CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ TỔ CHỨC THỰC THI CHÍNH SÁCH HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN HTX NÔNG NGHIỆP CỦA CHÍNH QUYỀN HUYỆN 1. Phát triển HTX nông nghiệp 1. Khái niệm và đặc điểm của HTX nông nghiệp * Khái niệm HTX nông nghiệp Liên minh HTX quốc tế (ICA) định nghĩa HTX là hiệp hội hay là tổ chức tự chủ của cá nhân liên kết với nhau một cách tự nguyện nhằm đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua một tổ chức kinh tế cùng nhau làm chủ và kiểm tra dân chủ. Tại Việt Nam, theo quy định tại Điều 3 Luật HTX năm 2012: HTX là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý HTX.
Như vậy, HTX là một tổ chức kinh doanh thuộc quyền sở hữu và quản lý, điều hành của một nhóm cá nhân có chung lợi ích; các thành viên HTX vừa là chủ sở hữu, vừa là người tham gia các hoạt động sản xuất kinh doanh và mục đích cao nhất của HTX không phải là lợi nhuận mà là đáp ứng tốt nhất nhu cầu và lợi ích chung của các thành viên HTX. HTX nông nghiệp là một trong những loại hình cụ thể của HTX, là tổ chức kinh tế hợp tác, đồng sở hữu của những người sản xuất nông nghiệp; có tư cách pháp nhân và hoạt động theo quy định của pháp luật trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng, dân chủ, hợp tác, giúp đỡ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Theo Điều 1, Thông tư số 09/2017/TT-BNN-PTNT ngày 17/4/2017, Bộ NN&PTNT có thể phân loại HTX nông nghiệp bao gồm: HTX trồng trọt, HTX chăn nuôi, HTX 7 lâm nghiệp, HTX thủy sản, HTX diêm nghiệp, HTX nước sạch nông thôn và HTX nông nghiệp tổng hợp. * Đặc điểm của HTX nông nghiệp - HTX nông nghiệp là tổ chức kinh tế tập thể của người sản xuất nông nghiệp; các thành viên là chủ của HTX, có toàn quyền quyết định những vấn đề tổ chức, hoạt động và phân phối lợi ích trong HTX.
- HTX nông nghiệp hoạt động trên nguyên tắc tự nguyện và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. - HTX nông nghiệp có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính theo quy định của pháp luật. * Nguyên tắc tổ chức, hoạt động của HTX nông nghiệp Theo quy định tại Điều 7, Luật HTX năm 2012, HTX hoạt động dựa trên một số nguyên tắc sau: - Thành viên HTX tự nguyện thành lập, gia nhập, ra khỏi HTX. - HTX kết nạp rộng rãi thành viên.
- Thành viên HTX có quyền bình đẳng, biểu quyết ngang nhau không phụ thuộc vốn góp trong việc quyết định tổ chức, quản lý và hoạt động của HTX; được cung cấp thông tin đầy đủ, kịp thời, chính xác về hoạt động sản xuất, kinh doanh, tài chính, phân phối thu nhập và những nội dung khác theo quy định của điều lệ. - HTX tự chủ, tự chịu trách nhiệm về hoạt động của mình trước pháp luật. - Thành viên HTX có trách nhiệm thực hiện cam kết theo hợp đồng dịch vụ và theo quy định của điều lệ. Thu nhập của HTX được phân phối chủ yếu theo mức độ sử dụng sản phẩm, dịch vụ của thành viên hoặc theo công sức lao động đóng góp của thành viên đối với HTX tạo việc làm.
- HTX quan tâm giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng cho thành viên, cán bộ quản lý, người lao động trong HTX và thông tin về bản chất, lợi ích của HTX. - HTX chăm lo phát triển bền vững cộng đồng thành viên và hợp tác với nhau nhằm phát triển phong trào HTX trên quy mô địa phương, vùng, quốc gia và quốc tế. Như vậy, có thể nhận thấy, HTX vừa mang tính chất của tổ chức kinh tế vừa 8 mang tính chất của tổ chức xã hội. Về kinh tế, HTX hoạt động như một doanh nghiệp với mục tiêu phát triển sản xuất, kinh doanh, bảo đảm lợi ích của thành viên; khách hàng của HTX chính là thành viên; quyền hạn của các thành viên HTX là ngang nhau và việc phân phối lợi nhuận dựa trên mức độ đóng góp của mỗi thành viên HTX.
Đây là vai trò cơ bản và quan trọng nhất của HTX, xuất phát từ bản chất của HTX và cũng là điểm khác biệt với doanh nghiệp và các loại hình tổ chức kinh tế khác. Về xã hội, HTX đảm bảo cho các thành viên HTX tham gia bình đẳng, nương tựa và giúp đỡ lẫn nhau trong sản suất cũng như trong đời sống vật chất và tinh thần; nâng cao lợi ích, địa vị xã hội của các thành viên; hợp tác, liên kết để cùng xây dựng phát triển HTX. HTX nông nghiệp ngoài những đặc điểm chung kể trên của HTX còn một số tính chất điển hình do là tổ chức của người nông dân như: quy mô hoạt động còn nhỏ, vốn điều lệ thấp, thành viên tham gia góp vốn chủ yếu bằng tư liệu sản xuất; cơ sở vật chất, công nghệ lạc hậu; nội dung hoạt động còn nghèo nàn; sản phẩm hàng hóa chưa nhiều, chất lượng dịch vụ chưa cao; thiếu vốn để mở rộng hoạt động dịch vụ nên hiệu quả hoạt động thường không cao. Sự cần thiết phải phát triển HTX nông nghiệp * Khái niệm phát triển HTX nông nghiệp Trong lĩnh vực kinh tế, phát triển kinh tế được hiểu là quá trình lớn lên, tăng tiến mọi mặt của nền kinh tế.
