Nghiên cứu giải pháp quản lý bền vững rừng tại khu rừng lịch sử văn hóa Hồ Lăk

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu một số giải pháp để quản lý bền vững rừng tại khu rừng lịch sử văn hóa môi trường hồ, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Huỳnh Hữu Phước
• Người hướng dẫn: PGS-TS: Trần Hữu Viên
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Một Số Giải Pháp Để Quản Lý Bền Vững Rừng Tại Khu Rừng Lịch Sử, Văn Hóa, Môi Trường Hồ Lăk Ở Huyện Lăk – Đăk Lăk
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Tây

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. QUAN NIỆM VỀ QUẢN LÝ RỪNG BỀN VỮNG
• 1.2. QUẢN LÝ RỪNG BỀN VỮNG TRÊN THẾ GIỚI
• 1.3. QUẢN LÝ RỪNG BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM
• 1.4. CÔNG TÁC TỔ CHỨC SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN RỪNG Ở VIỆT NAM
• 1.5. MỘT SỐ NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp quản lý bền vững rừng Hồ Lăk

Khu rừng Hồ Lăk tại Đắk Lắk là một trong những khu rừng có giá trị sinh thái và văn hóa cao. Với diện tích 16.772 ha, rừng Hồ Lăk không chỉ là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật quý hiếm mà còn là điểm đến du lịch sinh thái hấp dẫn. Tuy nhiên, việc quản lý bền vững khu rừng này đang gặp nhiều thách thức. Việc áp dụng các giải pháp quản lý hiệu quả là cần thiết để bảo vệ tài nguyên rừng và nâng cao đời sống người dân địa phương.

1.1. Đặc điểm sinh thái và văn hóa của rừng Hồ Lăk

Rừng Hồ Lăk có hệ sinh thái phong phú với nhiều loài động thực vật quý hiếm. Đây cũng là nơi có nhiều giá trị văn hóa, lịch sử, gắn liền với đời sống của người dân địa phương. Việc bảo tồn và phát triển khu rừng này không chỉ bảo vệ đa dạng sinh học mà còn giữ gìn bản sắc văn hóa của cộng đồng.

1.2. Tầm quan trọng của rừng Hồ Lăk đối với cộng đồng

Rừng Hồ Lăk đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nguồn nước, bảo vệ đất đai và duy trì cân bằng sinh thái. Ngoài ra, rừng còn là nguồn thu nhập chính cho nhiều hộ gia đình thông qua các hoạt động du lịch và khai thác lâm sản bền vững.

II. Thách thức trong quản lý bền vững rừng Hồ Lăk

Mặc dù có nhiều giá trị, rừng Hồ Lăk đang phải đối mặt với nhiều thách thức như nạn phá rừng, khai thác gỗ trái phép và sự phát triển không bền vững của các loại cây trồng. Những vấn đề này không chỉ làm suy giảm diện tích rừng mà còn ảnh hưởng đến chất lượng môi trường sống của người dân địa phương.

2.1. Nạn phá rừng và khai thác gỗ trái phép

Nạn phá rừng để lấy đất canh tác và khai thác gỗ trái phép đang diễn ra ngày càng nghiêm trọng. Điều này không chỉ làm giảm diện tích rừng mà còn gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường và đa dạng sinh học.

2.2. Sự phát triển không bền vững của cây trồng

Việc trồng các loại cây công nghiệp ngắn ngày như cà phê và điều mà không có kế hoạch hợp lý đã dẫn đến sự suy giảm chất lượng đất và làm mất đi tính đa dạng sinh học của khu rừng.

III. Phương pháp quản lý bền vững rừng Hồ Lăk hiệu quả

Để quản lý bền vững rừng Hồ Lăk, cần áp dụng các phương pháp quản lý tích cực, bao gồm việc khoán bảo vệ rừng cho cộng đồng, phát triển du lịch sinh thái và tăng cường giáo dục nâng cao nhận thức về bảo vệ rừng.

3.1. Khoán bảo vệ rừng cho cộng đồng

Việc khoán bảo vệ rừng cho người dân địa phương không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên rừng mà còn tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho họ. Điều này khuyến khích cộng đồng tham gia tích cực vào công tác bảo vệ rừng.

3.2. Phát triển du lịch sinh thái

Du lịch sinh thái là một trong những giải pháp hiệu quả để bảo vệ rừng và nâng cao đời sống người dân. Việc phát triển các tour du lịch sinh thái sẽ tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng và nâng cao nhận thức về giá trị của rừng.

3.3. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của rừng và các biện pháp bảo vệ là rất cần thiết. Các chương trình đào tạo và hội thảo có thể giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo vệ rừng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại rừng Hồ Lăk

Các nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại rừng Hồ Lăk đã cho thấy những kết quả tích cực trong việc bảo vệ và phát triển bền vững khu rừng. Những mô hình quản lý hiệu quả đã được áp dụng và mang lại lợi ích cho cả môi trường và cộng đồng.

