Thực Trạng và Định Hướng Phát Triển Bền Vững Sinh Kế Đô Thị Cổ Hà Nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thực trạng và định hướng phát triển bền vững sinh kế đô thị cổ hà nội, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh

• Tác giả: Trịnh Thị Hạnh
• Người hướng dẫn: GS. Phạm Hồng Tung
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Việt Nam học
• Đề tài: Phát Triển Bền Vững Sinh Kế Đô Thị Cổ Hà Nội
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
• Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
• Phương pháp, địa bàn, giả thuyết nghiên cứu và nguồn số liệu
• Mô tả khái quát địa bàn khảo sát cư dân
• Tính mới của đề tài
• Kết cấu Luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Các nghiên cứu chung về Hà Nội
• 1.2. Các nghiên cứu chung về sinh kế
• 1.3. Các nghiên cứu về sinh kế ở Hà Nội
• 1.4. Một vài nhận xét về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG LÝ LUẬN CHUNG VỀ SINH KẾ VÀ SINH KẾ ĐÔ THỊ
• 2.1. Khái niệm sinh kế, sinh kế bền vững và lý thuyết khung sinh kế bền vững DFID
• 2.1.1. Khái niệm sinh kế
• 2.1.2. Sinh kế bền vững
• 2.1.3. Khung lý thuyết sinh kế bền vững DFID
• 2.2. Sinh kế đô thị
• 2.2.1. Đô thị và đặc điểm của đô thị Hà Nội
• 2.2.2. Tính bền vững của sinh kế đô thị
• 2.2.3. Những nội dung cơ bản của khung sinh kế bền vững đô thị
• 2.3. Một số cách tiếp cận cơ bản trong nghiên cứu sinh kế bền vững đô thị
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG SINH KẾ Ở KHU VỰC ĐÔ THỊ CỔ HÀ NỘI
• 3.1. Tổng quan về điều kiện tự nhiên, tình hình kinh tế - xã hội khu vực đô thị cổ Hà Nội
• 3.1.1. Những đặc điểm tự nhiên
• 3.1.2. Những đặc điểm kinh tế
• 3.1.3. Hệ thống cơ sở hạ tầng
• 3.1.4. Về ba phường của đô thị cổ Hà Nội tại Quận Hoàn Kiếm
• 3.2. Thực trạng sinh kế khu vực đô thị cổ Hà Nội
• 3.2.1. Nguồn lực sinh kế
• 3.2.2. Các hoạt động sinh kế cơ bản
• 3.2.3. Các kết quả sinh kế
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG MÔ HÌNH SINH KẾ, QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO SINH KẾ BỀN VỮNG CHO VÙNG ĐÔ THỊ CỔ HÀ NỘI
• 4.1. Những yếu tố tác động đến sinh kế khu vực đô thị cổ Hà Nội
• 4.1.1. Trình độ nhận thức của người dân không đồng đều
• 4.1.2. Quá trình đô thị hóa nhanh
• 4.1.3. Tác động của quá trình hội nhập và toàn cầu hóa
• 4.1.4. Các cơ chế, chính sách của Nhà nước, của thành phố
• 4.2. Định hướng mô hình sinh kế cho vùng đô thị cổ Hà Nội
• 4.2.1. Các điều kiện xây dựng và triển khai mô hình sinh kế
• 4.2.2. Đề xuất một số mô hình sinh kế
• 4.2.3. Xây dựng lộ trình triển khai thực hiện các mô hình sinh kế
• 4.3. Các chính sách phát triển kinh tế - xã hội đối với khu vực đô thị cổ Hà Nội giai đoạn 2018 - 2030
• 4.3.1. Đối với gia đình làm nghề truyền thống
• 4.3.2. Đối với dự án giãn dân ra khỏi khu vực đô thị cổ Hà Nội
• 4.3.3. Đối với việc bảo tồn, giữ gìn văn hóa, giá trị truyền thống
• 4.4. Quan điểm và cơ sở đề xuất giải pháp đảm bảo sinh kế bền vững cho vùng đô thị cổ Hà Nội
• 4.4.1. Quan điểm đảm bảo sinh kế bền vững cho vùng đô thị cổ Hà Nội
• 4.4.2. Cơ sở của việc đề xuất các giải pháp
• 4.5. Các giải pháp để phát triển sinh kế bền vững vùng đô thị cổ Hà Nội nhằm cải thiện khả năng tiếp cận các nguồn lực sinh kế
• 4.5.1. Các giải pháp để cải thiện nguồn lực sinh kế
• 4.5.2. Tạo môi trường thuận lợi về thể chế chính sách
• 4.5.3. Về tôn giáo, tín ngưỡng
• 4.5.4. Thực hiện xây dựng và quản lý đô thị thông minh
• 4.6. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Đô Thị Cổ Hà Nội

Khu vực đô thị cổ Hà Nội là một không gian đặc biệt, nơi hội tụ giá trị lịch sử, văn hóa và kinh tế. Vấn đề sinh kế bền vững cho cư dân nơi đây không chỉ là bài toán kinh tế mà còn là trách nhiệm bảo tồn di sản văn hóa Hà Nội. Nghiên cứu này tập trung khảo sát và phân tích thực trạng sinh kế, từ đó đề xuất các định hướng và giải pháp phát triển phù hợp. Mục tiêu là đảm bảo người dân có cuộc sống ổn định, đồng thời gìn giữ bản sắc đô thị cổ kính. Cách tiếp cận liên ngành, kết hợp kiến thức kinh tế, văn hóa, xã hội học được sử dụng để làm rõ các yếu tố tác động đến sinh kế. Trích dẫn từ tài liệu gốc nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu sinh kế để hiểu về cách sống của con người trong thời đại. Sự phát triển kinh tế địa phương gắn liền với bảo tồn là chìa khóa cho sự bền vững.

1.1. Ý Nghĩa Của Nghiên Cứu Sinh Kế Bền Vững Đô Thị

Nghiên cứu sinh kế bền vững không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn liên quan mật thiết đến bảo tồn và phát triển đô thị cổ. Việc đảm bảo sinh kế cho người dân giúp họ gắn bó với mảnh đất, giữ gìn các giá trị văn hóa truyền thống. Ngược lại, phát triển du lịch và kinh tế địa phương tạo thêm cơ hội việc làm và thu nhập, góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống. Do đó, cần có cái nhìn tổng thể, hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa, lịch sử. Đây là yếu tố then chốt để xây dựng một Hà Nội bền vững.

1.2. Phạm Vi Nghiên Cứu Khu Vực Đô Thị Cổ Quận Hoàn Kiếm

Nghiên cứu tập trung vào khu vực đô thị cổ Hà Nội, đặc biệt là 3 phường Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm thuộc quận Hoàn Kiếm. Đây là khu vực có lịch sử lâu đời, tập trung nhiều hoạt động thương mại, dịch vụ và làng nghề truyền thống. Khảo sát thực tế được thực hiện để thu thập thông tin về các mô hình sinh kế, những thách thức và cơ hội phát triển. Mục tiêu là tìm ra những giải pháp phù hợp với đặc thù của khu vực, góp phần vào sự phát triển bền vững của Thủ đô.

II. Thách Thức Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Tại Đô Thị Cổ

Phát triển sinh kế bền vững tại đô thị cổ Hà Nội đối mặt với nhiều thách thức. Mật độ dân số cao, cơ sở hạ tầng quá tải, ô nhiễm môi trường là những vấn đề nan giải. Bên cạnh đó, sự thay đổi kinh tế - xã hội, quá trình đô thị hóa nhanh chóng cũng tạo ra áp lực lên các nguồn lực sinh kế truyền thống. Nhiều ngành nghề thủ công, truyền thống đang dần mai một. Chính sách phát triển bền vững cần phải cân bằng giữa bảo tồn di sản và đáp ứng nhu cầu sinh kế của người dân. Trích dẫn từ tài liệu gốc nhấn mạnh sự cấp thiết của việc cải thiện môi trường sống và nâng cao mức sống của người dân.

