CHƯƠNG 1 TIÈM NĂNG PHÁT TRIỂN VÀ s ự CẦN THIẾT ĐỊNH HƯỚNG CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN THÀNH PHỐ UÔNG BÍ ĐÉN NĂM 2020 1.1 Một số vấn đề lý luận về Chiến lược phát triển kinh tế xã hội 1.1 Khái niệm Chiến lược phát triển Khái niệm chiến lược được sử dụng đầu tiên trong lĩnh vực quân sự, sau đó trong lĩnh vực chính trị. Từ những năm 50 - 60 của thế kỷ thứ XX, khái niệm chiến lược được sử dụng trong lĩnh vực kinh tế, xã hội. Nếu theo quan điểm quân sự hay chính trị chiến lược thường được hiểu là hướng và cách giải quyết nhiệm vụ đặt ra mang tính toàn cục, tổng thể và trong thời gian dài. Tuy nhiên theo góc độ đó khái niệm chiến lược không chỉ đúng cho lĩnh vực quân sự, chính trị mà cả cho lĩnh vực kinh tế, xã hội.
Có rất nhiều các quan niệm bàn về chiến lược phát triển kinh tế xã hội. Tổ chức phát triển công nghiệp của Liên hợp quốc (ƯNIDO) cho ràng: thông thường chiến lược phát triển có thể mô tả như một bản phác thảo quá trình phát triển nhằm đạt được những mục tiêu đã định cho một thời kỳ dài. Chiến lược cung cấp một “tầm nhìn” của một quá trình phát triển mong muốn và giải pháp tổng thể tiến hành; chiến lược hướng dẫn các nhà hoạch định chính sách trong việc huy động và phân bổ nguồn lực. Theo Trung tâm kinh tế quốc tế của ú c thì chiến lược thể hiện ở việc mô tả điểm xuất phát và mục tiêu cuối cùng của quá trình phát triển, phải xây dựng thể chế và tận dụng yếu tố thị trường để đạt được các mục tiêu phát triển.
Quan điểm này chú trọng đến nội dung cấu thành chiến lược và gắn chiến lược với môi trường kinh tế thị trường. Tổng hợp lại, về cơ bản chiến lược phát triển kinh tế - xã hội là một hệ thống các phân tích, đánh giá và lựa chọn về các căn cứ của chiến lược, các quan điểm cơ bản (tư tưởng chỉ đạo và chủ đạo), các mục tiêu tổng quát và mục tiêu chủ yếu, các định hướng phát triển chủ yếu trong các lĩnh vực của đời sống đất nước, các giải pháp cơ bản, chủ yếu là chính sách về cơ cấu và cơ chế vận hành hệ thống kinh tế - xã hội, các chính sách về bồi dưỡng, khai thác, huy động, phân bổ và sử dụng các nguồn lực phát triển, các biện pháp về tổ chức thực hiện chiến lược. Nhìn từ góc độ quản lý, chiến lược là quyết sách toàn cục của một phạm vi không gian rộng lớn, trong một thời gian dài. Chiến lược phát triển chính là sự trù 2 tính của một chủ thể đối với toàn cục phát triển của sự vật.
Trên ý nghĩa đó, chiến lược phát triển kinh tế - xã hội là sản phẩm của Nhà nước Xã hội chủ nghĩa. Nhà nước trên cơ sở nhận thức các quy luật phát triển kinh tế, xã hội khách quan, các mối quan hệ nội tại trong quá trình phát triển, dựa vào hoàn cảnh bên trong của đất nước và điều kiện quốc tế ở mỗi thời kỳ nhất định đưa ra những kế sách chung, có tính toàn cục về sự phát triển kinh tế - xã hội trong một thời gian tương đối dài. Chiến lược phát triển kinh tế xã hội là cơ sở xây dựng kể hoạch 5 năm và kế hoạch hàng năm thúc đẩy sự phát triển trong từng thời kỳ. Trong chiến lược phát triển kinh tế người ta quan tâm trước hết đến các chỉ tiêu tăng trưởng kinh tế như: tổng giá trị sản xuất, tổng sản phẩm quốc nội, thu nhập quốc dân hoặc thu nhập bình quân đầu người.