4.1. Mô hình quản lý rừng cộng đồng

Mô hình quản lý rừng cộng đồng đã được triển khai tại nhiều khu vực, giúp người dân tham gia vào việc bảo vệ và phát triển rừng. Kết quả cho thấy, mô hình này không chỉ bảo vệ được rừng mà còn nâng cao đời sống người dân.

4.2. Kết quả từ các dự án phát triển bền vững

Nhiều dự án phát triển bền vững đã được thực hiện tại rừng Hồ Lăk, mang lại những kết quả tích cực trong việc bảo vệ đa dạng sinh học và cải thiện sinh kế cho người dân địa phương.

V. Kết luận và tương lai của quản lý rừng Hồ Lăk

Quản lý bền vững rừng Hồ Lăk là một nhiệm vụ cấp bách và cần thiết để bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và nâng cao đời sống người dân. Tương lai của khu rừng này phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các bên liên quan và việc áp dụng các giải pháp quản lý hiệu quả.

5.1. Tầm quan trọng của sự hợp tác

Sự hợp tác giữa chính quyền, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ là rất quan trọng trong việc quản lý bền vững rừng Hồ Lăk. Điều này sẽ giúp tạo ra một môi trường thuận lợi cho việc bảo vệ và phát triển rừng.

5.2. Định hướng phát triển bền vững trong tương lai

Định hướng phát triển bền vững cho rừng Hồ Lăk cần được xây dựng dựa trên các nghiên cứu khoa học và thực tiễn. Việc áp dụng các công nghệ mới và phương pháp quản lý hiện đại sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo vệ rừng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu rừng Lịch sử, Văn hóa, Môi trường Hồ Lăk thuộc địa bàn huyện Lăk, tỉnh Đắk Lắk có tổng diện tích tự nhiên theo quy hoạch ban đầu là 16.772 ha, sở hữu hệ sinh thái rừng nhiệt đới phong phú với 548 loài thực vật bậc cao và 61 loài thú quý hiếm. Nơi đây giữ vai trò phòng hộ xung yếu, bảo vệ trực tiếp lưu vực Hồ Lăk rộng gần 600 ha cùng hệ thống hàng nghìn hecta đất canh tác nông nghiệp của đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ. Mặc dù Ban quản lý đã triển khai giao khoán 7.595,7 ha rừng cho người dân bản địa bảo vệ, nhưng áp lực từ tập quán du canh du cư, việc mở rộng tự phát diện tích cây công nghiệp và khai thác lâm sản trái phép đã khiến tài nguyên rừng suy giảm nghiêm trọng với 4.837,9 ha đất trống đồi trọc.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là giải quyết mâu thuẫn giữa nhu cầu sinh kế của 29.038 nhân khẩu trong vùng (người M’Nông chiếm 61,8% với tỷ lệ hộ nghèo lên tới 49,4%) và yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt tài nguyên rừng đặc dụng. Đề tài hướng tới mục tiêu đánh giá toàn diện thực trạng công tác quản lý bảo vệ rừng, nhận diện các yếu tố thúc đẩy và rào cản, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp quản lý rừng bền vững phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội địa phương.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện trên không gian 4 đơn vị hành chính gồm xã Yang Tao, xã Bông Krang, xã Đăk Liêng và thị trấn Liên Sơn trong giai đoạn từ năm 1995 đến năm 2007. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc ổn định cấu trúc sinh thái cho 7.213,7 ha đất có rừng, thúc đẩy tái sinh tự nhiên trên 1.854,9 ha đất lâm nghiệp, đồng thời tạo cơ chế sinh kế bền vững giúp nâng cao thu nhập cho 5.684 hộ dân trong vùng đệm và vùng lõi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý rừng bền vững theo định chuẩn của Tổ chức Gỗ Nhiệt đới Quốc tế (ITTO) và Tiến trình Helsinki. Các khung lý thuyết này khẳng định quản lý tài nguyên rừng phải duy trì đồng thời ba trụ cột: bảo tồn tính đa dạng sinh học cùng cấu trúc chức năng sinh thái, đảm bảo hiệu quả kinh tế lâm nghiệp ổn định và nâng cao phúc lợi xã hội cho cộng đồng phụ thuộc vào rừng. Đồng thời, đề tài tích hợp lý thuyết lâm nghiệp cộng đồng và quản trị tài nguyên dựa vào người dân địa phương của các học giả chuyên ngành, kết hợp lý thuyết diễn thế sinh thái và khoanh nuôi phục hồi rừng tự nhiên.