2.1. Áp Lực Dân Số và Cơ Sở Hạ Tầng Lên Sinh Kế

Mật độ dân số quá cao tại đô thị cổ Hà Nội gây áp lực lớn lên cơ sở hạ tầng, từ giao thông đến các dịch vụ công cộng. Tình trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn lực sinh kế của người dân, đặc biệt là những người làm nghề buôn bán nhỏ, dịch vụ du lịch. Cần có giải pháp đồng bộ để giảm tải dân số, nâng cấp cơ sở hạ tầng, tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động kinh tế. Việc quy hoạch đô thị Hà Nội cần chú trọng đến yếu tố bền vững, hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.

2.2. Nguy Cơ Mai Một Làng Nghề Truyền Thống Di Sản Văn Hóa

Quá trình đô thị hóa và hội nhập kinh tế tạo ra những thách thức lớn cho các làng nghề truyền thống tại đô thị cổ Hà Nội. Nhiều nghề thủ công đang dần mai một do thiếu vốn đầu tư, công nghệ lạc hậu, thiếu nhân lực kế thừa. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sinh kế bền vững của người dân mà còn đe dọa đến việc bảo tồn di sản văn hóa Hà Nội. Cần có chính sách hỗ trợ các làng nghề, khuyến khích sáng tạo, đổi mới sản phẩm, quảng bá thương hiệu, kết nối với thị trường du lịch.

III. Giải Pháp Phát Triển Du Lịch Bền Vững Nâng Cao Sinh Kế

Du lịch bền vững Hà Nội đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển sinh kế bền vững cho cư dân đô thị cổ Hà Nội. Du lịch tạo ra cơ hội việc làm, tăng thu nhập cho người dân địa phương, đồng thời góp phần bảo tồn di sản văn hóa. Tuy nhiên, cần phát triển du lịch một cách có trách nhiệm, tránh gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và đời sống cộng đồng. Du lịch cộng đồng là một hướng đi tiềm năng, giúp người dân trực tiếp tham gia vào hoạt động du lịch, chia sẻ lợi ích và bảo tồn giá trị văn hóa.

3.1. Phát Huy Giá Trị Di Sản Văn Hóa Trong Du Lịch

Di sản văn hóa Hà Nội là nguồn tài nguyên vô giá cho phát triển du lịch. Cần khai thác, quảng bá các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể một cách sáng tạo, hấp dẫn. Tổ chức các tour du lịch khám phá kiến trúc đô thị cổ, tìm hiểu làng nghề truyền thống, tham gia các lễ hội, sự kiện văn hóa. Khuyến khích người dân địa phương tham gia vào việc cung cấp các dịch vụ du lịch, giới thiệu văn hóa, ẩm thực địa phương.

3.2. Hỗ Trợ Phát Triển Du Lịch Cộng Đồng Tạo Việc Làm

Du lịch cộng đồng là một hướng đi tiềm năng, giúp người dân địa phương trực tiếp tham gia vào hoạt động du lịch, chia sẻ lợi ích và bảo tồn giá trị văn hóa. Hỗ trợ các hộ gia đình xây dựng homestay, cung cấp các dịch vụ du lịch trải nghiệm, tổ chức các lớp tập huấn về kỹ năng du lịch. Tạo điều kiện để người dân địa phương quảng bá sản phẩm, dịch vụ trên các kênh truyền thông, mạng xã hội. Việc phát triển mô hình du lịch này góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương và tạo ra một môi trường du lịch gần gũi, thân thiện.

IV. Hướng Dẫn Xây Dựng Mô Hình Kinh Tế Địa Phương Bền Vững

Xây dựng mô hình kinh tế địa phương đô thị cổ bền vững là yếu tố then chốt để đảm bảo sinh kế bền vững cho cư dân. Cần tập trung phát triển các ngành nghề có lợi thế cạnh tranh, sử dụng hiệu quả nguồn lực sinh kế, đồng thời bảo vệ môi trường và di sản văn hóa. Chính sách phát triển bền vững cần tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, khuyến khích khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo. Đẩy mạnh liên kết giữa các doanh nghiệp, làng nghề, hộ gia đình để tạo ra chuỗi giá trị.

4.1. Phát Triển Ngành Nghề Thủ Công Truyền Thống

Ngành nghề thủ công, truyền thống là một phần không thể thiếu của đô thị cổ Hà Nội. Cần có chính sách hỗ trợ các làng nghề, khuyến khích sáng tạo, đổi mới sản phẩm, quảng bá thương hiệu, kết nối với thị trường du lịch. Tạo điều kiện cho các nghệ nhân truyền nghề cho thế hệ trẻ, bảo tồn các kỹ thuật, bí quyết sản xuất độc đáo. Xây dựng các trung tâm trưng bày, giới thiệu sản phẩm thủ công, tạo điểm đến hấp dẫn cho du khách. Việc bảo tồn di sản văn hóa Hà Nội thông qua các làng nghề là vô cùng quan trọng.

4.2. Hỗ Trợ Doanh Nghiệp Nhỏ Và Vừa Phát Triển

Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) đóng vai trò quan trọng trong việc tạo việc làm và thu nhập cho người dân đô thị cổ Hà Nội. Cần tạo điều kiện thuận lợi cho DNNVV tiếp cận vốn, công nghệ, thông tin thị trường. Khuyến khích DNNVV đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm, dịch vụ. Hỗ trợ DNNVV tham gia các chương trình xúc tiến thương mại, mở rộng thị trường. Việc hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ phát triển là một yếu tố quan trọng của phát triển bền vững đô thị.

V. Ứng Dụng Quản Lý Đô Thị Thông Minh Cải Thiện Sinh Kế

Ứng dụng công nghệ thông tin và quản lý đô thị thông minh có thể giúp cải thiện sinh kế bền vững cho cư dân đô thị cổ Hà Nội. Xây dựng hệ thống giao thông thông minh, giảm ùn tắc, ô nhiễm. Cung cấp các dịch vụ công trực tuyến, tiện lợi cho người dân. Ứng dụng công nghệ vào quản lý môi trường, giám sát chất lượng không khí, nước. Phát triển các ứng dụng di động hỗ trợ du lịch, cung cấp thông tin về các điểm đến, dịch vụ.

5.1. Xây Dựng Hệ Thống Giao Thông Thông Minh Giảm Ùn Tắc

Tình trạng ùn tắc giao thông là một vấn đề nan giải tại đô thị cổ Hà Nội, ảnh hưởng đến sinh kế của người dân, đặc biệt là những người làm nghề buôn bán nhỏ, vận tải. Xây dựng hệ thống giao thông thông minh, ứng dụng công nghệ vào điều khiển giao thông, phân luồng xe. Phát triển các phương tiện giao thông công cộng, khuyến khích người dân sử dụng. Quy hoạch lại hệ thống đỗ xe, tránh tình trạng lấn chiếm lòng đường, vỉa hè. Giải quyết vấn đề giao thông là một yếu tố quan trọng trong việc quản lý đô thị.

5.2. Cung Cấp Dịch Vụ Công Trực Tuyến Tiện Lợi Cho Người Dân

Cung cấp các dịch vụ công trực tuyến giúp người dân tiết kiệm thời gian, chi phí, nâng cao hiệu quả làm việc. Xây dựng cổng thông tin điện tử, cung cấp thông tin về các thủ tục hành chính, chính sách pháp luật. Cho phép người dân nộp hồ sơ, thanh toán trực tuyến. Tổ chức các lớp tập huấn về kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin cho người dân. Ứng dụng công nghệ vào quản lý đô thị giúp nâng cao chất lượng cuộc sống.