Tuy rằng mục tiêu cuối cùng của phát triển kinh tế là nâng cao mức sống về vật chất và tinh thần cho con người nhưng mục đích này thường được ẩn chứa trong chiến lược phát triển kinh tế mà không biểu hiện rõ nét. Chiến lược phát triển xã hội thoát thai từ chiến lược phát triển kinh tế, và lấy việc phát triển con người làm chủ đề của nó, đưa vấn đề phát triển theo chiều sâu vào vị trí trung tâm của chiến lược. Chiến lược phát triển xã hội lấy trình độ phát triển kinh tế làm tiền đề, bố trí những thành quả kinh tể được dùng vào nhu cầu phát triển xã hội trong tái phân phối thu nhập quốc dân, đồng thời đưa ra những quyết sách về y tế, giáo dục, văn hóa và các phúc lợi xã hội khác. Chiến lược phát triển kinh tế xã hội có nguồn gốc từ chiến lược phát triển kinh tế, tuy nhiên kinh tế không thể phát triển một cách cô lập mà nó phải cùng phát triển với khoa học kỹ thuật, giáo dục, bảo vệ môi trường, định hướng dân số, văn hóa.
Như vậy, chiến lược phát triển kinh tế xã hội là hệ thống các mục tiêu phát triển cả lĩnh vực kinh tế và lĩnh vực xã hội đặt trong mối quan hệ tác động qua lại với nhau cùng các quyết sách, giải pháp nhằm thực hiện được những mục tiêu kinh tế - xã hội đó trong thời kỳ dài hạn, trong điều kiện bên trong và bên ngoài nhất định của một quốc gia hay một địa phương.2 Vai trò của chiến lược phát triển kinh tế xã hội trong thời kỳ hội nhập kinh tế hiện nay Nen kinh tế thị trường luôn tồn tại cạnh tranh đặc biệt nền kinh tế thị trường mở là tính cạnh tranh quốc tế, mỗi quốc gia, địa phương để dành thắng lợi trong công cuộc phát triển cần phải xây dựng một chiến lược cụ thể, rõ ràng. Nền kinh tế thị trường hội nhập quốc tể làm cho mỗi quốc gia, địa phương trở thành một khâu 3 trong chuỗi dây truyền giá trị toàn cầu, điều đó tạo nhiều cơ hội cho các nước có thể nhanh chóng thực hiện được mục tiêu phát triển. Tuy vậy, nó cũng tạo ra những thách thức lớn cho các quốc gia, nhất là các nước đang phát triển. Tính chất cạnh tranh trở lên ngày càng khốc liệt đòi hỏi các quốc gia, địa phương phải chủ động trong quá trình lựa chọn, xác định tầm nhìn bao quát, tìm ra hướng đi trong dài hạn.
Xây dựng và quản lý bằng chiến lược sẽ giúp các nhà lãnh đạo, các nhà hoạch định chủ động xem xét và xác định địa phương, đơn vị mình sẽ đi theo hướng nào và khi nào thì đạt tới, là cơ sở cho sự thành công và chiến thắng trên bước đường thực hiện mục tiêu phát triển của mình một cách có hiệu quả nhất. Trong điều kiện kinh tế thị trường mở, điều kiện môi trường mà các quốc gia phải đối mặt luôn biến đổi nhanh chóng, những biến đổi nhanh chóng thường tạo ra hay làm mất đi những cơ hội và nguy cơ bất ngờ trong các yếu tố môi trường phát triển. Phương thức quản lý bằng chiến lược giúp các nhà hoạch định chủ động và kịp thời dự báo, tính toán và xác định những cơ hội và thách thức nhằm tận dụng và khai thác triệt để cơ hội, giảm thiểu tác động tiêu cực của thách thức để thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội trong tương lai. Việc xây dựng chiến lược sẽ tạo điều kiện thực hiện các hoạt động tác nghiệp tiếp sau như: quy hoạch, kế hoạch, chương trình dự án có hiệu quả hơn.