Hệ thống khái niệm nền tảng trong luận văn bao gồm 5 thuật ngữ cốt lõi:

1. Quản lý rừng bền vững (SFM): Quá trình điều tiết, sử dụng và bảo vệ đất rừng nhằm đạt các mục tiêu kinh tế - xã hội mà không làm suy thoái giá trị sinh thái và khả năng tái tạo của rừng trong tương lai.
2. Rừng lịch sử, văn hóa, môi trường: Loại hình rừng đặc dụng có giá trị cảnh quan, lịch sử, văn hóa phục vụ nghiên cứu khoa học, du lịch sinh thái và bảo tồn môi trường.
3. Lâm nghiệp xã hội (Community Forestry): Hình thức chuyển giao một phần trách nhiệm và quyền lợi quản lý rừng cho cộng đồng dân cư địa phương nhằm chia sẻ lợi ích và phát huy tri thức bản địa.
4. Khoanh nuôi phục hồi rừng: Hệ thống các biện pháp kỹ thuật lâm sinh tác động định hướng để tái tạo lại cấu trúc thảm thực vật tự nhiên theo chiều hướng tiến hóa đi lên.
5. Vùng nội đệm sinh thái: Không gian tiếp giáp và đan xen giữa khu bảo tồn nghiêm ngặt với các điểm dân cư, nơi cần áp dụng các mô hình canh tác nông - lâm kết hợp để giảm áp lực xâm lấn rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hệ thống tài liệu thứ cấp chính thống (các quyết định quy hoạch của Ủy ban nhân dân tỉnh Đắk Lắk, số liệu kiểm kê rừng theo Quyết định số 1116/QĐ/BNN-KL của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, niên giám thống kê huyện Lăk) kết hợp với nguồn dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa.

Cỡ mẫu nghiên cứu được xác lập với 80 đối tượng khảo sát chuyên sâu thông qua phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích. Cơ cấu mẫu đại diện đầy đủ cho các nhóm đối tượng: cán bộ ban quản lý rừng, kiểm lâm viên địa bàn, lãnh đạo chính quyền cơ sở, già làng, trưởng buôn và đại diện các hộ gia đình trực tiếp nhận khoán bảo vệ rừng tại 4 xã, thị trấn nghiên cứu. Việc lựa chọn phương pháp này đảm bảo phản ánh khách quan, chân thực tiếng nói của đồng bào M'Nông bản địa và các bên liên quan.

Các phương pháp phân tích chủ đạo gồm:

• Đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và Đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA): Sử dụng bảng câu hỏi bán định hướng, công cụ vẽ lược sử thôn bản, lát cắt không gian và lịch thời vụ để khai thác kiến thức bản địa, tập quán canh tác nương rẫy và nhu cầu lâm sản ngoài gỗ.
• Phân tích ma trận điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức (SWOT): Đánh giá cơ chế thể chế, chính sách giao đất giao rừng và năng lực bộ máy thực thi.
• Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến của các nhà khoa học lâm nghiệp đầu ngành để hoàn thiện hệ thống giải pháp kỹ thuật và cơ chế hưởng lợi.

Timeline nghiên cứu được triển khai liên tục qua các giai đoạn: thu thập dữ liệu thứ cấp và thiết kế bộ công cụ khảo sát; điều tra ngoại nghiệp RRA/PRA tại thực địa các buôn làng; xử lý dữ liệu thống kê, chạy mô hình phân tích sinh thái - kinh tế và tổng hợp hoàn thiện luận văn từ năm 2006 đến năm 2007.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phát hiện thứ nhất: Hiện trạng sử dụng đất và mức độ suy thoái diện tích rừng. Theo số liệu kiểm kê địa bàn nghiên cứu, tổng diện tích đất tự nhiên 16.772 ha được phân chia thành 3 nhóm rõ rệt: diện tích đất có rừng đạt 7.213,7 ha (chiếm 43,01%), diện tích đất khác là 4.720,4 ha (chiếm 28,14%) và đất trống đồi trọc lên tới 4.837,9 ha (chiếm 28,85%). Trong nhóm đất trống, có 1.854,9 ha xuất hiện cây tái sinh tự nhiên đầy triển vọng, trong khi 2.983 ha còn lại là đất nương rẫy thoái hóa do tập quán du canh kéo dài của người dân địa phương.

Phát hiện thứ hai: Giá trị đa dạng sinh học cao nhưng dễ bị tổn thương. Hệ thực vật tại khu rừng ghi nhận 548 loài thuộc 116 họ, trong đó ngành Ngọc lan chiếm ưu thế tuyệt đối với 521 loài (chiếm 95,07%). Nguồn tài nguyên cây thuốc đặc biệt phong phú với 264 loài (chiếm 48,18% tổng số loài thực vật ghi nhận), nổi bật là các loài dược liệu quý như Mã tiền, Vàng đắng, Sa nhân, Địa liền. Hệ động vật sở hữu 61 loài thú, 132 loài chim và 35 loài cá nước ngọt đặc hữu tại Hồ Lăk. Các kiểu thảm thực vật chính gồm rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới (trữ lượng gỗ nguyên sinh đạt 225 m³/ha, mật độ 460 cây/ha) và rừng hỗn giao cây lá rộng - lá kim á nhiệt đới (trữ lượng 190 m³/ha, mật độ 420 cây/ha). Tuy nhiên, các trạng thái rừng nghèo kiệt phân bố gần khu dân cư chỉ còn trữ lượng bình quân 99 m³/ha và mật độ 360 cây/ha.