VI. Tương Lai Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Cho Hà Nội Cổ

Tương lai của sinh kế bền vững tại đô thị cổ Hà Nội phụ thuộc vào sự nỗ lực của chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng. Cần tiếp tục hoàn thiện chính sách phát triển bền vững, tạo môi trường thuận lợi cho các hoạt động kinh tế. Khuyến khích đổi mới sáng tạo, ứng dụng công nghệ vào sản xuất, kinh doanh. Nâng cao nhận thức của người dân về bảo tồn di sản văn hóa và bảo vệ môi trường. Xây dựng một Hà Nội bền vững, giàu đẹp, văn minh.

6.1. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Tồn Di Sản

Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn di sản văn hóa là yếu tố then chốt để đảm bảo sinh kế bền vững tại đô thị cổ Hà Nội. Tổ chức các hoạt động tuyên truyền, giáo dục về giá trị của di sản. Khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn, phục hồi di tích. Xây dựng các quy tắc ứng xử văn minh tại các khu di tích. Việc nâng cao ý thức bảo tồn là trách nhiệm của mỗi người dân.

6.2. Hợp Tác Giữa Chính Quyền Doanh Nghiệp và Cộng Đồng

Phát triển sinh kế bền vững tại đô thị cổ Hà Nội đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng. Chính quyền có vai trò định hướng, xây dựng chính sách, tạo môi trường thuận lợi. Doanh nghiệp có vai trò đầu tư, phát triển kinh tế, tạo việc làm. Cộng đồng có vai trò tham gia vào quá trình phát triển, bảo tồn di sản. Chỉ khi có sự hợp tác đồng bộ, chúng ta mới có thể xây dựng một Hà Nội bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Việt Nam học (mã số: 62 22 01 13) với đề tài "Thực trạng và định hướng phát triển bền vững sinh kế đô thị cổ Hà Nội" được nghiên cứu sinh Trịnh Thị Hạnh thực hiện tại Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Phạm Hồng Tung, bảo vệ năm 2019.

Về tính cấp thiết, nghiên cứu sinh chỉ rõ sinh kế là phương thức con người ở cấp độ cá nhân và cộng đồng phát huy mọi nguồn lực vật chất và phi vật chất để tạo ra phương tiện sống. Tại Việt Nam, phần lớn các nghiên cứu sinh kế trước đây tập trung vào khu vực nông thôn – nơi xảy ra "khủng hoảng sinh kế" do biến đổi khí hậu, thiên tai hoặc mất đất sản xuất do đô thị hóa và xây dựng khu công nghiệp. Nghiên cứu sinh kế cư dân đô thị, đặc biệt là đô thị lõi lịch sử, vẫn còn khiêm tốn. Đô thị cổ Hà Nội (khu vực 36 phố phường) là trung tâm kinh tế, văn hóa quan trọng, nơi cư dân không chỉ giải quyết bài toán mưu sinh mà chủ yếu hướng tới mục tiêu vươn lên làm giàu bền vững. Tuy nhiên, khu vực này đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng: mật độ dân số quá cao, phân bố không hợp lý, ô nhiễm môi trường, hạ tầng giao thông và dịch vụ công (y tế, giáo dục, giải trí) quá tải. Các chính sách giãn dân và quy hoạch chưa đạt hiệu quả cao, đặt ra khoảng trống cần khảo sát thực chứng, phân tích các mô hình sinh kế nhằm cung cấp luận cứ khoa học cho quản lý phát triển đô thị.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án bao gồm:

• Khảo sát, đánh giá thực trạng sinh kế của cư dân thuộc khu vực đô thị cổ Hà Nội tại ba phường thuộc quận Hoàn Kiếm: Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm.
• Phân tích các yếu tố tác động tới mô hình sinh kế của cư dân tại ba địa bàn khảo sát nói trên.
• Làm rõ định hướng phát triển sinh kế của người dân trong thời gian tới.
• Đề xuất các kiến nghị, giải pháp nhằm duy trì, phát triển bền vững các mô hình sinh kế đô thị phù hợp, hiệu quả đối với Hà Nội trong bối cảnh hội nhập.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định gồm ba điểm:

1. Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận cơ bản về sinh kế, sinh kế bền vững và sinh kế đô thị Hà Nội.
2. Khảo sát, phân tích thực trạng và định hướng sinh kế đô thị của vùng nội thành ở ba phường Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm.
3. Đề xuất các giải pháp nhằm duy trì, phát triển những mô hình sinh kế hiệu quả, bền vững và phù hợp.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu được luận án đặt ra gồm 4 câu hỏi:

1. Hướng tiếp cận nào phù hợp với nghiên cứu sinh kế đô thị bền vững nói chung và sinh kế ở vùng đô thị cổ Hà Nội nói riêng?
2. Thực trạng sinh kế hiện nay ở ba phường thuộc quận Hoàn Kiếm: Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm vùng nội thành Hà Nội có những đặc điểm gì? Những vấn đề gì đang đặt ra cơ bản và cấp bách nhất trong quá trình hội nhập? Yếu tố nào tác động chủ yếu tới mô hình sinh kế hiện nay?
3. Định hướng sinh kế nào là bền vững, hiệu quả và phù hợp hiện nay cho ba phường thuộc quận Hoàn Kiếm: Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm?
4. Các giải pháp để phát triển bền vững mô hình sinh kế phù hợp cho ba phường thuộc quận Hoàn Kiếm: Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu của luận án gồm 4 nội dung:

1. Số lượng dân nhập cư càng nhiều thì hoạt động sinh kế bị ảnh hưởng càng lớn; cơ chế, chính sách phù hợp hoặc không phù hợp có tác động không nhỏ đến hoạt động sinh kế đô thị.
2. Tác động mạnh mẽ của quá trình đô thị hóa sẽ ảnh hưởng khá nhiều tới hoạt động sinh kế từng khu vực, đồng thời tạo ra sự chênh lệch thu nhập giữa các hộ gia đình.
3. Khi các nguồn lực phát triển sinh kế bị tác động, người dân thường có những điều chỉnh phù hợp đối với các hoạt động sinh kế tùy thuộc vào năng lực thích ứng của họ, được phân chia thành hai cấp độ: thích ứng bị động và thích ứng chủ động.
4. Để tăng cường năng lực thích ứng sinh kế của người dân trong dài hạn, bên cạnh nỗ lực tự thân của hộ gia đình, cần có các biện pháp hỗ trợ của Nhà nước nhằm giúp người dân chuyển từ trạng thái thích ứng bị động sang thích ứng chủ động.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các loại hình sinh kế của cư dân tại ba phường Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm thuộc quận Hoàn Kiếm, khu vực đô thị cổ Hà Nội.
• Phạm vi không gian: Không gian đô thị cổ Hà Nội, tập trung khảo sát điển hình tại ba phường Hàng Đào, Hàng Bạc và Hàng Buồm. Đây là ba phường trung tâm phản ánh rõ nét ba loại hình hoạt động đặc trưng: thương mại vải lụa/quần áo (Hàng Đào), nghề kim hoàn truyền thống (Hàng Bạc), dịch vụ ẩm thực và du lịch (Hàng Buồm).
• Phạm vi thời gian: Khảo sát, phân tích sinh kế giai đoạn từ năm 1986 đến nay, có đối sánh với giai đoạn trước năm 1986 và định hướng phát triển sinh kế đến giai đoạn 2018–2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan theo 3 nhóm công trình chính:

Nhóm thứ nhất: Các nghiên cứu chung về Thăng Long - Hà Nội. Tác giả dẫn số liệu thống kê đến tháng 11/2015 có ít nhất 8.000 công trình nghiên cứu về Hà Nội. Theo tổng thuật của Vũ Văn Quân và Đỗ Thị Hương Thảo (2008), tiến trình nghiên cứu về Hà Nội qua ba thời kỳ gồm: trước năm 1945 (160 công trình, chủ yếu về lịch sử, y tế, kinh tế do người Pháp thực hiện); thời kỳ 1946–1975 (234 công trình, nổi bật là lĩnh vực lịch sử với 154 công trình do các học giả miền Bắc thực hiện); thời kỳ 1976–2008 (hơn 5.000 công trình, tăng vọt qua các dịp kỷ niệm giải phóng Thủ đô 1994 và Đại lễ 1.000 năm Thăng Long). Giai đoạn 2009–2015, Phạm Hồng Tung tổng hợp có thêm 424 công trình nghiên cứu và 164 luận án tiến sĩ liên quan đến Hà Nội.