Chiến lược đóng vai trò là ngọn hải đăng trên biển, là một định hướng, là cơ sở cho xây dựng chính sách quy hoạch và kế hoạch ngắn hạn, trung hạn. Chiến lược cung cấp tầm nhìn và khuôn khổ tổng quát cho việc thực hiện các quan hệ hợp tác hay hội nhập quốc tế một cách chủ động và có hiệu quả.3 Chức năng của chiến lược phát triển kinh tế xã hội Chức năng đầu tiên và cũng là quan trọng nhất của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội là làm rõ phương hướng phát triển trong tương lai: Chiến lược phát triển kinh kinh tế - xã hội là căn cứ để hoạch định kế hoạch phát triển kỉnh tế xã hội. Hoạt động quản lý nền kinh tể - xã hội bằng kế hoạch được thực hiện bằng các kế hoạch trung hạn, ngắn hạn của Nhà nước, các ngành và địa phương, vùng lãnh thổ. Các kế hoạch xây dựng đều có đối tượng và nhiệm vụ riêng, nhưng tất cả các kế hoạch đó không tránh khỏi sự chỉ đạo chung của chiến lược, vì chiến lược là sự trù tính chung cho toàn cục trong một thời kỳ nhất định, nó quy định phương châm và chính sách chung của các quy hoạch phát triển, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội.
Thực hiện các quy hoạch, kế hoạch cụ thể phải phục tùng 4 chiến lược phát triển chung, chiến lược trở thành chỗ dựa, là căn cứ cơ bản để xây dựng và chỉ đạo thực hiện quy hoạch và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội. Chiến lược là cương lĩnh hành động của quản lý kinh tể xã hội. Hoạt động quản lý nền kinh tế - xã hội rất rộng lớn, phức tạp. Nhà nước ta quản lý kinh tế - xã hội bằng nhiều công cụ: hệ thống pháp luật và những quy định dưới luật, hoạch định phát triển, các chính sách kinh tế vĩ mô và lực lượng kinh tế nhà nước, trong đó hoạch định phát triển là công cụ chủ yếu, quan trọng.
Để đưa mọi hoạt động quản lý thuộc các lĩnh vực khác nhau, có đặc tính quản lý khác nhau vào trong một tầm suy nghĩ chung cần phải có chiến lược. Vì vậy, chiến lược phát triển kinh tế - xã hội đảm nhận chức năng là cương lĩnh thống nhất hành động quản lý mọi hoạt động kinh tế - xã hội. Ngoài ra trong cơ chế như nước ta hiện nay là Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý và dân làm chủ thì chiến lược cụ thể hoá một bước đường lối phát triển kinh tế - xã hội của Đảng, là cầu nối giữa đường lối với thực tiễn quản lý của Nhà nước và làm chủ của nhân dân. Chiến lược có thể giúp cộng đồng và khu vực công giải quyết các vấn đề gặp phải, xây dựng và tận dụng các vấn đề chủ yếu; vượt qua và giảm thiểu các điểm yếu, các thách thức nghiêm trọng: Chiến lược và sự ưu tiên: chiến lược gắn liền với sự ưu tiên do giới hạn về nguồn lực chung, nguồn lực của đất nước, địa phương, hạn chế về những vấn đề mà chính quyền không thể theo đuổi.
Chiến lược và sự phổi hợp: chiến lược hình thành 1 cơ sở gắn kết các quyết định trong nhiềù lĩnh vực và có khả năng biện minh cho việc ra quyết định trong hiện tại cho những điều có thể xảy ra trong tương lai dựa vào kết quả.