Phát hiện thứ ba: Mối liên hệ mật thiết giữa áp lực dân sinh, nghèo đói và tài nguyên rừng. Dân số trong khu vực quản lý là 29.038 người thuộc 5.684 hộ, trong đó đồng bào M’Nông chiếm 61,79% (17.943 người). Toàn vùng có tới 2.216 hộ nghèo, tỷ lệ hộ nghèo bình quân ở mức 49,41%. Thu nhập bình quân đầu người chỉ đạt khoảng 4.000.000 đồng/người/năm, trong đó người đồng bào bản địa có mức thu nhập thấp hơn đáng kể so với mức bình quân chung. Hiện tượng canh tác lúa rẫy trên đất dốc trên 12 độ làm đất mất màu sau 2 năm canh tác buộc người dân tiếp tục phát rừng mới, tạo ra vòng luẩn quẩn giữa đói nghèo và tàn phá tài nguyên.

Phát hiện thứ tư: Đánh giá hiệu quả của mô hình tổ quần chúng bảo vệ rừng. Ban quản lý đã xây dựng bộ máy chuyên trách gồm 34 cán bộ kết hợp với 10 tổ quần chúng bảo vệ rừng gồm 182 thành viên là người dân tộc tại chỗ thuộc 9 buôn của 3 xã Yang Tao, Bông Krang và Đăk Liêng. Diện tích rừng giao khoán bảo vệ đạt 7.595,7 ha với tổng kinh phí chi trả năm 2007 đạt khoảng 759.570.000 đồng. Mô hình này đã hạn chế được trên 90% tình trạng khai thác gỗ thương mại trái phép và ngăn chặn hiệu quả các vụ phá rừng quy mô lớn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng suy thoái rừng tại Hồ Lăk bắt nguồn từ sự mất cân đối giữa quyền tiếp cận tài nguyên và trách nhiệm quản lý. Khi rừng thuộc sở hữu nhà nước thuần túy mà thiếu sự tham gia của người dân bản địa, tâm lý "tiếp cận tự do" khiến người dân khai thác kiệt quệ tài nguyên để phục vụ sinh kế trước mắt. Kết quả nghiên cứu hoàn toàn tương đồng với các luận điểm của các nghiên cứu về quản lý tài nguyên bền vững tại Tây Nguyên, khẳng định rằng nếu không gắn quyền lợi kinh tế của cộng đồng bản địa với sự tồn tại của rừng thì các biện pháp hành chính đơn thuần sẽ không đạt hiệu quả bền vững.

Dữ liệu thổ nhưỡng của luận văn được cấu trúc trực quan qua bảng cơ cấu đất: nhóm đất đỏ vàng trên đá granit chiếm ưu thế tuyệt đối với 6.792 ha (chiếm 53,30%), tiếp đến là đất dốc tụ 1.574 ha (12,35%), đất mùn vàng đỏ trên núi 1.572 ha (12,34%) và đất xám 798 ha (6,26%). Diện tích mặt nước Hồ Lăk 591 ha (4,64%) tạo thành một hệ thống bồn trũng tích tụ giàu phù sa. Minh chứng thực nghiệm tại Tiểu khu 1337 cho thấy: các ô tiêu chuẩn khoanh nuôi phục hồi có tác động kỹ thuật lâm sinh (phát dọn dây leo, tỉa thưa, phòng cháy triệt để) sau 3 năm giúp cây tái sinh (Sến mủ, Cà chít, Sao đen) đạt chiều cao bình quân 1,5 m và đường kính 5 cm, vượt trội rõ rệt so với ô đối chứng không tác động (chiều cao 1,3 m và đường kính 4 cm).

Đề xuất và khuyến nghị

Hệ thống giải pháp quản lý rừng bền vững tại Khu rừng Lịch sử, Văn hóa, Môi trường Hồ Lăk được xây dựng trên quan điểm tiếp cận đa ngành, kết hợp kỹ thuật lâm sinh, hỗ trợ kinh tế và thể chế xã hội:

1. Áp dụng biện pháp kỹ thuật lâm sinh phục hồi rừng tự nhiên: Tiến hành xử lý thực bì, luỗng phát dây leo, cây bụi và gieo ươm, trồng dặm bổ sung các loài cây bản địa có giá trị kinh tế - sinh thái cao (Sao đen, Cà chít, Sến mủ, Cẩm lai) trên 1.854,9 ha đất có cây tái sinh. Mục tiêu nâng độ tàn che của rừng nghèo từ dưới 0,3 lên trên 0,6 và đạt trữ lượng tăng trưởng bình quân 5-7 m³/ha/năm trong giai đoạn 2008 - 2015 do Ban quản lý khu rừng chủ trì thực hiện.

2. Mở rộng và nâng cao hiệu quả chính sách giao đất giao rừng: Chuyển đổi hình thức khoán bảo vệ rừng ngắn hạn sang giao quyền quản lý rừng lâu dài cho cộng đồng buôn làng. Đẩy mạnh ký kết hợp đồng trách nhiệm với 182 hộ dân tộc M'Nông hiện tại và mở rộng diện tích giao khoán từ 7.595,7 ha lên toàn bộ 9.000 ha rừng phòng hộ, vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt. Ủy ban nhân dân huyện Lăk cùng Hạt Kiểm lâm địa bàn chịu trách nhiệm giám sát và điều chỉnh mức chi trả tiền khoán tăng theo từng giai đoạn 2008 - 2012.