Về làng nghề và kinh tế truyền thống, các công trình được điểm lại gồm: Bùi Văn Vượng (2002) với Làng nghề thủ công truyền thống Việt Nam; Trần Thúy Anh (2009) với Ứng xử cổ truyền với tự nhiên và xã hội của người Việt Bắc Bộ qua ca dao, tục ngữ; Trương Minh Hằng chủ biên (2012) với Tổng tập nghề truyền thống Việt Nam (6 tập). Về các công trình nhìn nhận Hà Nội như một chỉnh thể độc lập, luận án ghi nhận: Trần Quốc Vượng và Vũ Tuân Sán (1975) với Hà Nội nghìn xưa; Trần Quốc Vượng (1984, 2000) với Hà Nội – Thủ đô nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Trên mảnh đất ngàn năm văn vật; Nguyễn Văn Uẩn (2000) với bộ sách Hà Nội nửa đầu thế kỉ XX; Nguyễn Thừa Hỷ với chuyên luận Thăng Long - Hà Nội thế kỉ XVII - XVIII - XIX; Philippe Papin (2015) với Lịch sử Hà Nội; Phùng Hữu Phú chủ nhiệm đề tài (2010) về tiềm lực tự nhiên, kinh tế, xã hội Thủ đô; các khảo cứu của Đỗ Văn Ninh, Phạm Hân, Nguyễn Khắc Đạm, Đặng Thái Hoàng và chuỗi tác phẩm của nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc. Về quản lý đô thị và chuyển đổi làng nghề, luận án điểm qua công trình của Nguyễn Đình Hương (2000), Nguyễn Viết Chức (2002), Lê Du Phong - Nguyễn Văn Áng - Hoàng Văn Hoa (2002), Vũ Quốc Tuấn (2010), Vũ Trọng Lâm (2015), cùng các đề án của UBND TP. Hà Nội ban hành năm 2010 (Quyết định 554/QĐ-UBND) và năm 2013 (Quyết định 7430/QĐ-UBND).

Nhóm thứ hai: Các nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn chung về sinh kế. Luận án điểm lại các lý thuyết nền tảng từ Robert Chambers (1983) trong Rural development: Putting the last first, Chambers và Conway (1991, 1992) về khái niệm sinh kế bền vững cấp hộ gia đình; Emily A. Lavenda (2001) về phương diện mưu sinh; các khung can thiệp của các tổ chức quốc tế như DFID (Cơ quan Phát triển Quốc tế Anh), UNDP, OXFAM, CARE, IFAD; các công trình của F. Ellis (1998, 2000) về đa dạng hóa sinh kế và 5 nguồn vốn tài sản sinh kế; Barrett và Reardon (1998); Koos Neefjes (2000) về môi trường và sinh kế; các lý thuyết của Amartya Sen. Tại Việt Nam, luận án ghi nhận công trình của Võ Văn Tuấn và Lê Cảnh Dũng (2015) với Phân tích sinh kế, lý thuyết và thực tiễn; Nguyễn Văn Sửu (2010) với bài viết giới thiệu khung phân tích sinh kế bền vững của DFID trên Tạp chí Dân tộc học; Phạm Bảo Dương (2007); Đặng Ngọc Quang và Đặng Đình Thành (2008); tài liệu dự án của Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp với Ngân hàng Thế giới (2014); tài liệu của Trung tâm Phát triển nông thôn bền vững (2014); cùng kỷ yếu hội thảo bảo đảm sinh kế cho nhóm lao động yếu thế (2017).

Nhóm thứ ba: Các nghiên cứu sinh kế cụ thể theo địa bàn và nhóm đối tượng tại Việt Nam. Các tác giả trước đây tập trung vào sinh kế nông thôn, sinh kế vùng chuyển đổi đất nông nghiệp, tái định cư và vùng dân tộc thiểu số: Nguyễn Trọng Đắc, Nguyễn Thị Minh Thu, Nguyễn Viết Đăng (2007) khảo sát tại Hưng Yên; Vương Xuân Tình và Mai Văn Thanh (2010) ứng dụng ngũ giác sinh kế nghiên cứu an ninh lương thực; Lê Trọng Toán (2014) tại Hòa Bình; luận án của Hoàng Huy Tuấn (2015) tại Thừa Thiên Huế; Nguyễn Văn Tạo (2016) và Nguyễn Đức Hữu (2015) tại Hải Dương; Nguyễn Văn Cường (2015) về ngư dân Hải Phòng; Nguyễn Thị Tám (2017) về cư dân vạn chài sông Lô; Đinh Trung Kiên (2016) tại vịnh Bái Tử Long; Nguyễn Thị Lan Hương (2017) về lao động bị thu hồi đất; Bùi Văn Đạo (2011), Hùng Văn Thạnh (2012), Nguyễn Văn Dũng (2016) về di dân tái định cư; Hoàng Mạnh Quân (2006), Phạm Thị Thu Hà (2012), Bùi Sỹ Tuấn (2015), Nguyễn Đăng Hiệp Phố (2016), Lý Cẩm Tú (2017), Lê Thị Thỏa và Nguyễn Thị Thu (2017) về sinh kế các tộc người thiểu số.

Khoảng trống nghiên cứu: Đa số công trình hiện có chỉ tập trung vào khu vực nông thôn mất đất, vùng sâu vùng xa hoặc ứng phó thiên tai, nghèo đói. Chưa có công trình chuyên sâu nào vận dụng khung lý thuyết sinh kế bền vững để nghiên cứu một cách hệ thống địa bàn đô thị cổ Hà Nội – nơi có mật độ kinh tế cao, cấu trúc xã hội truyền thống đan xen hiện đại, và sinh kế không dừng lại ở mức thoát nghèo mà hướng tới làm giàu và bảo tồn di sản trong quá trình tái cấu trúc đô thị.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở lý luận về sinh kế, sinh kế đô thị và khung phân tích sinh kế bền vững của DFID (Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh), phân tích sự tác động qua lại giữa 5 loại tài sản/nguồn vốn sinh kế (ngũ giác sinh kế) của hộ gia đình:

• Nguồn vốn tự nhiên: Vị trí địa lý không gian phố cổ, diện tích đất ở và diện tích mặt bằng sản xuất kinh doanh của hộ.
• Nguồn vốn vật chất: Hạ tầng đường giao thông, phương tiện kinh doanh, khả năng tiếp cận điện thoại, điện lưới, nước sạch, hệ thống chợ dân sinh và chợ đêm.
• Nguồn vốn tài chính: Tiền tích lũy/tiết kiệm, thu nhập hàng tháng, nguồn vốn vay ngân hàng hoặc huy động người thân, các chính sách hỗ trợ tài chính từ Nhà nước.
• Nguồn vốn con người: Số lượng lao động đang làm việc trong hộ, trình độ học vấn, tay nghề, kỹ năng thương trường và bí quyết nghề truyền thống.
• Nguồn vốn xã hội: Mạng lưới họ hàng, phường hội, tổ chức đoàn thể xã hội, sự gắn kết cộng đồng dân cư, kênh tiếp cận thông tin chính thống và phi chính thống.

