng Anh (2018) đánh giá thực trạng mạng lưới chợ và trung tâm thương mại tại khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam.

Nhóm nghiên cứu về kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn gắn liền với chuỗi giá trị nông sản và phát triển nông thôn. IFAD (2015, 2021), Jouanjean (2013), Jouanjean và cộng sự (2016), CAADP (2009), Shaffer và cộng sự (1983), Roth (2018) nhấn mạnh vai trò của hạ tầng chợ, kho trữ trong việc giảm chi phí giao dịch và hỗ trợ nông hộ nhỏ thoát nghèo. Rashid và cộng sự (2021) xem hạ tầng thương mại là chất xúc tác trong mô hình phát triển nông thôn hiện đại tại Malaysia. Gallent (2019), Ikelegbe (2013), Kaur (2022) phân loại và đề xuất các công cụ chấm điểm, đánh giá sự vận hành của chợ nông sản.

Nhóm nghiên cứu về chính sách công và chính sách phát triển hạ tầng dựa trên nền tảng của Anderson (2015), Nagel (1998), Dye (1998), Vũ Cao Đàm (2011), Nguyễn Hữu Việt và cộng sự (2019), Gunn (1996), Nguyễn Thị Ngọc Huyền (2019). Về chính sách phát triển hạ tầng, Ngân hàng Thế giới (1999), Freeman (1984), Todaro (2000), Agénor (2004), Manggat và Jamaluddin (2017), Calderón và Servén (2008), Avinash và Rajinder (2018) phân tích vai trò can thiệp của nhà nước và tác động tái phân phối thu nhập của hạ tầng. Tại Việt Nam, Lê Huy Khôi và cộng sự (2020, 2022), Vũ Huy Hùng (2022), Bộ Công Thương (2020, 2022) đã phản ánh tình trạng thiếu hụt vốn ngân sách và những khó khăn trong xã hội hóa chợ nông thôn.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định:

• Các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam thường tiếp cận kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn ở phạm vi hẹp, chủ yếu giới hạn trong nhóm hạ tầng bán lẻ truyền thống (chợ nông thôn) hoặc siêu thị mini, chưa xem xét đồng bộ một hệ thống đầy đủ bao gồm cả hạ tầng bán buôn, hạ tầng logistics/kho bãi xuất nhập khẩu và hạ tầng xúc tiến thương mại nông thôn.
• Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn dựa trên chu trình đầu tư phát triển và các nguồn lực thiết yếu, bao gồm chuỗi 4 cấu phần chính sách: chính sách loại hình, chính sách vốn, chính sách đất đai và chính sách quản lý.
• Thiếu các đánh giá toàn diện về tính hiệu lực, hiệu quả, phù hợp và bền vững của hệ thống chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn tại vùng kinh tế trọng điểm như Đồng bằng sông Hồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự tích hợp của các lý thuyết quản lý kinh tế và chính sách công:

• Lý luận về chức năng của Nhà nước trong việc cung cấp kết cấu hạ tầng và xử lý các thất bại của thị trường (Ngân hàng Thế giới, 1999).
• Lý thuyết các bên liên quan (Freeman, 1984) nhằm xem xét tương tác giữa cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp đầu tư và người dân hưởng lợi.
• Lý luận về chu trình đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng nhằm cấu trúc 4 nhóm chính sách can thiệp: (1) Chính sách về loại hình kết cấu hạ tầng; (2) Chính sách vốn; (3) Chính sách đất đai; (4) Chính sách về quản lý kết cấu hạ tầng.
• Lý thuyết hệ thống (Vũ Cao Đàm, 2011) và lý luận quản lý theo kết quả nhằm thiết lập khung đánh giá chính sách qua 4 tiêu chí: tính hiệu lực, tính hiệu quả, tính phù hợp và tính bền vững.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phân tích định tính và xử lý dữ liệu thống kê, điều tra khảo sát thực địa:

• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Các báo cáo, niên giám thống kê của Tổng cục Thống kê (điều tra nông thôn, nông nghiệp định kỳ năm 2016 và 2020; số liệu dân số năm 2022); dữ liệu thống kê thương mại của Bộ Công Thương giai đoạn 2017-2022; các văn bản pháp luật như Luật Thương mại năm 2005 (văn bản hợp nhất năm 2019), Quyết định số 1980/QĐ-TTg, Quyết định số 1163/QĐ-TTg, Quyết định số 3098/QĐ-BCT, Quyết định số 272/QĐ-BCT, Quyết định số 6481/QĐ-BCT, Văn bản hợp nhất số 11/VBHN-BCT.
• Nguồn dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông qua phỏng vấn chuyên gia quản lý nhà nước, phỏng vấn doanh nghiệp đầu tư kinh doanh hạ tầng thương mại và điều tra xã hội học đối với người dân nông thôn tại vùng Đồng bằng sông Hồng. Bảng hỏi điều tra người dân kế thừa từ thang đo của Seulki Lee (2021) và Kaur & Kaur (2022). Nghiên cứu thực hiện điều tra thử nghiệm tại 1 xã thuộc tỉnh Vĩnh Phúc với dung lượng 50 mẫu để tinh chỉnh bảng hỏi. Trong điều tra chính thức, bảng hỏi được phát qua kênh Ủy ban nhân dân xã với tổng số 500 phiếu phát ra, áp dụng câu hỏi sàng lọc 1.3 để loại trừ những người hiếm khi đi chợ hoặc không hiểu biết về hạ tầng thương mại địa phương. Số phiếu hợp lệ thu về đạt 442 phiếu. Căn cứ theo quy tắc cỡ mẫu của Hair và cộng sự (2010) với 4 biến độc lập và 31 biến quan sát, cỡ mẫu tối thiểu cần thiết là 124, do đó quy mô 442 mẫu đảm bảo độ tin cậy thống kê (chiếm tỷ lệ 3,05% dân số và 3,86% lực lượng lao động nông thôn vùng khảo sát).
• Kỹ thuật phân tích dữ liệu: Luận án áp dụng phương pháp phân tích chuỗi thời gian (2017-2022); phương pháp so sánh và phân tích chéo giữa các tỉnh vùng Đồng bằng sông Hồng; phương pháp đánh giá qua các chỉ số đại diện; phương pháp phân tích tình huống (nghiên cứu sâu trường hợp tỉnh Vĩnh Phúc); phương pháp phân tích hệ thống và mô hình hóa.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học trong và ngoài nước về kết cấu hạ tầng, hạ tầng thương mại và hạ tầng thương mại nông thôn, cùng các lý thuyết nền tảng về chính sách công. Tác giả chỉ ra tính rời rạc của các nghiên cứu trước đây khi phần lớn chỉ tập trung vào chợ truyền thống và hạ tầng bán lẻ, bỏ qua tính liên kết của hạ tầng bán buôn, kho bãi và logistics nông thôn. Chương này cũng làm rõ thiết kế nghiên cứu, quy trình chọn mẫu điều tra sơ cấp 442 người dân tại Đồng bằng sông Hồng và hệ thống các phương pháp phân tích dữ liệu phục vụ các nội dung tiếp theo của luận án.

Chương 2: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn

Chương 2 định nghĩa kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn là tổng thể các công trình vật chất - kỹ thuật phục vụ lưu thông, phân phối hàng hóa hai chiều giữa nông thôn và thành thị, phân loại thành 4 nhóm: hạ tầng bán lẻ, hạ tầng bán buôn, hạ tầng xuất - nhập khẩu và hạ tầng xúc tiến thương mại. Nội dung chính sách phát triển hạ tầng thương mại nông thôn được luận giải qua 4 nhóm cấu phần:

• Chính sách về loại hình: quy định tiêu chuẩn kỹ thuật, phân hạng công trình (chợ, siêu thị mini, trung tâm thương mại, kho bãi).
• Chính sách vốn: quy định cơ chế đầu tư từ ngân sách nhà nước, cơ chế ưu đãi tín dụng, huy động vốn xã hội hóa và hình thức đối tác công tư.
• Chính sách đất đai: quy hoạch quỹ đất thương mại nông thôn, cơ chế giao đất, cho thuê đất và miễn giảm tiền sử dụng đất.
• Chính sách quản lý: phân cấp quản lý, chuyển đổi ban quản lý chợ sang doanh nghiệp hoặc hợp tác xã kinh doanh, quy chế khai thác và bảo trì.