3. Xây dựng mô hình nông - lâm kết hợp và ổn định sinh kế vùng đệm: Quy hoạch cố định 200 ha đất nương rẫy hiện có sang mô hình vườn rừng đa tầng, trồng xen cây ăn quả, cây công nghiệp dài ngày và các loài dược liệu dưới tán rừng (Mã tiền, Sa nhân, Địa liền). Cải tạo hệ thống thủy lợi vùng trũng thấp để chuyển đổi diện tích sình lầy sang thâm canh lúa nước hai vụ, nâng năng suất từ 2,5 tấn/ha lên 4,5 - 5,0 tấn/ha. Giải pháp này do Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Lăk phối hợp với Ủy ban nhân dân 4 xã thực hiện từ năm 2008 đến năm 2013, mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống dưới 25%.

4. Bảo tồn đa dạng sinh học gắn với phát triển du lịch sinh thái: Đầu tư hoàn thiện Dự án chăn thả động vật hoang dã quy mô 50 ha (ngân sách 1,2 tỷ đồng) và quy hoạch bảo vệ nghiêm ngặt 591 ha mặt nước Hồ Lăk nhằm bảo tồn 35 loài cá nước ngọt bản địa. Kết hợp bảo tồn các giá trị di tích Biệt điện Bảo Đại và không gian văn hóa cồng chiêng, đội voi nhà của người M'Nông để thu hút khách du lịch. Ban Quản lý Khu rừng phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk triển khai trong lộ trình 2008 - 2015, cam kết trích tối thiểu 15% doanh thu du lịch tái đầu tư cho công tác bảo vệ rừng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách lâm nghiệp: Cung cấp căn cứ khoa học và cơ sở thực tiễn vững chắc cho Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Kiểm lâm các tỉnh Tây Nguyên trong việc điều chỉnh cơ chế giao đất, giao rừng và xây dựng định mức chi trả dịch vụ môi trường rừng cho cộng đồng dân tộc thiểu số.

2. Ban quản lý các Vườn quốc gia và Khu rừng đặc dụng: Hỗ trợ các nhà quản lý khu bảo tồn phương pháp thiết lập và vận hành mạng lưới tổ quần chúng bảo vệ rừng tại cơ sở, kỹ thuật phân vùng quản lý và kinh nghiệm xử lý xung đột đất đai canh tác nông nghiệp vùng lõi.

3. Các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên chuyên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng: Tài liệu tham khảo học thuật giá trị về phương pháp luận tiếp cận hệ thống, quy trình ứng dụng RRA/PRA trong nghiên cứu lâm nghiệp xã hội và cơ sở dữ liệu thực địa chi tiết về thảm thực vật đồi núi Nam Tây Nguyên.

4. Các tổ chức phi chính phủ và các chương trình phát triển nông thôn miền núi: Tài liệu hữu ích phục vụ thiết kế các dự án sinh kế giảm nghèo bền vững, nông lâm kết hợp thích ứng biến đổi khí hậu và bảo tồn tri thức bản địa của người M’Nông tại khu vực Tây Nguyên.

Câu hỏi thường gặp

Vấn đề cốt lõi mà luận văn tập trung giải quyết là gì? Luận văn giải quyết mâu thuẫn giữa nhu cầu sinh kế nương rẫy truyền thống của 29.038 người dân địa phương (trong đó đồng bào M'Nông chiếm 61,8%, tỷ lệ hộ nghèo 49,41%) với yêu cầu cấp bách phải bảo tồn 16.772 ha rừng đặc dụng và mặt nước Hồ Lăk đang bị suy thoái với 4.837,9 ha đất trống đồi trọc.

Cơ chế giao khoán 7.595,7 ha rừng cho 182 hộ dân bản địa đem lại hiệu quả thực tế như thế nào? Mô hình tổ chức 10 tổ quần chúng bảo vệ rừng với 182 thành viên người M’Nông tại 9 buôn làng đã nâng cao ý thức cộng đồng, giúp kiểm soát tận gốc tình trạng chặt phá gỗ và cháy rừng, đồng thời tạo nguồn thu nhập trực tiếp 759.570.000 đồng/năm giúp cải thiện đời sống người dân.

Hệ thực vật tại Khu rừng Hồ Lăk có những giá trị đặc thù nào cần bảo tồn? Khu rừng sở hữu 548 loài thực vật thuộc 116 họ, nổi bật với 264 loài cây thuốc giá trị cao (Mã tiền, Vàng đắng, Địa liền, Sa nhân), 14 loài hoa phong lan quý hiếm và hệ sinh thái rừng hỗn giao lá rộng xen thông 2 lá (Pinus merkusii), thông 3 lá (Pinus kesiya) đặc trưng của vùng núi Nam Tây Nguyên.