Khung phân tích sinh kế đô thị của luận án đặt các nguồn vốn này trong bối cảnh dễ bị tổn thương (áp lực đô thị hóa, biến động thị trường, ô nhiễm môi trường, dân số nhập cư) và sự chi phối của cấu trúc thể chế, chính sách (các quy định quản lý trật tự vỉa hè, quy hoạch giãn dân, bảo tồn phố cổ) nhằm tạo ra các chiến lược sinh kế (sản xuất, dịch vụ, du lịch) và đem lại các kết quả sinh kế (thu nhập, việc làm, mức độ hài lòng cuộc sống).

Về phương pháp nghiên cứu, luận án kết hợp phương pháp định tính và định lượng trong khuôn khổ tiếp cận liên ngành của Khu vực học:

• Phương pháp khảo sát thực tế liên ngành: Quan sát thực địa không gian sống, không gian kinh doanh tại ba phường Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm; tiếp xúc ghi nhận ý kiến người dân, khách du lịch và chính quyền sở tại.
• Phương pháp phỏng vấn sâu (PVS): Thực hiện 15 cuộc phỏng vấn sâu cá nhân (5 cuộc/phường, thực hiện vào tháng 10/2017) với các chủ hộ đại diện cho 3 nhóm sinh kế: sản xuất, dịch vụ, du lịch.
• Thảo luận nhóm tập trung: Tiến hành 6 cuộc thảo luận nhóm (tháng 10/2017, quy mô 6–8 người/cuộc), phân bổ 2 cuộc/phường cho 2 nhóm đối tượng: cán bộ lãnh đạo phường và đại diện các hộ gia đình thuộc 3 nhóm sinh kế.
• Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Khảo sát chính thức tiến hành vào tháng 12/2017 với tổng số 360 phiếu phát ra, thu về 300 phiếu hợp lệ (đạt tỷ lệ 83,33%).
• Kỹ thuật chọn mẫu: Chọn mẫu ngẫu nhiên có phân tổ dựa trên ngành nghề sản xuất, kinh doanh chính của hộ.
• Xử lý và phân tích dữ liệu: Dữ liệu định lượng được làm sạch và xử lý bằng phần mềm SPSS 20. Phương pháp phân tích thống kê mô tả, kiểm định tương quan và mô hình kinh tế lượng bình phương nhỏ nhất (OLS) được áp dụng để lượng hóa tác động của các nguồn lực đến hoạt động và kết quả sinh kế.

Cơ cấu mẫu khảo sát thực tế của luận án được tổng hợp như sau:

Địa bàn phường	Hộ sản xuất	Hộ dịch vụ	Hộ du lịch	Tổng số mẫu hợp lệ
Phường Hàng Đào	33	40	27	100
Phường Hàng Bạc	35	35	30	100
Phường Hàng Buồm	32	35	33	100
Tổng cộng	100	110	90	300

Nguồn số liệu của luận án gồm:

• Dữ liệu thứ cấp: Niên giám thống kê thành phố Hà Nội và quận Hoàn Kiếm qua các năm; số liệu Khảo sát mức sống dân cư Việt Nam (VHLSS) từ năm 2002 đến năm 2014; các báo cáo điều tra lao động và việc làm từ năm 2007; Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội năm 2018 và Kế hoạch năm 2019 của quận Hoàn Kiếm; các văn bản chỉ đạo của Trung ương, Thành phố và các công trình khoa học đã xuất bản.
• Dữ liệu sơ cấp: Dữ liệu khảo sát định lượng 300 hộ dân, biên bản 15 cuộc phỏng vấn sâu và 6 cuộc thảo luận nhóm tập trung thực hiện tại ba phường nghiên cứu năm 2017.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 hệ thống hóa các nghiên cứu đã công bố xoay quanh ba trục chính: lịch sử - kinh tế - văn hóa Hà Nội; cơ sở lý luận chung về sinh kế và sinh kế bền vững trên thế giới và tại Việt Nam; các nghiên cứu trường hợp về sinh kế cụ thể. Luận án phân tích chi tiết diễn trình nghiên cứu về Hà Nội qua các thời kỳ, chỉ ra rằng phần lớn công trình lịch sử tập trung khai thác giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể, làng nghề ngoại thành mà ít chú ý tới cơ chế sinh kế hiện tại của cư dân lõi phố cổ. Về lý thuyết sinh kế, tác giả tổng lược đóng góp của các tổ chức quốc tế và học giả trong nước, chỉ ra sự thiếu vắng các khảo cứu thực nghiệm áp dụng khung sinh kế DFID cho vùng đô thị cổ chịu áp lực đô thị hóa cao. Từ đó, chương 1 khẳng định vị trí độc lập và tính cần thiết của luận án.

Chương 2: Những vấn đề lý luận chung về sinh kế và sinh kế đô thị

Chương 2 làm rõ các khái niệm công cụ: sinh kế, tính bền vững của sinh kế, khung sinh kế bền vững của DFID, đặc điểm đô thị và đô thị Hà Nội. Tác giả phân tích các chiều cạnh của sinh kế đô thị, nhấn mạnh rằng sinh kế đô thị cổ Hà Nội gắn liền với đặc trưng lịch sử "phố - nghề", nơi không gian cư trú đồng thời là không gian thương mại và dịch vụ. Khung sinh kế đô thị bao gồm bối cảnh dễ bị tổn thương (áp lực mặt bằng, trật tự vỉa hè, di dân, biến động kinh tế), 5 nguồn vốn sinh kế (tự nhiên, vật chất, tài chính, con người, xã hội), các thể chế chính sách quản lý đô thị và chiến lược sinh kế của hộ gia đình. Tác giả cũng chỉ ra các cách tiếp cận nghiên cứu sinh kế đô thị: tiếp cận con người làm trung tâm, tiếp cận liên ngành văn hóa - lịch sử - kinh tế, tiếp cận hệ thống và khả năng thích ứng của cộng đồng.

Chương 3: Thực trạng sinh kế ở khu vực đô thị cổ Hà Nội

Chương 3 trình bày các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của quận Hoàn Kiếm và ba phường Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm. Dữ liệu thực chứng cho thấy ba phường đóng góp quan trọng vào kinh tế Thủ đô với giá trị đóng góp hàng năm ước tính khoảng 6.000 tỷ đồng vào tổng sản phẩm trên địa bàn (GDP) của Hà Nội.

• Về nguồn lực sinh kế: Diện tích ở bình quân rất chật hẹp, nhiều hộ sống trong các ngõ sâu, thiếu ánh sáng và tiện nghi; nguồn nước sạch và điện lưới cơ bản được đảm bảo nhưng hạ tầng thoát nước và xử lý rác thải chịu tải lớn. Nguồn vốn con người có ưu thế về kinh nghiệm buôn bán lâu năm, tích lũy tri thức nghề thủ công tinh xảo (nhất là nghề kim hoàn ở Hàng Bạc), song trình độ đào tạo chuyên môn chính quy và năng lực ngoại ngữ của lao động còn hạn chế. Nguồn vốn tài chính chủ yếu dựa vào vốn tự có của gia đình và vay mượn người thân; việc tiếp cận vốn vay chính thức từ ngân hàng gặp khó khăn do thiếu tài sản thế chấp độc lập (do sở hữu nhà chung, đồng sở hữu). Nguồn vốn xã hội thể hiện qua mối quan hệ xóm giềng, phường hội và sự tương trợ giữa các hộ kinh doanh lâu năm.
• Về hoạt động sinh kế: Diễn ra đa dạng theo 3 nhóm ngành: thương mại vải vóc, quần áo, chợ đêm (Hàng Đào); sản xuất, gia công, kinh doanh vàng bạc, trang sức mỹ nghệ (Hàng Bạc); ẩm thực đêm, khách sạn mini, lữ hành, dịch vụ ăn uống và giải trí phục vụ du khách (Hàng Buồm).
• Về kết quả sinh kế và tính dễ bị tổn thương: Thu nhập của các hộ kinh doanh tương đối cao so với mặt bằng chung thành phố, tuy nhiên có sự phân hóa rõ rệt giữa hộ sở hữu mặt tiền đường chính và hộ sinh sống trong các ngõ sâu. Mức độ hài lòng của người dân chịu tác động từ việc thực hiện chính sách trật tự vỉa hè, tình trạng quá tải giao thông, ô nhiễm tiếng ồn. Đặc biệt, đa số người dân bày tỏ thái độ không muốn di dời trong các dự án giãn dân sang khu đô thị Việt Hưng (quận Long Biên) do lo ngại mất đi vị trí kinh doanh và mạng lưới khách hàng truyền thống.