Chương này cũng tổng kết kinh nghiệm thực tiễn của một số quốc gia (Ấn Độ, Trung Quốc, Malaysia, các nước Châu Phi) trong việc phát triển chợ đầu mối nông sản, hỗ trợ chuỗi logistics nông thôn và rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.

Chương 3: Kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn vùng Đồng bằng sông Hồng

Chương 3 trình bày bức tranh toàn diện về hiện trạng vật chất của hạ tầng thương mại tại vùng Đồng bằng sông Hồng giai đoạn 2017-2022. Hạ tầng bán lẻ chiếm tỷ trọng áp đảo, trong đó mạng lưới chợ nông thôn vẫn là kênh mua bán chính nhưng cơ sở vật chất xuống cấp nghiêm trọng; tỷ lệ chợ kiên cố còn thấp, chợ tạm và chợ tự phát lấn chiếm lòng lề đường còn tồn tại ở nhiều xã. Số lượng siêu thị, trung tâm thương mại và cửa hàng tiện lợi đã bắt đầu thâm nhập nhưng phân bổ rất không đồng đều, tập trung chủ yếu ở các huyện ven đô của Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh. Ngược lại, hạ tầng bán buôn (chợ đầu mối), hạ tầng logistics xuất - nhập khẩu (kho lạnh, kho bãi bảo quản nông sản) và hạ tầng xúc tiến thương mại (trung tâm triển lãm, sàn giao dịch nông sản) tại khu vực nông thôn vùng Đồng bằng sông Hồng hầu như còn trống hoặc quy mô rất nhỏ bé, chưa hình thành chuỗi liên kết vùng.

Dưới đây là bảng tổng hợp số liệu phản ánh thực trạng hệ thống kết cấu hạ tầng thương mại tại khu vực nông thôn theo thống kê của luận án:

Loại hình kết cấu hạ tầng thương mại	Hiện trạng tại khu vực nông thôn vùng Đồng bằng sông Hồng	Đặc điểm kỹ thuật và vận hành chủ yếu
Chợ nông thôn (hạ tầng bán lẻ truyền thống)	Chiếm số lượng lớn nhất trong mạng lưới phân phối; tốc độ đầu tư xây mới giai đoạn 2017-2022 rất thấp	Chủ yếu là chợ hạng 3; cơ sở vật chất xuống cấp; phần lớn họp theo phiên hoặc hoạt động bán thời gian; vệ sinh và an toàn thực phẩm hạn chế
Siêu thị, cửa hàng tiện lợi, TTTM	Đã xuất hiện tại một số huyện có công nghiệp phát triển, song tỷ lệ xã có điểm bán hiện đại còn ở mức thấp	Chủ yếu do tư nhân đầu tư quy mô nhỏ; phân bổ chủ yếu ven các trục quốc lộ và thị trấn huyện lỵ
Chợ đầu mối nông sản (hạ tầng bán buôn)	Rất ít về số lượng; tiến độ triển khai các dự án quy hoạch chợ đầu mối vùng đạt tỷ lệ thấp	Mặt bằng chật hẹp, thiếu trang thiết bị kiểm nghiệm chất lượng, bảo quản lạnh; hoạt động mang tính bán buôn xen kẽ bán lẻ
Kho bãi lưu trữ, trung tâm logistics	Hầu như chưa phát triển độc lập tại địa bàn nông thôn; kho bảo quản nông sản chuyên dụng rất thưa thớt	Nông dân và thương lái chủ yếu tận dụng kho tự quản quy mô hộ gia đình; tổn thất sau thu hoạch còn cao
Trung tâm hội chợ, xúc tiến thương mại	Không có công trình kiên cố chuyên trách tại địa bàn cấp xã, huyện thuần nông	Hoạt động xúc tiến thương mại phụ thuộc vào các hội chợ lưu động dựng tạm thời tại sân vận động hoặc trung tâm văn hóa xã

Chương 4: Phân tích thực trạng chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn, nghiên cứu tại vùng Đồng bằng sông Hồng

Chương 4 tập trung mổ xẻ nội dung và việc thực thi 4 nhóm chính sách tại vùng Đồng bằng sông Hồng:

• Về căn cứ, quan điểm, mục tiêu: Hệ thống chính sách đã bám sát các Nghị quyết của Đảng về nông nghiệp, nông dân, nông thôn và chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới. Tuy nhiên, chỉ tiêu quy hoạch còn mang nặng tính cơ học, chưa tính đến biến động dân số và tập quán tiêu dùng.
• Về chính sách loại hình: Quy chuẩn kỹ thuật áp dụng cho chợ nông thôn còn xơ cứng; thiếu các tiêu chuẩn pháp lý cụ thể cho các loại hình thương mại mới như siêu thị mini, cửa hàng tiện lợi, trung tâm logistics nông thôn.
• Về chính sách vốn: Đầu tư công từ ngân sách địa phương dành cho hạ tầng thương mại bị hạn chế, ưu tiên dồn cho giao thông, thủy lợi, y tế, giáo dục. Cơ chế xã hội hóa gặp trở ngại lớn do suất sinh lời của chợ nông thôn rất thấp, thời gian hoàn vốn kéo dài, khiến khu vực tư nhân không mặn mà. Điển hình tại tỉnh Vĩnh Phúc, nhu cầu vốn đầu tư xây dựng, cải tạo và kinh phí bảo trì hạ tầng thương mại nông thôn đều thiếu hụt nghiêm trọng so với dự toán.
• Về chính sách đất đai: Việc giao đất, bố trí quỹ đất sạch cho hạ tầng thương mại nông thôn gặp khó khăn; quy hoạch sử dụng đất cấp huyện chủ yếu dành cho thương mại lớn tại đô thị, thiếu quỹ đất thương mại dịch vụ tại trung tâm các xã.
• Về chính sách quản lý: Tiến độ chuyển đổi mô hình quản lý chợ từ ban quản lý xã sang doanh nghiệp/hợp tác xã giai đoạn 2017-2022 đạt kết quả khiêm tốn. Nhiều nơi sau chuyển đổi phát sinh tranh chấp về giá dịch vụ diện tích bán hàng giữa tiểu thương và doanh nghiệp; xuất hiện tình trạng một số chợ xây xong bị bỏ hoang do địa điểm không phù hợp tập quán sinh hoạt của người dân.

Đánh giá theo 4 tiêu chí cho thấy: chính sách đạt được tính hiệu lực ban đầu trong phong trào nông thôn mới, nhưng hiệu quả kinh tế thấp, tính phù hợp với nhu cầu hiện đại hóa chuỗi giá trị chưa cao và thiếu tính bền vững về tài chính duy tu, bảo dưỡng.

Chương 5: Định hướng, giải pháp và kiến nghị hoàn thiện chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn

Chương 5 phân tích bối cảnh hội nhập, tác động của quá trình đô thị hóa nông thôn và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện 4 nhóm chính sách đến năm 2030:

1. Hoàn thiện chính sách về loại hình: Đa dạng hóa danh mục hạ tầng thương mại nông thôn, bổ sung quy chuẩn cho cửa hàng tiện lợi, điểm trung chuyển nông sản, kho lạnh quy mô vừa và nhỏ; gắn phát triển hạ tầng thương mại với chương trình OCOP và nông thôn mới kiểu mẫu.
2. Hoàn thiện chính sách vốn: Cho phép sử dụng vốn đầu tư công làm vốn mồi để thu hút vốn tư nhân; xây dựng cơ chế ưu đãi lãi suất vay tín dụng cho doanh nghiệp đầu tư chợ đầu mối, cơ sở chế biến, bảo quản nông sản tại nông thôn; áp dụng mô hình đối tác công tư (PPP) linh hoạt.
3. Hoàn thiện chính sách đất đai: Tích hợp quy hoạch mạng lưới kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn vào quy hoạch sử dụng đất cấp tỉnh/huyện; áp dụng cơ chế miễn, giảm tiền thuê đất có thời hạn đối với dự án đầu tư hạ tầng thương mại tại các xã khó khăn.
4. Hoàn thiện chính sách quản lý: Chuẩn hóa quy trình chuyển đổi mô hình quản lý chợ; xây dựng khung giá dịch vụ diện tích bán hàng hài hòa lợi ích giữa tiểu thương và nhà đầu tư; tăng cường đào tạo năng lực quản trị hạ tầng cho cán bộ cơ sở.

