Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Thực trạng xuất khẩu tôm Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ" do sinh viên Đỗ Xuân Thắng thực hiện tại Học viện Chính sách và Phát triển (năm 2025), chuyên ngành Kế hoạch phát triển, dưới sự hướng dẫn của TS. Lê Ngọc Thơm. Nghiên cứu thuộc khối ngành kinh tế phát triển và thương mại quốc tế, triển khai theo định hướng phân tích thực chứng dựa trên dữ liệu kinh tế thứ cấp.

Về bối cảnh thực tiễn, tác giả chỉ ra rằng Việt Nam đang hội nhập sâu rộng với mạng lưới 17 hiệp định thương mại tự do (FTA). Trong đó, thủy sản là ngành hàng xuất khẩu mũi nhọn và tôm là mặt hàng chiến lược quốc gia. Năm 2024, diện tích nuôi tôm nước lợ của Việt Nam đạt 750 nghìn ha (bao gồm 622 nghìn ha tôm sú và 115 nghìn ha tôm thẻ chân trắng); tổng sản lượng đạt khoảng 1,26 triệu tấn, tăng 5,3% so với năm 2023 (tôm sú đạt 283,9 nghìn tấn; tôm chân trắng đạt 980,4 nghìn tấn), tập trung chủ yếu tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long như Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng. Mặc dù tôm Việt Nam đã thâm nhập nhiều thị trường lớn (EU, Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc), việc phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống tiềm ẩn rủi ro khi các nước gia tăng rào cản kỹ thuật và quy định an toàn thực phẩm. Hoa Kỳ là thị trường nhập khẩu tôm lớn nhất thế giới với nhu cầu ổn định, song kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang đây vẫn chưa tương xứng do hạn chế công nghệ chế biến, chi phí logistics cao và áp lực cạnh tranh gay gắt từ Ấn Độ, Ecuador và Indonesia.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài gồm 3 nhiệm vụ cụ thể:

  1. Tổng quan cơ sở lý luận về xuất khẩu hàng hóa và xuất khẩu thủy sản.
  2. Phân tích thực trạng xuất khẩu tôm Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ giai đoạn 2020 – 2024, đánh giá những kết quả đạt được và các mặt hạn chế.
  3. Đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm thúc đẩy xuất khẩu tôm Việt Nam vào thị trường Hoa Kỳ một cách hiệu quả và bền vững.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động xuất khẩu tôm của Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ.
  • Phạm vi không gian: Thị trường xuất khẩu tôm Việt Nam và thị trường tiêu thụ nội địa Hoa Kỳ.
  • Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2020 – 2024 (có mở rộng cập nhật các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô đầu năm 2025).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Về cơ sở lý luận, khóa luận vận dụng mô hình lý thuyết cung - cầu trong kinh tế vi mô, tập trung vào quy luật cung, quy luật cầu, cơ chế xác định giá và sản lượng cân bằng trên thị trường tự do. Tác giả phân tích các biến số tác động đến hàm cầu (giá cả, thu nhập, kỳ vọng, quy mô dân số, hàng hóa thay thế, thị hiếu, thuế quan và phi thuế quan) và hàm cung (chi phí đầu vào, công nghệ nuôi, năng suất lao động, điều kiện tự nhiên, logistics, rào cản pháp lý).

Về cơ sở pháp lý, nghiên cứu căn cứ vào:

  • Các văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam: Luật Thương mại 2019 (Khoản 1, Điều 28 quy định về xuất khẩu), Luật Quản lý ngoại thương số 05/2017/QH14 (các hình thức xuất khẩu), Luật Thương mại số 36/2005/QH11 (hợp đồng xuất nhập khẩu và giải quyết tranh chấp), Nghị định 187/2013/NĐ-CP và Thông tư 38/2015/TT-BTC (quy định về xuất khẩu tại chỗ).
  • Văn bản quốc tế và thị trường nhập khẩu: Định nghĩa xuất khẩu của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO, 2020), Đạo luật Hiện đại hóa An toàn Thực phẩm Hoa Kỳ (FSMA). Hệ thống tiêu chuẩn chất lượng gồm HACCP, VietGAP, GlobalGAP, ASC, BAP, JIS và quy định mức dư lượng tối đa cho phép (MRLs).