Chương 4: Định hướng mô hình sinh kế, quan điểm và giải pháp đảm bảo sinh kế bền vững cho vùng đô thị cổ Hà Nội

Chương 4 phân tích 4 nhóm yếu tố tác động trực tiếp đến sinh kế: nhận thức của người dân không đồng đều, quá trình đô thị hóa nhanh, hội nhập - toàn cầu hóa, và cơ chế chính sách quản lý đô thị. Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất định hướng mô hình sinh kế thích ứng cho giai đoạn 2018–2030:

• Mô hình thương mại - dịch vụ gắn với du lịch văn hóa, phát huy lợi thế chợ đêm và phố đi bộ.
• Mô hình bảo tồn và phát triển nghề truyền thống kim hoàn tại Hàng Bạc, kết hợp xưởng chế tác với điểm tham quan trải nghiệm cho khách du lịch.
• Mô hình dịch vụ ẩm thực và du lịch văn hóa tại Hàng Buồm gắn liền với bảo tồn kiến trúc nhà cổ, công trình tín ngưỡng.

Luận án xác định các điều kiện và lộ trình triển khai; đề xuất cơ chế chính sách cụ thể về hỗ trợ nghệ nhân và hộ làm nghề truyền thống, cơ chế đền bù và sinh kế thay thế cho các hộ thuộc diện giãn dân sang Việt Hưng; bảo vệ di sản văn hóa. Các nhóm giải pháp bảo đảm sinh kế bền vững bao gồm: cải thiện năng lực tiếp cận vốn vay ngân hàng; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua đào tạo quản trị kinh doanh và ngoại ngữ; hoàn thiện thể chế quản lý không gian kinh doanh vỉa hè; bảo tồn không gian tín ngưỡng tôn giáo cộng đồng; và triển khai mô hình quản lý đô thị thông minh nhằm giảm ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án có những đóng góp cụ thể:

• Vận dụng thành công khung lý thuyết sinh kế bền vững (DFID) vào một địa bàn đô thị cổ đặc thù của Việt Nam, bổ sung cơ sở lý luận về sinh kế đô thị lịch sử - nơi sinh kế không đơn thuần là công cụ xóa đói giảm nghèo mà là phương thức phát triển kinh tế làm giàu gắn liền với bảo tồn di sản văn hóa.
• Làm rõ cấu trúc ngũ giác sinh kế đô thị và phân tích tính chất thích ứng hai cấp độ (thích ứng bị động và thích ứng chủ động) của cư dân đô thị trước tác động của đô thị hóa và chính sách quản lý nhà nước.

Về mặt thực tiễn, luận án đem lại các đóng góp:

• Cung cấp bộ dữ liệu thực chứng gồm 300 hộ gia đình, 15 phỏng vấn sâu và 6 cuộc thảo luận nhóm tập trung tại ba phường Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm, phản ánh diện mạo sinh kế, cơ cấu thu nhập, nguồn vốn kinh doanh và mức độ thỏa dụng cuộc sống của cư dân phố cổ.
• Phân tích và làm rõ các rào cản thực tế đối với đề án giãn dân phố cổ sang khu đô thị Việt Hưng, chỉ ra nguyên nhân người dân không muốn di dời là do rủi ro mất tư liệu sản xuất và mặt bằng sinh kế.
• Đề xuất hệ thống giải pháp và các mô hình sinh kế cụ thể theo đặc thù từng tuyến phố, giúp chính quyền quận Hoàn Kiếm và thành phố Hà Nội có căn cứ thực tế để điều chỉnh chính sách quy hoạch thương mại, bảo tồn làng nghề/phố nghề và quản lý trật tự đô thị.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, văn bản luận án thừa nhận quá trình thu thập thông tin định lượng gặp rào cản do tâm lý e dè của các hộ kinh doanh buôn bán trong việc chia sẻ doanh thu thực tế, dẫn đến số phiếu điều tra hợp lệ chỉ đạt 300/360 phiếu. Nghiên cứu tập trung chủ yếu vào 3 phường đại diện (Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm) thuộc quận Hoàn Kiếm, do đó khả năng khái quát hóa cho toàn bộ các phường khác trong khu vực phố cổ hoặc các khu đô thị cũ khác trên địa bàn Hà Nội còn những giới hạn nhất định.

Về hướng nghiên cứu tiếp, luận án gợi mở việc mở rộng địa bàn điều tra sang các phường còn lại của khu 36 phố phường; theo dõi và đánh giá tác động dọc (longitudinal study) đối với các hộ gia đình sau khi thực hiện các chính sách giãn dân mới; nghiên cứu ứng dụng công nghệ số và kinh tế ban đêm trong chuyển đổi mô hình sinh kế đô thị cổ.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cho nhiều đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên chuyên ngành Việt Nam học, Đô thị học, Xã hội học, Kinh tế phát triển và Nhân học: Tham khảo phương pháp vận dụng khung sinh kế bền vững DFID vào địa bàn đô thị; kỹ thuật thiết kế bảng hỏi và quy trình nghiên cứu hỗn hợp kết hợp định tính với định lượng OLS.
• Giảng viên các trường đại học, viện nghiên cứu: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy về phát triển bền vững đô thị, bảo tồn di sản văn hóa Thăng Long - Hà Nội và kinh tế hộ gia đình đô thị.
• Các nhà hoạch định chính sách, cán bộ quản lý đô thị tại UBND thành phố Hà Nội, UBND quận Hoàn Kiếm và các cơ quan ban ngành: Tham khảo các dữ liệu thực chứng về tâm tư người dân đối với chủ trương giãn dân, quản lý trật tự vỉa hè và chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế du lịch, bảo tồn phố nghề kim hoàn.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát thực địa tại những địa bàn cụ thể nào và vì sao lựa chọn các địa bàn đó?
Luận án tiến hành khảo sát tại 3 phường thuộc quận Hoàn Kiếm, Hà Nội gồm: Hàng Đào, Hàng Bạc và Hàng Buồm. Ba địa bàn này được lựa chọn vì nằm ở vị trí trung tâm của khu vực 36 phố phường cổ truyền, có mật độ dân cư tập trung đông đúc và đại diện tiêu biểu cho 3 nhóm ngành sinh kế đặc trưng: thương mại thời trang - vải lụa (Hàng Đào), chế tác kim hoàn thủ công truyền thống (Hàng Bạc), và dịch vụ ẩm thực - du lịch - lữ hành (Hàng Buồm).

2. Quy mô mẫu điều tra và phương pháp xử lý dữ liệu được tiến hành ra sao?
Nghiên cứu sinh phát ra 360 phiếu điều tra, thu về 300 phiếu hợp lệ gồm: 100 hộ sản xuất, 110 hộ dịch vụ và 90 hộ du lịch. Mẫu được chọn theo phương pháp ngẫu nhiên có phân tổ. Dữ liệu khảo sát được làm sạch và xử lý trên phần mềm SPSS 20; sử dụng phương pháp bình phương nhỏ nhất (OLS) để phân tích tác động của các nguồn lực tới hoạt động và kết quả sinh kế. Nghiên cứu còn thực hiện 15 cuộc phỏng vấn sâu và 6 cuộc thảo luận nhóm tập trung vào tháng 10/2017.