Luận văn đã sử dụng phương pháp chọn mẫu khảo sát xã hội học lâm nghiệp ra sao? Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích với quy mô mẫu 80 đối tượng đại diện cho chính quyền, kiểm lâm và cộng đồng dân cư tại 4 xã, thị trấn (Yang Tao, Bông Krang, Đăk Liêng, TT Liên Sơn), kết hợp đồng bộ công cụ PRA và RRA để thu thập dữ liệu khách quan.

Mô hình phát triển kinh tế nào được đề xuất để thay thế tập quán du canh du cư? Đề tài đề xuất mô hình vườn rừng nông - lâm kết hợp cố định trên 200 ha nương rẫy thoái hóa, trồng xen cây ăn quả, cây công nghiệp dài ngày và dược liệu dưới tán rừng, kết hợp khai thác hiệu quả 1.000 ha ruộng lúa nước vùng trũng để đạt sản lượng trên 5.000 tấn lúa/năm.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện thực trạng tài nguyên tại Khu rừng Lịch sử, Văn hóa, Môi trường Hồ Lăk, xác lập bức tranh hiện trạng gồm 7.213,7 ha đất có rừng, 4.837,9 ha đất trống và nhận diện sâu sắc nguyên nhân suy thoái do tập quán du canh của 2.216 hộ nghèo trong vùng.
• Đề tài hệ thống hóa thành công danh mục đa dạng sinh học phong phú gồm 548 loài thực vật bậc cao (với 264 loài cây dược liệu quý), 61 loài thú và 35 loài cá nước ngọt đặc hữu sinh sống trong lòng Hồ Lăk.
• Nghiên cứu chứng minh tính ưu việt của mô hình đồng quản lý rừng thông qua 10 tổ quần chúng bảo vệ rừng (182 thành viên bản địa) nhận khoán bảo vệ 7.595,7 ha rừng tự nhiên.
• Đề xuất đồng bộ hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược bao gồm: kỹ thuật lâm sinh phục hồi 1.854,9 ha rừng tái sinh, mở rộng giao quyền quản lý rừng cho cộng đồng buôn làng, phát triển sinh kế vườn rừng nông lâm kết hợp trên 200 ha đất rẫy và khai thác bền vững du lịch sinh thái gắn với di tích Biệt điện Bảo Đại.
• Về lộ trình triển khai tiếp theo, các giải pháp kỹ thuật và thể chế cần được tích hợp ngay vào Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội huyện Lăk giai đoạn 2008 - 2015, ưu tiên bố trí nguồn vốn chương trình phát triển lâm nghiệp bền vững và hoàn thiện cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâm nghiệp cho người dân.

Hãy liên hệ ngay với tác giả hoặc truy cập kho học liệu của Trường Đại học Lâm nghiệp để tham khảo trọn vẹn toàn văn công trình nghiên cứu và ứng dụng bộ giải pháp quản lý rừng bền vững vào thực tiễn địa phương!

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Khu rừng Lịch sử, văn hoá, môi trƣờng Hồ Lăk có tổng diện tích 16.772 ha, nằm trọn trong địa bàn huyện Lăk. Ở đây có hệ động thực vật vô cùng phong phú, với nhiều loài quí hiếm đã đƣợc ghi trong sách đỏ. Ngoài ra, đây còn là một cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp. Nơi đây xƣa kia từng là điểm dừng chân săn bắn của vua Bảo Đại và nay là điểm du lịch sinh thái lý tƣởng của tỉnh Đắk Lắk nói riêng và cả nƣớc nói chung.

Rừng Hồ Lăk không những giàu về đa dạng sinh học, đẹp về cảnh quan mà còn có tác dụng phòng hộ rất lớn, bảo vệ Hồ Lăk tự nhiên lớn nhất nƣớc, bảo vệ cánh đồng hàng nghìn ha của đồng bào tại chỗ. Trong những năm qua Khu rừng Lịch sử, văn hoá, môi trƣờng Hồ Lăk đã tổ chức khoán bảo vệ rừng đến ngƣời dân tại chỗ với diện tích 7.595,7ha, nhƣng hiện tƣợng phá rừng làm rẫy, phát triển không có kế hoạch các loài cây cà phê, điều, và nhiều cây công nghiệp ngắn ngày khác, sự săn bắn và khai thác gỗ trái phép mỗi ngày một gia tăng đã làm cho rừng tự nhiên của khu rừng lịch sử,văn hoá, môi trƣờng Hồ Lăk suy giảm cả về diện tích và chất lƣợng. Mất rừng chẳng những làm giảm tính đa dạng sinh học của rừng, mà còn làm suy thoái điều kiện sinh thái ảnh hƣởng cuộc sống lâu dài của ngƣời dân địa phƣơng. Thực tế ấy đã đặt ra một nhiệm vụ cấp bách là phải nghiên cứu để tìm ra giải pháp quản lý bảo vệ rừng nhằm quản lý rừng tại khu rừng lịch sử,văn hoá, môi trƣờng Hồ Lăk hiệu quả, góp phần nâng cao đời sống cho ngƣời dân địa phƣơng, phục vụ cho sự phát triển kinh tế trƣớc mắt cũng nhƣ lâu dài.