Nó bao gồm sự tăng trưởng kinh tế và đồng thời có sự hoàn chỉnh về mặt cơ cấu, thể chế kinh tế, chất lượng cuộc sống. Từ khái niệm phát triển kinh tế, phát triển HTX nông nghiệp có thể hiểu là sự gia tăng về số lượng HTX, số lượng thành viên HTX, gia tăng về hiệu quả hoạt động của HTX và sự chuyển đổi cơ cấu HTX theo định hướng phát triển của tỉnh, của huyện. * Sự cần thiết phát triển HTX nông nghiệp - Vai trò của nông nghiệp và HTX nông nghiệp đối với kinh tế địa phương Việt Nam là nước nông nghiệp với trên 70% dân số sống bằng nghề nông (67,46 triệu người), sử dụng gần 80% diện tích tự nhiên cả nước; tuy đóng góp của ngành nông nghiệp trong nền kinh tế không cao nhưng là thành phần không thể 9 thiếu. Trong những năm qua, ngành nông nghiệp đã chuyển mạnh theo hướng chất lượng và giá trị gia tăng; phát triển nông nghiệp sạch, nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ gắn với việc thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới; qua đó góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, giải quyết việc làm, giảm nghèo và nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.
Tuy nhiên, lĩnh vực nông nghiệp ở Việt Nam hiện nay chủ yếu vẫn là quy mô manh mún, nhỏ lẻ, tự phát; việc sản xuất, tiêu thụ chưa tìm được tiếng nói chung; tình trạng được mùa mất giá thường xuyên xảy ra. Đa phần các hộ nông nghiệp đều có quy mô rất nhỏ, trình độ, tập quán canh tác còn thấp. Trong bối cảnh đó, với đặc điểm hoạt động trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng, HTX dễ dàng liên kết, thu hút sự tham gia của chính những người nông dân; trở thành khâu nối giữa sản xuất và tiêu thụ, làm trung gian giữa doanh nghiệp và các hộ nông dân; tham gia xây dựng thương hiệu, nhãn hiệu giúp giảm chí phí, tăng giá bán sản phẩm và tăng tính cạnh tranh trên thị trường. Thực tế cho thấy, trong những năm qua, tuy còn nhiều khó khăn, vướng mắc nhưng các HTX nông nghiệp đã thể hiện được vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn chuyển giao tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo hướng sản xuất hàng hóa và hiệu quả kinh tế và nhất là đã thực hiện tốt việc liên doanh, liên kết, bảo đảm đầu ra ổn định cho nông sản; góp phần tích cực trong việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn; một số HTX nông nghiệp đã mở rộng các loại hình, lĩnh vực dịch vụ khác đáp ứng trực tiếp nhu cầu của các thành viên.
Việc hình thành và phát triển các HTX chuyên sâu gắn với xây dựng thương hiệu và phát triển nông nghiệp sạch như HTX rau an toàn, HTX cây ăn quả, HTX chăn nuôi gia súc, gia cầm… cũng đang đem lại kết quả đáng khích lệ. - Vai trò đối với các thành viên HTX Về mặt kinh tế, HTX nông nghiệp giúp gắn kết các thành viên có chung mục đích, đem lại hiệu quả cao hơn trong hoạt động sản xuất kinh doanh; tạo điều kiện để các thành viên tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau thông qua việc tổ chức lại quy mô sản xuất, tích cực áp dụng tiến bộ khoa học công nghệ, tiếp cận thị trường (thị trường nguyên, nhiên, vật liệu đầu vào, thị trường dịch vụ, sản phẩm đầu ra, vốn, tín dụng); 10 trao đổi thông tin, kinh nghiệm sản xuất. Đây được xem là vai trò cơ bản và quan trọng nhất, điều này xuất phát từ các chức năng, nhiệm vụ của HTX là nhằm giúp thành viên phát triển kinh tế, sau đó mới đến các chức năng khác. Về mặt xã hội, HTX có một số vai trò đối với thành viên như: giải quyết, xử lý các vấn đề xã hội trong cộng đồng thành viên đặt ra, làm gia tăng địa vị, lợi ích xã hội của thành viên; nâng cao năng lực hợp tác, liên kết thành viên để cùng nhau xây dựng, phát triển HTX.
Tiêu chí đánh giá sự phát triển HTX nông nghiệp * Xét trên từng HTX nông nghiệp: Ngày 17/4/2017, Bộ NN&PTNT đã ban hành Thông tư số 09/2017/TT-BNN- PTNT hướng dẫn phân loại và đánh giá HTX hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp. Theo đó, mỗi HTX nông nghiệp được đánh giá trên thang tiêu chí như sau: - Tiêu chí 1: Doanh thu và kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh trong năm của HTX; điểm tối đa 38 điểm. - Tiêu chí 2: Lợi ích của các thành viên HTX; điểm tối đa 16 điểm. - Tiêu chí 3: Vốn hoạt động của HTX; điểm tối đa 17 điểm.
- Tiêu chí 4: Quy mô thành viên ảnh hưởng tích cực đến cộng đồng; điểm tối đa 8 điểm. - Tiêu chí 5: HTX được khen thưởng trong năm; điểm tối đa 6 điểm. - Tiêu chí 6: Mức độ hài lòng của thành viên đối với HTX; điểm tối đa 16 điểm.