3. Khung lý thuyết chính được sử dụng để phân tích sinh kế trong luận án là gì?
Luận án sử dụng Khung lý thuyết sinh kế bền vững của Bộ Phát triển Quốc tế Anh (DFID), tập trung vào phân tích ngũ giác sinh kế gồm 5 loại tài sản/nguồn vốn: nguồn vốn tự nhiên, nguồn vốn vật chất, nguồn vốn tài chính, nguồn vốn con người và nguồn vốn xã hội. Các nguồn vốn này được xem xét trong mối quan hệ với bối cảnh dễ bị tổn thương, hệ thống thể chế, chính sách để làm rõ chiến lược và kết quả sinh kế của cư dân.

4. Dữ liệu thực tế cho thấy nguyên nhân nào khiến người dân phố cổ ngần ngại tham gia dự án giãn dân sang khu đô thị Việt Hưng?
Số liệu và phỏng vấn thực tế chỉ ra rằng phần lớn người dân gắn bó mật thiết với không gian phố cổ vì đây là mặt bằng mưu sinh then chốt. Việc chuyển sang khu đô thị mới làm đứt gãy mạng lưới khách hàng quen thuộc, mất đi lợi thế buôn bán mặt tiền hoặc dịch vụ du lịch, đồng thời cắt đứt các mối liên kết vốn xã hội lâu đời, dẫn đến rủi ro mất việc làm và sụt giảm thu nhập nghiêm trọng.

5. Luận án đề xuất những mô hình sinh kế trọng điểm nào cho ba phường nghiên cứu?
Luận án đề xuất ba mô hình gắn với thế mạnh từng địa bàn: mô hình phát triển thương mại - dịch vụ kết hợp chợ đêm tại Hàng Đào; mô hình bảo tồn và phát triển nghề kim hoàn truyền thống gắn với du lịch trải nghiệm di sản tại Hàng Bạc; và mô hình chuỗi dịch vụ ẩm thực, lưu trú văn hóa phục vụ khách du lịch tại Hàng Buồm.

Kết luận

Luận án của Trịnh Thị Hạnh là công trình nghiên cứu hệ thống về sinh kế cư dân đô thị cổ Hà Nội theo cách tiếp cận liên ngành của Việt Nam học và lý thuyết sinh kế bền vững DFID. Thông qua dữ liệu khảo sát thực tế tại ba phường Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm, tác giả đã làm rõ bức tranh thực trạng các nguồn lực, hoạt động và kết quả sinh kế của cộng đồng thị dân trong bối cảnh chịu sức ép từ đô thị hóa và chính sách quản lý. Công trình chỉ rõ mối liên kết giữa việc bảo tồn không gian sống truyền thống với đảm bảo sinh kế làm giàu chính đáng của người dân, đồng thời cung cấp hệ thống giải pháp có giá trị thực tiễn cho bài toán quy hoạch, giãn dân và phát triển bền vững Thủ đô Hà Nội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục luận án đƣợc kết cấu gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án; Chƣơng 2. Những vấn đề lý luận chung về sinh kế và sinh kế đô thị; Chƣơng 3. Thực trạng sinh kế ở khu vực đô thị cổ Hà Nội; Chƣơng 4.

Định hƣớng mô hình sinh kế, quan điểm và giải pháp đảm bảo sinh kế bền vững cho vùng đô thị cổ Hà Nội.noi 21 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các nghiên cứu chung về Hà Nội Theo kết quả của một số nghiên cứu, cho đến tháng 11 năm 2015, có ít nhất 8.000 công trình nghiên cứu về Hà Nội đã đƣợc công bố ở Việt Nam và nƣớc ngoài [92]. Điều này cho thấy một thực tế là, Hà Nội nhận đƣợc sự quan tâm mạnh mẽ của các nhà khoa học, không chỉ ở Việt Nam mà còn ở nhiều nơi trên thế giới, thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Việc nghiên cứu về Hà Nội đã đƣợc bắt đầu từ khá sớm và phát triển liên tục trong suốt 150 năm qua.

Theo nhóm nghiên cứu của Vũ Văn Quân và Đỗ Thị Hƣơng Thảo, cho đến năm 2008, diễn trình phát triển của việc nghiên cứu về Hà Nội có thể đƣợc chia thành 3 thời kỳ lớn: Thời kỳ trƣớc Cách mạng tháng Tám năm 1945, thời kỳ 1946 – 1975 và thời kỳ 1976 – 2008. Trên cơ sở đó, nhóm nghiên cứu này đã có thống kê – phân tích công phu, chi tiết về số lƣợng các công trình có liên quan đến Hà Nội xuất hiện trong từng năm và trong từng lĩnh vực. Theo đó, trong thời kỳ thứ nhất đã có 160 công trình đƣợc công bố, trong đó số công trình trong lĩnh vực lịch sử là: 115; y tế và thể thao là: 25; kinh tế: 23; nghệ thuật: 23; di tích lịch sử là: 21; địa lý: 20; tín ngƣỡng tôn giáo: 18; nhân vật lịch sử: 11; văn hóa và ngôn ngữ: 5. Trong thời kỳ này, phần đông các tác giả là ngƣời nƣớc ngoài (các nhà du hành, nhà truyền giáo, nhà buôn, quan chức thực dân… có ghi chép, khảo sát về Hà Nội).

Nhìn chung, tuy các công trình nghiên cứu về Hà Nội thời cận đại đã đƣợc thực hiện và trình bày theo khuôn mẫu của khoa học xã hội phƣơng Tây nhƣng cũng chủ yếu dừng lại ở mức ghi chép, khảo sát, mô tả và ít nhiều có so sánh, phân tích.noi 22 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Trong thời kỳ thứ hai (1946 – 1975), có 234 công trình đƣợc công bố, trong đó nhiều nhất vẫn là các nghiên cứu thuộc lĩnh vực lịch sử với 154 công trình; các nghiên cứu thuộc lĩnh vực nhân vật lịch sử: 56; di tích lịch sử: 52; văn hóa – nghệ thuật: 23; địa lý: 23; kinh tế: 22; tôn giáo – tín ngƣỡng: 20; văn học – ngôn ngữ: 9; giáo dục: 7 và y tế - thể thao: 4. Đây là thời kỳ nghiên cứu về Hà Nội dƣờng nhƣ chỉ là công việc của các nhà khoa học xã hội Việt Nam, đặc biệt là ở miền Bắc. Hầu nhƣ không có các nghiên cứu của ngƣời nƣớc ngoài, kể cả các học giả ở Liên Xô và các nƣớc trong phe xã hội chủ nghĩa. Ở phƣơng Tây, tuy đã bắt đầu xuất hiện một số nghiên cứu công phu về Việt Nam của một số học giả ngƣời Pháp, ngƣời Mỹ nhƣng tại đó Hà Nội chỉ đƣợc đề cập đến với ý nghĩa một địa phƣơng, một thành phố của Việt Nam mà thôi.

