CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ HẢI QUAN ĐIỆN TỬ 1. Những lý luận cơ bản của thủ tục hải quan điện tử 1. Sự ra đời của thủ tục hải quan điện tử Các dự án hải quan điện tử đã được Ủy ban châu Âu khởi xướng nhằm mục đích thay thế các thủ tục hải quan giấy tờ hải quan thông thường bằng các thủ tục hải quan điện tử hiện đại, qua đó tạo ra một môi trường hải quan hiệu quả và hiện đại hơn.
Mục tiêu kép của dự án là tăng cường an ninh biên giới đối ngoại của EU và tạo thuận lợi cho thương mại. Do đó, nó sẽ mang lại lợi ích cho cả doanh nghiệp và công dân. Hải quan điện tử là một phát triển lớn đối với Liên minh hải quan của EU. Liên minh thuế quan là một trong những trụ cột của Liên minh châu Âu và ở trung tâm của thị trường nội địa.
Pháp luật về thủ tục hải quan và các quy trình hiện nay khá phức tạp và vẫn dựa trên tờ khai giấy dẫn tới việc trao đổi thông tin mạng lưới quốc gia trong khu vực cũng như trên thế giới diễn ra rất chậm và nhiều khi thông tin đưa tới cũng không kịp thời. Vì thế Ủy ban Châu Âu đã xem xét và đưa ra rằng với sự đơn giản hóa pháp luật Hải quan, quy trình hải quan được sắp xếp hợp lý, thủ tục và sự liên kết của hệ thống công nghệ thông tin, các doanh nghiệp sẽ tiết kiệm hơn và thời gian giao dịch cũng ngắn lại. Điều này sẽ nâng cao khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp châu Âu và do đó thúc đẩy những mục tiêu chính của chiến lược EU cho sự tăng trưởng và việc làm. Ngoài ra, những thay đổi này sẽ cải thiện an toàn và kiểm tra an ninh, mà sẽ mang lại lợi ích cho tất cả mọi công dân.
Tại Việt Nam, sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 6, cả nước chuyển mình theo đường lối đổi mới mà Đảng đề ra. Trong hơn 20 năm đổi mới của đất nước, ngành Hải quan đã có những bước tiến mạnh mẽ trên các mặt công tác, như cải tiến quy trình nghiệp vụ hải quan, đồng thời xây dựng tác phong, lề lối làm việc chuẩn mực, hiện đại, tăng cường hiệu quả công tác giám sát quản lý, thu thuế xuất khẩu, nhập khẩu, đầu tư du lịch, thúc đẩy hội nhập kinh tế quốc tế của đất nước. Ngành Hải quan đã có nhiều cải tiến, cải cách thủ tục hành chính và đạt kết quả đáng kể. Ngành đã không ngừng nghiên cứu và triển khai áp dụng các kỹ thuật nghiệp vụ mới nhằm đơn giản hóa quy trình thủ tục hải quan, rút ngắn thời gian thông quan, áp dụng phương pháp quản lý rủi 4 ro, bước đầu áp dụng thủ tục hải quan điện tử… Tính đến năm 2005 thì thủ tục hải quan điện tử bắt đầu được triển khai thí điểm tại hai thành phố lớn là Hải Phong và Thành Phố HCM theo Luật giao dịch điện tử và quyết định số 149/QĐ-TTG của thủ tướng chính phủ.
Khái niệm thủ tục hải quan điện tử Để hiểu rõ thủ tục thủ tục HQ điện tử là gì, trước hết chúng ta hãy bắt đầu bằng khái niệm thủ tục hải quan Theo định nghĩa tại chương 2 Công ước Kyoto: “ Thủ tục HQ là tất cả các hoạt động mà cơ quan HQ và những người có liên quan phải thực hiện nhằm đảm bảo sự tuân thủ pháp luật HQ.” Theo quy định của Luật HQ năm 2001, tại khoản 6, Điều 4 và Điều 16 thì “Thủ tục HQ là các công việc mà người khai HQ và công chức HQ phải thực hiện theo quy định của Luật này đối với hàng hóa, phương tiện vận tải.” Những công việc đó bao gồm: * Đối với người khai HQ: Khai và nộp tờ khai HQ; nộp, xuất trình chứng từ thuộc hồ sơ HQ; trong trường hợp thực hiện thủ tục HQĐT, người khai HQ được khai và gửi hồ sơ HQ thông qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử của HQ. * Đối với công chức HQ: Tiếp nhận và đăng ký hồ sơ HQ; trong trường hợp thực hiện thủ tục HQĐT, việc tiếp nhận và đăng ký hồ sơ HQ được thực hiện thông qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử của HQ. Hiện nay, ngoài phương pháp truyền thống, bán truyền thống, thủ tục HQ còn được thực hiện hoàn toàn bằng phương tiện điện tử (hệ thống xử lý dữ liệu điện tử). Người khai HQ có thể đăng ký hồ sơ làm thủ tục HQ bằng cách tạo, gửi các thông tin dưới dạng điện tử đến cơ quan HQ và nhận các thông tin (cũng dưới dạng điện tử) phản hồi từ phía cơ quan HQ thông qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử.