Chương này đưa ra các kiến nghị cụ thể đối với Chính phủ (sửa đổi các nghị định về phát triển và quản lý chợ), Bộ Công Thương và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (phối hợp ban hành thông tư hướng dẫn tiêu chí hạ tầng thương mại nông thôn mới giai đoạn 2026-2030), chính quyền địa phương các tỉnh Đồng bằng sông Hồng và khuyến nghị đối với cộng đồng doanh nghiệp, người dân.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án có hai đóng góp chính:

1. Luận án đã mở rộng phạm vi nghiên cứu kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn: không bó hẹp trong nhóm hạ tầng bán lẻ (chợ, siêu thị mini, trung tâm thương mại) như các công trình trước đây, mà hệ thống hóa thành 4 nhóm công trình bao gồm hạ tầng bán lẻ, hạ tầng bán buôn, hạ tầng xuất - nhập khẩu và hạ tầng xúc tiến thương mại nông thôn. Khung tiếp cận này phản ánh đầy đủ dòng lưu chuyển hàng hóa hai chiều giữa nông thôn và thành thị.
2. Luận án tích hợp lý thuyết chu trình đầu tư phát triển và các nguồn lực kinh tế để xây dựng khung phân tích chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn theo 4 nhóm cấu phần: chính sách loại hình, chính sách vốn, chính sách đất đai và chính sách quản lý.

Về mặt thực tiễn, luận án mang lại 4 kết quả nổi bật:

1. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm toàn diện tại vùng Đồng bằng sông Hồng giai đoạn 2017-2022, chỉ rõ sự mất cân đối nghiêm trọng: thừa chợ hạng 3 xuống cấp, thiếu vắng các mô hình bán lẻ hiện đại, hạ tầng bán buôn và kho bãi bảo quản nông sản hầu như chưa phát triển, dẫn đến đứt gãy chuỗi cung ứng nông sản.
2. Chỉ ra nguyên nhân gốc rễ của những hạn chế về mặt chính sách: ngân sách nhà nước thiếu cơ chế đầu tư công mang tính hỗ trợ cải tạo hạ tầng thương mại; chính sách xã hội hóa thiếu sức hút do chợ nông thôn có khả năng thu hồi vốn thấp; quy hoạch sử dụng đất bỏ sót các loại hình bán lẻ tiện ích quy mô nhỏ tại cấp xã.
3. Khẳng định chính sách phát triển hạ tầng thương mại nông thôn thời gian tới phải gắn liền với nông thôn hiện đại, văn minh, có khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và tích hợp chặt chẽ với quy hoạch sử dụng đất.
4. Đề xuất các sửa đổi mang tính pháp lý trong các văn bản luật chuyên ngành nhằm tạo sự nhất quán về cơ chế đầu tư công, đầu tư tư nhân, đối tác công tư (PPP) và vốn FDI trong lĩnh vực hạ tầng thương mại nông thôn.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Luận án có một số hạn chế gắn liền với phạm vi nghiên cứu:

• Luận án chỉ giới hạn nghiên cứu kết cấu hạ tầng vật chất (hạ tầng cứng), chưa đi sâu đánh giá các cấu phần hạ tầng mềm như năng lực vận hành của đội ngũ quản lý, nền tảng công nghệ số và hạ tầng thương mại điện tử nông thôn.
• Về phạm vi địa bàn, nghiên cứu điển hình tập trung vào vùng Đồng bằng sông Hồng và tình huống tỉnh Vĩnh Phúc; do tính đặc thù về mật độ dân số và trình độ phát triển kinh tế cao của vùng, một số kết quả khảo sát có thể chưa phản ánh hết tính chất của các vùng miền núi, Tây Nguyên hay Đồng bằng sông Cửu Long.
• Số liệu thống kê phụ thuộc vào các kỳ điều tra định kỳ của Tổng cục Thống kê (năm 2016, 2020), do đó một số chỉ tiêu chuyên sâu về chi phí duy tu bảo dưỡng chưa được cập nhật liên tục hàng năm.