Trong thời kỳ tiếp theo (1976 – 2008), số lƣợng nghiên cứu về Hà Nội bắt đầu tăng nhanh. Theo thống kê của nhóm nghiên cứu Vũ Văn Quân và Đỗ Thị Hƣơng Thảo thì số công trình khoa học về Hà Nội đƣợc công bố trong thời kỳ này lên đến 5. Trong đó đặc biệt tăng nhanh kể từ đợt kỷ niệm 40 năm ngày giải phóng Thủ đô (1994) và đặc biệt là trong những năm chuẩn bị cho đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội. Trong đó các công trình nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực lịch sử là: 1.880 công trình; văn hóa: 3813; văn hóa – nghệ thuật: 1.732; di tích lịch sử - văn hóa: 1.315; tôn giáo – tín ngƣỡng: 702; văn học – ngôn ngữ: 64; kinh tế - xã hội: 1.256; giáo dục: 209; y tế - thể dục, thể thảo: 48; địa lý: 655; nhân vật: 615 [92].

Tác giả Phạm Hồng Tung tổng kết thời kỳ tiếp theo từ năm 2009 – 2015, qua tổng hợp từ nhiều nguồn số liệu thống kê (của Thƣ viện Quốc gia, Nhà xuất bản Hà Nội, Trung tâm Hà Nội học và Phát triển thủ đô…), có 424 công trình nghiên cứu về Hà Nội đƣợc công bố. Bên cạnh đó, còn có 164 luận án tiến sĩ đƣợc thực hiện với các đề tài có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp (LUAN.noi 23 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] đến Hà Nội. Đối với các công trình nghiên cứu khoa học, các lĩnh vực đƣợc quan tâm nhiều nhất là văn hóa giáo dục (145 công trình) và lịch sử, nhân vật (119 công trình). Về các luận án tiến sĩ, các lĩnh vực đƣợc quan tâm lại là kinh tế (24 công trình), y tế, thể dục thể thao (24 công trình), xã hội (21 công trình).

Các vấn đề về quản lý nhà nƣớc và pháp luật, môi trƣờng sinh thái, nông nghiệp, nông thôn nhận đƣợc sự quan tâm mạnh mẽ. Đây là thời điểm mà Hà Nội đã đƣợc mở rộng, tuy nhiên phần lớn các công trình nghiên cứu vẫn tập trung vào không gian Thăng Long – Hà Nội cũ. Các công trình nghiên cứu về Hà Nội với địa giới hành chính mới và về phần “Hà Nội mới” còn chƣa nhiều. Tóm lại, thực tế nghiên cứu về Thăng Long – Hà Nội trong suốt hơn 150 năm qua đã khẳng định rằng, nghiên cứu lịch sử - văn hóa Thăng Long – Hà Nội đƣợc chú trọng khai thác nhất.

Bên cạnh đó, lĩnh vực kinh tế - xã hội cũng giành đƣợc sự quan tâm khá mạnh mẽ của giới nghiên cứu về Hà Nội trong hơn 150 năm qua. Nhìn một cách tổng thể, các công trình đã đƣợc công bố có liên quan đến Hà Nội có thể đƣợc phân loại thành 3 nhóm lớn: Thứ nhất là nhóm các công trình tiếp cận và nghiên cứu Hà Nội với tính cách một bộ phận của quốc gia - dân tộc Việt Nam hay của một khu vực xác định nhƣ miền Bắc Việt Nam, châu thổ sông Hồng… Các công trình này chính là các bộ lịch sử dân tộc, các công trình nghiên cứu về văn hóa, về kinh tế - xã hội Việt Nam. Bên cạnh đó, còn có nhiều công trình đề cập đến Hà Nội và một số nội dung, khía cạnh trong đời sống của Hà Nội nhƣ lịch sử phong trào yêu nƣớc và cách mạng, về giai cấp công nhân, nông dân, trí thức Việt Nam, về công nghiệp, về làng nghề Việt Nam hoặc về giao thông, kiến trúc Việt Nam… Có thể nhắc tới một số công trình trực tiếp liên quan đến đề tài luận án, nhƣ: (LUAN.noi 24 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Cuốn Làng nghề thủ công truyền thống Việt Nam của tác giả Bùi Văn Vƣợng (2002), Nxb. Văn hóa Thông tin, đã có cái nhìn tổng quát về các khái niệm nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề thủ công truyền thống; Tác giả đã phân tích khá toàn diện về điều kiện hình thành các làng nghề cũng nhƣ tiềm năng và hạn chế trong quá trình phát triển các làng nghề.

Trong đó có đề cập đến các làng nghề truyền thống của Hà Nội nhƣ làng giấy dó Yên Thái, làng gốm sứ Bát Tràng. Công trình Ứng xử cổ truyền với tự nhiên và xã hội của người Việt Bắc Bộ qua ca dao, tục ngữ của tác giả Trần Thúy Anh (2009), Nxb. Văn hóa Thông tin, gồm 4 chƣơng nghiên cứu về ứng xử cổ truyền với tự nhiên và xã hội của ngƣời Việt ở vùng châu thổ Bắc Bộ qua ca dao, tục ngữ. Mô hình ứng xử truyền thống và mô hình mới về ứng xử với tự nhiên và xã hội của ngƣời Việt ở vùng châu thổ Bắc Bộ, trong đó có Hà Nội.

Cuốn Tổng tập nghề truyền thống Việt Nam do Trƣơng Minh Hằng (2012), Nxb. Khoa học xã hội, chủ biên gồm 6 tập, đã tổng hợp rất nhiều bài viết, công trình, sách của nhiều tác giả về nghề, làng nghề truyền thống ở Việt Nam. Ngoài ra, tác giả đã tập hợp rất nhiều nghiên cứu, những bài viết về các ngành, nghề truyền thống ở Việt Nam nhƣ nghề chế tác đá, nghề chế tác kim loại, mỹ nghệ, nghề chế tác gỗ, mây, tre. Trong đó có trình bày về các nghề truyền thống ở Hà Nội.

Thứ hai là nhóm công trình tiếp cận và khảo cứu về Hà Nội với tính cách là một chỉnh thể và là một đối tƣợng nghiên cứu độc lập. Những nghiên cứu về nhóm các công trình này không nhiều. Một số công trình tiêu biểu có thể kể ra, nhƣ cuốn Hà Nội nghìn xưa đƣợc công bố vào năm 1975 của GS. Trần Quốc Vƣợng và nhà nghiên cứu Vũ Tuân Sán, Nxb Quân đội nhân dân.

Đây đƣợc coi công trình nghiên cứu đầu tiên về Hà Nội với một cái nhìn tổng thể, coi Hà Nội là một đối tƣợng nghiên cứu độc lập. Tuy nhiên, các tác giả chƣa nhìn nhận, xem xét Hà Nội dƣới góc độ nghiên cứu sinh kế đô thị, để (LUAN.noi 25 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] thấy một Hà Nội luôn luôn tự đổi mới để đáp ứng yêu cầu thực tiễn đặt ra hội nhập và phát triển. Trần Quốc Vƣợng với cuốn sách Hà Nội – Thủ đô nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (1984), Nxb. Sự thật, đã trình bày khái quát về sự thay đổi toàn diện của Hà Nội trong thời kỳ đổi mới.

Đồng thời, tác giả đã cung cấp rất nhiều thông tin về phát triển kinh tế nông nghiệp, thủ công nghiệp, dịch vụ,. của Hà Nội trên cơ sở khai thác tƣ liệu chính sử. Cuốn sách Trên mảnh đất ngàn năm văn vật (2000), Nxb Hà Nội, sƣu tầm những bài viết của Giáo sƣ Trần Quốc Vƣợng đã giải mã, giải ảo từng di tích, từng truyền thuyết, từng địa danh, từng câu ca dao có liên quan đến Hà Nội. Ông nhìn thấy thời gian, thấy không gian, vạch ra không chỉ chiều sâu lịch sử văn hoá mà cả quy hoạch, quy luật hình thành và phát triển của vùng đất “thƣợng đô kinh sƣ mãi muôn đời”.

Cuốn Hà Nội nửa đầu thế kỉ XX (2000) của Nguyễn Văn Uẩn, Nxb Hà Nội, một công trình đồ sộ với khoảng 3000 trang.