Công chức HQ tiếp nhận, kiểm tra hồ sơ do DN gửi đến và thông báo kết quả xử lý hồ sơ cho DN cũng thông qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử. Trong việc làm thủ tục HQ, người khai HQ và công chức HQ không có sự tiếp xúc trực tiếp (trừ một số trường hợp ngoại lệ) 5 Từ khái niệm thủ tục HQ quy định tại Điều 4 và Điều 16 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật HQ, chúng ta có thể đưa ra khái niệm về thủ tục HQĐT như sau: Thủ tục HQĐT là thủ tục HQ, trong đó việc khai báo và gửi hồ sơ của người khai HQ và việc tiếp nhận và đăng ký hồ sơ HQ của công chức HQ được thực hiện thông qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử của HQ. Cụ thể, theo Thông tư 222/2009/TT-BTC ngày 25/11/2009 của Bộ Tài chính, tại Khoản 1 Điều 3 thì “Thủ tục hải quan điện tử là thủ tục Hải quan trong đó việc khai báo, tiếp nhận, xử lý thông tin khai Hải quan, ra quyết định được thực hiện thông qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử Hải quan” Một số thuật ngữ được dùng trong Thủ tục hải quan điện tử - Thông điệp dữ liệu điện tử hải quan: Là thông tin được tạo ra, gửi đi, được nhận và được lưu trữ bằng phương tiện điện tử theo định dạng chuẩn để thực hiện thủ tục hải quan điện tử - Chứng từ điện tử: là thông tin được tạo ra, gửi đi, nhận và lưu trữ bằng phương tiện điện tử trong hoạt động tài chính. Chứng từ điện tử là một hình thức của thông điệp dữ liệu, bao gồm: chứng từ kế toán điện tử; chứng từ thu, chi ngân sách điện tử; thông tin khai và thực hiện thủ tục hải quan điện tử; thông tin khai và thực hiện thủ tục thuế điện tử; chứng từ giao dịch chứng khoán điện tử; báo cáo tài chính điện tử; báo cáo quyết toán điện tử và các loại chứng từ điện tử khác phù hợp với từng loại giao dịch theo quy định của pháp luật.
- Hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan: Là hệ thống thông tin do Tổng cục Hả quan quản lý tập trung, thống nhất, sử dụng để thực hiện thủ tục hải quan điện tử. - Hệ thống khai hải quan điện tử: Là hệ thống thông tin do người khai hải quan quản lý, sử dụng để thực hiện thủ tục hải quan điện tử. - Hệ thống khai hải quan điện tử dự phòng: Là hệ thống thông tin do Tổng cục Hải quan quản lý tại cơ quan hải quan, được sử dụng để người khai hải quan thực hiện thủ tục hải quan điện tử khi có sự cố ngoài Hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan. 6 - Thông quan hàng hóa: Là việc cơ quan hải quan cho phép hàng hóa đã hoàn thành các thủ tục hải quan cần thiết được xuất khẩu, nhập khẩu hoặc hoàn thành các thủ tục hải quan và chuyển sang một chế độ quản lý hải quan khác.
- Giải phóng hàng: là việc cơ quan hải quan cho phép hàng hóa đang trong quá trình làm thủ tục thông quan được đặt dưới quyền quyết định của người khai hải quan - Đưa hàng hóa về bảo quản: Là việc cơ quan hải quan cho phép hàng hóa đang trong quá trình làm thủ tục thông quan được đưa ra khỏi khu vực giám sát hải quan khi đã đáp ứng các điều kiện về giám sát hải quan do Tổng cục Hải quan quy định hoặc giao cho người khai hải quan tự bảo quản nguyên trạng hàng hóa chờ thông quan. - Hàng đã qua khu vực giám sát hải quan: Là hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu đã được đưa vào hoặc được đưa ra khỏi địa bàn hoạt động hải quan bao gồm các khu vực cửa khẩu đường bộ, ga đường sắt liên vận quốc tế, cảng biển quốc tế, cảng sông quốc tế, cảng hàng không dân dụng quốc tế, cảng nội địa, kho ngoại quan, bưu điện quốc tế. Việc kiểm tra đối chiếu sự phù hợp giữa khai báo của bộ hồ sơ hải quan điện tử với các quy định pháp luật về hải quan, thuế và các quy định quản lý nhà nước khác, quyết định về hình thức, mức độ kiểm tra hồ sơ, hàng hóa của cơ quan hải quan được thực hiện tự động bằng hệ thống máy tính. Máy tính sẽ tự động phân luồng (xanh, đỏ, vàng), công chức hải quan sẽ kiểm tra và phê duyệt quyết định phân luồng đó rồi thông báo cho doanh nghiệp.
Luồng xanh: đối với lô hàng mà cơ quan hải quan chấp nhận thông tin khai hải quan và tiến hành thông quan. Luồng vàng: đối với lô hàng cần kiểm tra hồ sơ giấy (kiểm tra chi tiết hồ sơ). Luồng đỏ: đối với lô hàng phải kiểm tra thực tế hàng hóa Từ khái niệm thủ tục hải quan được quy định tại Điều 4 và Điều 16 của Luật hải quan sửa đổi và bổ sung năm 2005, chúng ta có khái niệm về thủ tục Hải quan điện tử như sau: “Thủ tục hải quan điện tử là thủ tục hải quan được thực hiện bằng các phương tiện điện tử thông qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử của cơ quan hải quan theo quy định của pháp luật.” 7 Nói một cách cụ thể hơn thì thủ tục hải quan điện tử là các công việc mà người khai hải quan và công chức hải quan phải thực hiện đối với hàng hóa, phương tiện vận tải, trong đó việc khai báo và gửi hồ sơ của người khai hải quan và việc tiếp nhận, đăng ký hồ sơ hải quan của công chức hải quan được thực hiện thông qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử của hải quan 1.