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm:

  • Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Dữ liệu được trích xuất từ các báo cáo chính thức của Tổng cục Thống kê, Tổng cục Hải quan, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA), Liên minh tôm miền Nam Hoa Kỳ, nền tảng Trademap và Findicator.
  • Phương pháp phân tích và xử lý dữ liệu: Phương pháp thống kê mô tả nhằm hệ thống hóa biến động kim ngạch, sản lượng và giá trị xuất khẩu qua các năm; phương pháp so sánh đối chiếu chỉ số thị phần, giá xuất khẩu bình quân giữa Việt Nam và các đối thủ cạnh tranh chính; phương pháp phân tích - tổng hợp nhằm đánh giá các yếu tố tác động từ cung, cầu và các mắt xích kết nối thương mại quốc tế.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về xuất khẩu hàng hóa và xuất khẩu tôm

Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm, đặc điểm và vai trò của xuất khẩu đối với nền kinh tế quốc dân. Tác giả dẫn chiếu khái niệm xuất khẩu theo chuẩn mực WTO (2020) và Khoản 1, Điều 28 Luật Thương mại 2019, đồng thời chỉ rõ 4 đặc tính cơ bản: tính quốc tế, sự quản lý của Nhà nước, quy định chặt chẽ về thanh toán/vận chuyển ngoại thương, và sự phụ thuộc vào năng lực cạnh tranh quốc gia.

Về hình thức ngoại thương, căn cứ Luật Quản lý ngoại thương số 05/2017/QH14, tác giả phân tích đặc trưng của 8 phương thức:

  1. Xuất khẩu trực tiếp;
  2. Xuất khẩu gián tiếp (ủy thác);
  3. Xuất khẩu tại chỗ (căn cứ Thông tư 38/2015/TT-BTC);
  4. Xuất khẩu gia công;
  5. Xuất khẩu qua thương mại điện tử;
  6. Xuất khẩu theo nghị định thư giữa các Chính phủ;
  7. Xuất khẩu qua liên doanh, hợp tác đầu tư;
  8. Tạm nhập tái xuất, tạm xuất tái nhập.

Chương này minh chứng vai trò kinh tế của xuất khẩu qua các số liệu vĩ mô: xuất khẩu chiếm 80-90% GDP năm 2024 với kim ngạch 405,53 tỷ USD (tăng 14,3%); 4 tháng đầu năm 2025 đạt 124 tỷ USD. Năm 2023, Việt Nam xuất siêu kỷ lục 28 tỷ USD (thủy sản đóng góp xuất siêu 8,5 tỷ USD), nâng dự trữ ngoại hối lên khoảng 100 tỷ USD.

Trong phần lý thuyết cung - cầu mặt hàng tôm, tác giả làm rõ tác động của các tiến bộ kỹ thuật (hệ thống nuôi siêu thâm canh biofloc, hệ thống tuần hoàn khép kín RAS giúp tăng mật độ nuôi gấp 2-3 lần) và vai trò của các yếu tố kết nối thị trường như hệ thống thông tin số hóa và hệ thống đảm bảo giao dịch theo Luật Thương mại 2005.

Chương 2: Thực trạng xuất khẩu tôm của Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng cung - cầu và hoạt động giao thương tôm giữa Việt Nam và Hoa Kỳ giai đoạn 2020 – 2024.

Về phía cầu Hoa Kỳ, tác giả ghi nhận đây là thị trường tiêu thụ tôm lớn, song sản xuất nội địa rất hạn chế. Diện tích nuôi tôm tại Mỹ chỉ đạt khoảng 1.000 ha (tập trung tại Texas, Florida, Alabama, South Carolina); sản lượng khai thác tự nhiên năm 2020 đạt 283,3 triệu pound, trị giá 531 triệu USD (vùng Vịnh Mexico chiếm gần 77%). Năm 2024, Hoa Kỳ nhập khẩu 762.804 tấn tôm với tổng giá trị gần 6,1 tỷ USD. Kim ngạch nhập khẩu của Mỹ sụt giảm liên tục từ mức 7,1 tỷ USD (năm 2022) xuống 6,4 tỷ USD (năm 2023, giảm 12%) và xấp xỉ 6,1 tỷ USD (năm 2024) do lạm phát và thắt chặt chi tiêu. Trong cơ cấu tiêu thụ, tôm thẻ chân trắng chiếm 83%, tôm sú chiếm 12%, còn lại là các chủng loại khác.