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng đánh giá sự kết hợp giữa hạ tầng thương mại vật chất và các nền tảng số (thương mại điện tử nông thôn, logistics nông nghiệp thông minh), đồng thời so sánh thực nghiệm chính sách giữa các vùng sinh thái kinh tế khác nhau trên cả nước.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cho nhiều đối tượng:

• Đối với các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, luận án cung cấp căn cứ thực tiễn để rà soát, sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý chợ, xây dựng tiêu chí hạ tầng thương mại trong chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn tiếp theo.
• Đối với chính quyền địa phương các tỉnh, thành phố, công trình gợi ý phương thức tích hợp quy hoạch mạng lưới thương mại vào quy hoạch sử dụng đất và giải quyết bài toán chuyển đổi mô hình quản lý chợ.
• Đối với nghiên cứu sinh, giảng viên chuyên ngành Quản lý kinh tế và Kinh tế thương mại, luận án đóng góp một khung lý thuyết rõ ràng về 4 nhóm cấu phần chính sách phát triển hạ tầng thương mại nông thôn gắn với chu trình đầu tư.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân chia kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn thành những nhóm nào?
Luận án mở rộng phạm vi hạ tầng thương mại nông thôn thành 4 nhóm công trình vật chất: (1) Hạ tầng thương mại bán lẻ (chợ truyền thống, siêu thị, trung tâm thương mại, cửa hàng tiện lợi); (2) Hạ tầng thương mại bán buôn (chợ bán buôn, chợ đầu mối nông sản); (3) Hạ tầng phục vụ xuất - nhập khẩu (kho bãi tập kết, kho lạnh lưu trữ, trung tâm logistics); (4) Hạ tầng phục vụ xúc tiến thương mại (trung tâm hội chợ triển lãm, điểm giới thiệu và quảng bá sản phẩm nông thôn).

2. Khảo sát xã hội học của luận án được tiến hành với quy mô và đối tượng nào?
Tác giả đã tiến hành điều tra thử nghiệm 50 người tại 1 xã của tỉnh Vĩnh Phúc trước khi điều tra chính thức bằng 500 phiếu phát qua kênh Ủy ban nhân dân xã tại vùng Đồng bằng sông Hồng. Qua hai câu hỏi lọc 1.3 nhằm loại trừ người ít tham gia giao dịch và không nắm rõ hạ tầng địa phương, nghiên cứu thu được 442 phiếu trả lời hợp lệ từ người dân thường xuyên mua bán, đảm bảo kích thước mẫu tin cậy cho 4 biến độc lập và 31 biến quan sát theo tiêu chuẩn thống kê.

3. Bốn cấu phần chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn được luận án phân tích là gì?
Dựa trên chu trình đầu tư phát triển và nguồn lực cần thiết, luận án tập trung phân tích 4 nhóm chính sách: (1) Chính sách về loại hình kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn; (2) Chính sách vốn cho phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn; (3) Chính sách đất đai cho phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn; (4) Chính sách về quản lý kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn.

4. Vì sao việc thu hút vốn xã hội hóa vào chợ nông thôn vùng Đồng bằng sông Hồng còn gặp nhiều khó khăn?
Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng các chợ nông thôn có suất sinh lời kỳ vọng rất thấp, khả năng thu hồi vốn chậm, hoạt động kinh doanh chủ yếu mang tính thời vụ, họp phiên hoặc bán thời gian. Bên cạnh đó, ngân sách địa phương hạn hẹp chủ yếu dành cho an sinh xã hội, chính sách ưu đãi đất đai và tín dụng chưa đủ hấp dẫn, trong khi công tác di dời và thu phí diện tích bán hàng sau chuyển đổi mô hình thường xuyên gặp phải sự phản đối của tiểu thương.

5. Luận án đề xuất giải pháp trọng tâm nào về quy hoạch đất đai cho hạ tầng thương mại nông thôn?
Tác giả đề xuất các địa phương cần gắn kết chặt chẽ quy hoạch kết cấu hạ tầng thương mại với quy hoạch sử dụng đất cấp tỉnh và cấp huyện; không chỉ quy hoạch đất cho chợ lớn và trung tâm thương mại mà phải bổ sung chỉ tiêu quỹ đất sạch cho các loại hình bán lẻ hiện đại (siêu thị mini, cửa hàng tiện lợi) và hạ tầng kho bãi bảo quản nông sản tại trung tâm các cụm xã; đồng thời quy định cơ chế miễn, giảm tiền thuê đất có thời hạn để thu hút doanh nghiệp đầu tư.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Triệu Văn Chúc đã làm rõ một cách có hệ thống cơ sở lý luận và thực tiễn về chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn, tiếp cận đa chiều từ 4 nhóm loại hình hạ tầng và 4 cấu phần chính sách then chốt. Thông qua bức tranh thực nghiệm tại vùng Đồng bằng sông Hồng giai đoạn 2017-2022, tác giả đã chỉ rõ các điểm nghẽn về thể chế đầu tư công, cơ chế xã hội hóa vốn, quỹ đất và mô hình quản lý chợ nông thôn. Các giải pháp và kiến nghị được xây dựng có tính logic, dựa trên bằng chứng dữ liệu thực tế, đóng góp cơ sở khoa học quan trọng cho việc hoàn thiện chính sách phát triển thương mại nông thôn Việt Nam đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu. Chương 2: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về chính sách phát triển KCHTTM nông thôn. Chương 3: KCHTTM nông thôn vùng ĐBSH. Chương 4: Phân tích thực trạng chính sách phát triển KCHTTM nông thôn, nghiên cứu tại vùng ĐBSH.