Do đó, để góp phần bổ sung và hoàn thiện những cơ sở lý luận và tìm ra giải pháp quản lý rừng bền vững trên một địa bàn cụ thể, trong khuôn khổ một luận văn tốt nghiệp cao học, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “ Nghiên cứu một số giải pháp để quản lý bền vững rừng tại khu rừng lịch sử, văn hoá, môi trường Hồ Lăk, thuộc huyện Lăk - tỉnh Đắk Lắk”. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. QUAN NIỆM VỀ QUẢN LÝ RỪNG BỀN VỮNG Trƣớc đây rừng tự nhiên bao trùm phần lớn diện tích mặt đất.Tuy nhiên, do những tác động của con ngƣời nhƣ khai thác lâm sản quá mức, phá rừng lấy đất trồng trọt, đất chăn thả gia súc, xây dựng các khu công nghiệp, mở rộng các điểm dân cƣ. đã làm cho rừng thu hẹp dần về diện tích.

Tỷ lệ che phủ của rừng tự nhiên giảm đi mỗi ngày một nhanh. Rừng tự nhiên không chỉ bị thu hẹp về diện tích mà còn giảm về chất lƣợng. Sự suy giảm diện tích và chất lƣợng của rừng tự nhiên chẳng những đã làm xuống cấp nguồn tài nguyên có khả năng cung cấp liên tục những sản phẩm đa dạng cho cuộc sống con ngƣời, mà còn kéo theo những biến đổi nguy hiểm của điều kiện sinh thái trên hành tinh. Hậu quả quan trọng nhất của mất rừng trong thế kỷ qua là làm cho khí hậu biến đổi, nguồn nƣớc không ổn định, đất đai bị hoang hoá, quy mô và cƣờng độ của những thiên tai nhƣ gió bão, hạn hán, lũ lụt, sạt lở đất, cháy rừng ngày một gia tăng.

Sự mất rừng đã trở thành nguyên nhân trực tiếp của sự đói nghèo ở nhiều quốc gia, là nguyên nhân của hiểm hoạ sinh thái, đe doạ sự tồn tại lâu bền của con ngƣời và thiên nhiên trên toàn thế giới. Trƣớc tình hình đó một yêu cầu cấp bách đặt ra là phải quản lý rừng nhƣ thế nào để ngăn chặn đƣợc tình trạng mất rừng, quản lý mà trong đó việc khai thác những giá trị kinh tế của rừng không mâu thuẫn với việc duy trì diện tích và chất lƣợng của nó, duy trì và phát huy những chức năng sinh thái to lớn với sự tồn tại lâu bền của con ngƣời và thiên nhiên. Đây cũng là xuất phát điểm của những ý tƣởng quản lý rừng bền vững - quản lý rừng nhằm phát huy đồng thời những giá trị về kinh tế, xã hội và môi trƣờng của rừng. Mặc dù nội dung của quản lý rừng bền vững rất phong phú và đa dạng với những khác biệt nhất LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 định phụ thuộc vào điều kiện cụ thể của từng địa phƣơng, từng quốc gia, song ngƣời ta cũng cố gắng đƣa ra những khái niệm để diễn đạt bản chất của nó.

-Theo Tổ Chức Gỗ Nhiệt đới (ITTO) thì “Quản lý rừng bền vững là quá trình quản lý đất rừng cố định để đạt được một hoặc nhiều mục tiêu được xác định rõ ràng của công tác quản lý trong vấn đề sản xuất liên tục các lâm sản và dịch vụ rừng mà không làm giảm đi đáng kể những giá trị vốn có và khả năng sản xuất sau này của rừng và không gây ra những ảnh hưởng tiêu cực thái quá đến môi trường và xã hội". - Tiến trình Helsinki thì “ Quản lý rừng bền vững là sự quản lý rừng và đất rừng theo cách thức và mức độ phù hợp để duy trì tính đa dạng sinh học, năng suất, khả năng tái sinh, sức sống của rừng và duy trì tiềm năng của rừng trong việc thực hiện - hiện tại và trong tương lai - các chức năng sinh thái, kinh tế và xã hội của chúng, ở cấp địa phương, quốc gia và toàn cầu, và không gây ra những tác hại đối với các hệ sinh thái khác”. Phần lớn các định nghĩa về QLRBV đƣợc xuất phát từ quan điểm sản xuất hàng hóa hoặc phát triển ngành lâm nghiệp. Tuy nhiên trong các cuộc thảo luận ở quy mô quốc tế thƣờng có nhất trí cao rằng : QLRBV là sự quản lý (William E Mankin, 1998): - Duy trì đƣợc rừng và các chức năng, các quá trình và cấu trúc sinh thái của chúng trong điều kiện lành mạnh và bền vững; - Không làm thoái hóa đất và chất lƣợng nguồn nƣớc; - Không tạo ra các hậu quả không thể đảo ngƣợc hoặc giảm đa dạng sinh học (ĐDSH) bao gồm nguồn gen, loài, các hệ sinh thái và các kiểu rừng (đặt biệt là sự tuyệt chủng); - Áp dụng cho tổng thể rừng nhƣ là một thực thể sinh thái tổng hợp chứ không phải cho một thành phần hay một sản phẩm riêng biệt của rừng; - Có thể chủ động hay thụ động và không đòi hỏi nhất thiết phải khai thác một sản phẩm cụ thể nào của rừng; LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 - Có thể áp dụng đƣợc cho mọi cấp, mọi mức độ khác nhau của diện tích quản lý, ví dụ nhƣ đơn vị quản lý hay hệ sinh thái, lƣu vực đầu nguồn, cảnh quan, loại rừng, vùng sinh thái, quốc gia, v.; tuy nhiên ở mỗi cấp độ khác nhau, cần phải xác định rõ ràng ranh giới của đơn vị quản lý hoặc vùng quản lý.