Về phía cung Việt Nam, diện tích nuôi tôm nước lợ tăng từ 700.000 ha (năm 2020) lên trên 750.000 ha (năm 2024), trong đó tôm sú chiếm trên 600 nghìn ha và tôm thẻ chân trắng đạt trên 100 nghìn ha. Sản lượng thu hoạch liên tục mở rộng: đạt 950 nghìn tấn (2020), giảm nhẹ xuống 931 nghìn tấn (2021) do dịch bệnh, sau đó phục hồi lên 1.014 nghìn tấn (2022), 1.120 nghìn tấn (2023) và 1.264 nghìn tấn (2024).

Diễn biến xuất khẩu tôm của Việt Nam sang Hoa Kỳ giai đoạn 2020 – 2024 được tổng hợp trong bảng sau:

Năm Sản lượng (nghìn tấn) Kim ngạch (triệu USD) Tăng trưởng sản lượng (%) Tăng trưởng kim ngạch (%)
2020 81,4 866,6 +29,41 +32,88
2021 88,1 ~1.000,0 +8,30 +15,40
2022 67,2 807,0 -23,60 -22,00
2023 63,4 661,7 -6,10 -16,90
2024 69,4 691,6 +13,00 +6,00

Về cơ cấu mặt hàng xuất khẩu sang Hoa Kỳ, tôm thẻ chân trắng chiếm tỷ trọng chủ đạo với 70,2% kim ngạch (giá xuất bán 8-10 USD/kg); tôm sú chiếm 11,5% kim ngạch (giá 12-15 USD/kg); tôm hùm và tôm sinh thái chiếm 18,3%. Việt Nam phát triển mạnh các dòng sản phẩm chế biến sâu như tôm tẩm bột, tôm viên, chả tôm, tôm khô sấy giòn.

Về cạnh tranh quốc tế, vị thế các nhà cung cấp tôm lớn nhất cho Hoa Kỳ năm 2024 được so sánh tại bảng sau:

Quốc gia xuất khẩu Sản lượng xuất sang Mỹ (tấn) Kim ngạch (tỷ USD) Thị phần sản lượng tại Mỹ (%) Giá bình quân (tháng 12/2024)
Ấn Độ 294.333 2,2 39,0% 3,90 USD/pound
Ecuador 187.000 1,3 - 3,52 USD/pound
Indonesia 134.803 1,0 - 3,83 USD/pound
Việt Nam 69.295 0,6916 - 4,95 USD/pound

Số liệu giá cho thấy tôm Việt Nam luôn duy trì mức giá bán cao nhất trên thị trường Hoa Kỳ (cao hơn Ấn Độ từ 3,1 USD/kg và vượt Ecuador từ 4 USD/kg). Giá tôm Việt Nam xuất sang Mỹ trong năm 2024 tăng từ 11,06 USD/kg lên 12,21 USD/kg (tăng 10,4%). Tuy nhiên, ngành tôm đối mặt thách thức kỹ thuật lớn: chỉ khoảng 15% diện tích nuôi tôm trong nước đạt các chứng nhận quốc tế (ASC, BAP, GlobalGAP). Đầu năm 2024, FDA đã từ chối 60 lô hàng tôm nhập khẩu do dư lượng kháng sinh (trong đó có 1 lô của Việt Nam). Ngoài ra, ngành tôm chịu sức ép từ vụ kiện điều tra thuế chống trợ cấp của Hiệp hội Chế biến tôm Hoa Kỳ và chi phí logistics tăng cao do căng thẳng Biển Đỏ.

Chương 3: Giải pháp thúc đẩy xuất khẩu tôm Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ

Căn cứ vào dự báo cung - cầu thế giới và thị trường Hoa Kỳ, tác giả xác định quan điểm phát triển ngành tôm Việt Nam theo định hướng của Nhà nước, ưu tiên chuyển dịch sang phân khúc chế biến giá trị gia tăng. Các nhóm giải pháp đề xuất bao gồm:

  • Quy hoạch và kỹ thuật nuôi: Chuyển đổi công nghệ nuôi sang mô hình thâm canh công nghệ cao (biofloc, RAS), kiểm soát chặt chẽ dịch bệnh (đốm trắng, hoại tử gan tụy cấp), tối ưu hóa tỷ lệ chuyển đổi thức ăn (FCR) và mở rộng diện tích nuôi đạt chuẩn ASC, BAP, GlobalGAP vượt tỷ lệ 15% hiện tại.
  • Quản trị chuỗi cung ứng và logistics: Tối ưu chi phí đầu vào (con giống, thức ăn thủy sản), đầu tư hạ tầng kho lạnh bảo quản nhằm giảm hao hụt sau thu hoạch và thu hẹp chênh lệch chi phí sản xuất so với tôm Ecuador và Ấn Độ.
  • Công nghệ chế biến sâu: Đầu tư thiết bị chế biến tinh (tôm tẩm bột, tôm đóng hộp, tôm sấy giòn tiện lợi) nhằm củng cố phân khúc thị trường cao cấp, cung ứng trực tiếp cho các hệ thống siêu thị lớn (Walmart, Costco) và các chuỗi nhà hàng ẩm thực.
  • Thể chế và xúc tiến thương mại: Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa liên thông về các quy định kiểm dịch thực phẩm (FSMA của FDA, USDA); chủ động phối hợp giữa cơ quan quản lý, VASEP và cộng đồng doanh nghiệp để xử lý các tranh chấp thương mại, rà soát hành chính thuế chống bán phá giá và điều tra thuế chống trợ cấp.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả cụ thể dựa trên việc tổng hợp và phân tích dữ liệu thực chứng:

  • Lập bức tranh định lượng chi tiết về xuất khẩu tôm của Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ trong giai đoạn 2020 – 2024: Xác định đỉnh kim ngạch đạt khoảng 1 tỷ USD (năm 2021 với 88,1 nghìn tấn), giai đoạn suy giảm đáy năm 2023 (63,4 nghìn tấn, đạt 661,7 triệu USD) do lạm phát và căng thẳng vận tải Biển Đỏ, và sự phục hồi lên 69,4 nghìn tấn (691,6 triệu USD) vào năm 2024.
  • Làm rõ cơ cấu sản phẩm và định vị giá: Xác định tôm thẻ chân trắng chiếm 70,2% kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ, tôm sú chiếm 11,5%, tôm hùm và sinh thái chiếm 18,3%. Xác thực tôm Việt Nam có giá xuất khẩu bình quân cao nhất tại Mỹ (4,95 USD/pound), cao hơn tôm Ấn Độ (3,90 USD/pound) và tôm Ecuador (3,52 USD/pound).
  • Đóng góp khoa học và thực tiễn: Công trình kết hợp khung lý thuyết kinh tế vi mô với hệ thống pháp luật ngoại thương hiện hành (Luật Thương mại, Luật Quản lý ngoại thương, FSMA), chỉ ra nút thắt tỷ lệ chứng nhận quốc tế chỉ đạt 15% diện tích nuôi, làm cơ sở xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao giá trị gia tăng thay vì cạnh tranh bằng giá thô.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Khóa luận chỉ khai thác nguồn dữ liệu thứ cấp được công bố bởi các cơ quan quản lý và tổ chức xúc tiến thương mại; chưa thực hiện khảo sát sơ cấp đối với các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu tôm hoặc các trang trại nuôi tôm tại Đồng bằng sông Cửu Long để tính toán định lượng chi phí sản xuất biên.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Áp dụng các mô hình kinh tế lượng (như mô hình lực hấp dẫn Gravity Model, mô hình hồi quy đa biến) để đo lường định lượng độ co giãn của cầu nhập khẩu tôm tại Mỹ theo giá, thu nhập và biến động thuế chống bán phá giá; nghiên cứu các tác động chuyên sâu của quy định kiểm tra an toàn thực phẩm FSMA đối với chuỗi giá trị tôm Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho sinh viên, giảng viên và học viên chuyên ngành Kế hoạch phát triển, Kinh tế phát triển, Kinh tế quốc tế và Thương mại quốc tế. Tài liệu cũng có giá trị tham khảo thiết thực cho các doanh nghiệp thủy sản và nhà quản lý chuỗi cung ứng tôm. Phần nội dung đáng tham khảo nhất là Chương 2 với hệ thống số liệu chi tiết về biến động kim ngạch, sản lượng, cơ cấu chủng loại và bảng so sánh giá bán tương quan giữa Việt Nam với các đối thủ Ấn Độ, Ecuador, Indonesia trên thị trường Hoa Kỳ.