Chương 5: Định hướng, giải pháp và kiến nghị hoàn thiện chính sách phát triển KCHTTM nông thôn. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Nghiên cứu kết cấu hạ tầng thương mại nông thôn a.

Nghiên cứu về kết cấu hạ tầng Các nghiên cứu về KCHT tập trung vào các hướng chính liên quan đến vai trò, phạm vi, loại hình KCHT, tác động của KCHT, đóng góp của KCHT tới phát triển KTXH. Một số nghiên khác cứu quan tâm tới phát triển KCHT, các tiêu chí, chỉ số đo lường phát triển KCHT, các điều kiện, nhân tố tạo nên sự phát triển KCHT. Nghiên cứu về vai trò của KCHT là một hướng được quan tâm khá nhiều như nghiên cứu của Miller (2021), Beeferman và Wain (2016). Miller (2021) cho rằng KCHT là thuật ngữ chung cho các hệ thống vật lý cơ bản của một khu vực kinh doanh hoặc quốc gia.

KCHT nên được xác định theo vai trò của nó trong nền kinh tế. KCHT là loại dịch vụ công cộng với xu hướng cần được đầu tư nhiều vốn và chi phí cao, đồng thời rất quan trọng đối với sự phát triển kinh tế và thịnh vượng của một quốc gia. Đồng quan điểm này, Beeferman và Wain (2016) nói về tầm quan trọng của KCHT. Theo đó, cơ sở vật chất, cấu trúc, thiết bị hoặc tài sản vật chất tương tự có tầm quan trọng sống còn đối với các tổ chức tham gia vào các hoạt động xã hội, kinh tế, chính trị, dân sự hoặc cộng đồng, có tầm quan trọng với các cá nhân, hộ gia đình qua các vai trò khác nhau, giúp phát huy tối đa năng lực của các cá nhân, hộ gia đình.

Nhìn chung, các nghiên cứu đều thống nhất về vai trò của KCHT. Đây là hướng nghiên cứu đã được làm rõ và hiện tại chưa có tranh luận mới về vấn đề này. Nghiên cứu về phạm vi, loại hình KCHT cũng là một hướng được nhiều học giả quan tâm. KCHT gồm KCHT kỹ thuật và KCHT xã hội được nhiều người nghiên cứu chia sẻ, đồng tình như Nguyễn Thị Ngọc Huyền và cộng sự (2016), Bộ Kế hoạch và Đầu tư (trong Cù Thanh Thủy, 2018), Torrisi (2001).

Nhấn mạnh tới các loại hình KCHT có nghiên cứu của Torrisi (2001) với nhiều cách phân loại KCHT khác nhau như phân loại theo tính cốt lõi và không cốt lõi của KCHT, phân loại theo tính hữu hình của KCHT, phân loại theo chức năng, vai trò và ảnh hưởng của KCHT. Cũng phân loại theo chức năng của KCHT, IFAD (2015) phân thành các nhóm KCHT cho sản xuất, cho tiếp cận thị trường, cho cung cấp các dịch vụ xã hội, cho quản lý thiên nhiên và thích ứng với biến đổi khí hậu. Nghiên cứu này làm rõ thêm những vấn đề xung quanh việc phân loại KCHT, làm cơ sở cho nghiên cứu về KCHTTM và KCHTTM nông thôn. 11 Beeferman và Wain (2016) định nghĩa và phân nhóm KCHT theo các hoạt động của các cá nhân, các hộ gia đình, các tổ chức và mối quan hệ tương tác hoạt động giữa các chủ thể này.