- Tạo ra cho xã hội một loạt các lợi ích môi trƣờng, xã hội và kinh tế phụ thuộc vào mức độ quy mô của vùng quản lý và tiềm năng của nó cũng nhƣ khả năng thực hiện. QUẢN LÝ RỪNG BỀN VỮNG TRÊN THẾ GIỚI Đối với tất cả các quốc gia trên thế giới, tài nguyên rừng luôn đóng vai trò hết sức quan trọng. Cuộc sống của phần lớn ngƣời dân miền núi phụ thuộc vào sự tồn tại của tài nguyên rừng. Thế nhƣng, những cố gắng tăng cƣờng kiểm soát hành chính đối với các khu rừng quốc gia thƣờng chỉ làm tăng thêm mâu thuẫn giữa các bên và chỉ gây thêm tổn hại lên hệ sinh thái, hơn là bảo tồn và sử dụng bền vững.

Do đó trên thế giới có nhiều nghiên cứu nhằm nỗ lực làm thay đổi chiến lƣợc bảo tồn từ đầu thập kỷ 1980. Một chiến lƣợc bảo tồn mới dần đƣợc hình thành và khẳng định tính ƣu việc, đó là liên kết quản lý Khu bảo tồn và Vƣờn Quốc gia với các sinh kế của cộng đồng dân cƣ địa phƣơng. Quản lý rừng bền vững đề cập đến hai khía cạnh quan trọng là xây dựng, bảo vệ và sử dụng các nguồn tài nguyên rừng phục vụ cho các nhu cầu của xã hội và việc đáp ứng các nhu cầu đó phải đƣợc diễn ra một cách thƣờng xuyên, liên tục và ổn định. Trong giai đoạn đầu của thế kỷ XX, hệ thống quản lý tài nguyên rừng tập trung đã thực hiện ở nhiều quốc gia, đặc biệt là những quốc gia đang phát triển.

Những công trình có tính kinh điển cho nghiên cứu rừng nhiệt đới phải kể đến A. Vào cuối thế kỷ XX, khi tài nguyên rừng bị suy thoái nghiêm trọng thì con ngƣời mới nhận thức đƣợc rằng; tài nguyên rừng là có hạn và cần đƣợc LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 bảo vệ. Để ngăn chặn tình trạng mất rừng, cộng đồng Quốc tế đã thành lập nhiều tổ chức, tiến hành nhiều hội nghị, đề xuất và cam kết nhiều Công ƣớc bảo vệ và phát triển rừng, trong đó có Chiến lƣợc bảo tồn Quốc tế (1980 và điều chỉnh năm 1991), tổ chức gỗ nhiệt đới (ITTO năm 1983), chƣơng trình hành động nhiệt đới (TFAP năm 1985), hội nghị về quốc tế và môi trƣờng phát triển (UNCED tại Rio de janerio năm 1992), công ƣớc về buôn bán các loài động thực vật quý hiếm (CITES), công ƣớc về đa dạng sinh học (CBD, 1992), công ƣớc về thay đổi khí hậu toàn cầu (CGCC, 1994), công ƣớc về chống sa mạc hoá (CCD, 1996), hiệp định quốc tế về gỗ nhiệt đới (ITTA, 1997). để nhằm tăng cƣờng quản lý và sử dụng tài nguyên rừng bền vững.

QUẢN LÝ RỪNG BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM Quản lý rừng bền vững: Hệ thống các biện pháp quản lý rừng đảm bảo sản xuất liên tục sản phẩm rừng, không làm suy giảm tài nguyên rừng và đa dạng sinh học và không gây tác động xấu đến môi trƣờng. Tài nguyên rừng đã ảnh hƣởng trực tiếp đến thu nhập và đời sống kinh tế nói chung của khoảng một phần ba dân số cả nƣớc. Ngoài ra, rừng còn là một trong những yếu tố ảnh hƣởng quan trọng đến hoàn cảnh môi trƣờng của đất, nƣớc. Nó góp phần quan trọng vào việc chống lại sự biến đổi khí hậu, điều tiết nguồn nƣớc, hạn chế thiên tai nhƣ lũ lụt, hạn hán, cháy rừng… Trong những thập kỷ qua Việt nam đã bị mất đi hàng triệu ha rừng.