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ cấu thị phần các nguồn cung tôm lớn nhất cho thị trường Hoa Kỳ năm 2024 được phân bổ như thế nào?
Năm 2024, Ấn Độ giữ vị trí dẫn đầu khi chiếm 39% thị phần tôm nhập khẩu của Hoa Kỳ (294.333 tấn, tương đương 2,2 tỷ USD). Ecuador đứng thứ hai với 187.000 tấn (1,3 tỷ USD). Indonesia đứng thứ ba với 134.803 tấn (1,0 tỷ USD). Việt Nam xuất khẩu sang Mỹ đạt 69.295 tấn (trị giá 691,6 triệu USD).

2. Vì sao giá xuất khẩu tôm của Việt Nam sang Hoa Kỳ luôn cao hơn so với tôm Ấn Độ và Ecuador?
Giá tôm Việt Nam đạt mức bình quân 4,95 USD/pound vào tháng 12/2024 (cao hơn Ấn Độ từ 3,1 USD/kg và hơn Ecuador từ 4 USD/kg). Mức giá này phản ánh cơ cấu sản phẩm tập trung vào phân khúc chế biến giá trị gia tăng (tẩm bột, đóng hộp, sấy giòn), các dòng tôm sú cỡ lớn (12-15 USD/kg) và tôm sinh thái đạt chuẩn an toàn thực phẩm thâm nhập vào các kênh bán lẻ cao cấp.

3. Cơ cấu mặt hàng tôm xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ gồm những nhóm nào?
Tôm thẻ chân trắng chiếm tỷ trọng áp đảo với 70,2% kim ngạch (giá xuất 8-10 USD/kg). Tôm sú chiếm 11,5% kim ngạch (giá 12-15 USD/kg). Các sản phẩm giá trị cao khác bao gồm tôm hùm và tôm sinh thái chiếm 18,3% kim ngạch.

4. Tỷ lệ diện tích nuôi tôm của Việt Nam đạt các chứng nhận quốc tế là bao nhiêu và tạo ra thách thức gì?
Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn nêu trong khóa luận, trong tổng số hơn 700.000 ha diện tích nuôi tôm trên cả nước, chỉ khoảng 15% diện tích đạt các chứng nhận quốc tế (ASC, BAP hoặc GlobalGAP). Tỷ lệ thấp này hạn chế khả năng mở rộng nguồn cung đạt chuẩn vào các hệ thống siêu thị lớn của Mỹ và làm tăng rủi ro bị cơ quan kiểm dịch FDA từ chối thông quan do vi phạm dư lượng kháng sinh.

5. Hoạt động xuất khẩu tôm của Việt Nam sang Hoa Kỳ biến động ra sao trong giai đoạn 2022 – 2023?
Năm 2022, xuất khẩu tôm sang Mỹ giảm mạnh xuống 67,2 nghìn tấn (807 triệu USD), giảm 23,6% về lượng và 22% về giá trị so với năm 2021 do lạm phát cao khiến tồn kho tại Mỹ tích tụ lớn. Sang năm 2023, xuất khẩu tiếp tục giảm xuống 63,4 nghìn tấn (661,7 triệu USD, giảm 6,1% về lượng và 16,9% về giá trị) dưới áp lực điều tra thuế chống trợ cấp của Hoa Kỳ và chi phí logistics leo thang từ sự cố Biển Đỏ.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Đỗ Xuân Thắng đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận cung - cầu và thực trạng hoạt động xuất khẩu tôm Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ giai đoạn 2020 – 2024. Công trình làm rõ vị thế cạnh tranh của tôm Việt Nam thông qua lợi thế chế biến sâu và giá bán cao, đồng thời định diện chính xác các rào cản kỹ thuật khắt khe và sức ép giá thành từ Ấn Độ, Ecuador. Hệ thống giải pháp đề xuất tập trung vào ứng dụng công nghệ biofloc/RAS, mở rộng vùng nuôi đạt chứng chỉ quốc tế và tối ưu hóa chuỗi cung ứng là những cơ sở thực tiễn quan trọng phục vụ phát triển xuất khẩu thủy sản bền vững.