Cấu Tạo và Chức Năng Thông Báo của Đề trong Câu Đơn Tiếng Việt

Luận án tiến sĩ nghiên cứu cấu tạo và chức năng thông báo của đề trong câu đơn tiếng việt 62 22 02 40, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa học

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Vân
• Người hướng dẫn: Gs. Hoàng Văn Vân
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ
• Đề tài: Cấu Tạo Và Chức Năng Thông Báo Của Đề Trong Câu Đơn Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận án tiến sỹ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU. MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Dẫn nhập
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu về Đề ngữ
• 1.3. Các cách hiểu về Đề ngữ - Thuyết ngữ
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỀ NGỮ TRONG CÂU ĐƠN TIẾNG VIỆT CÓ TRẬT TỰ THÔNG THƯỜNG (CHỦ NGỮ ĐỨNG TRƯỚC VỊ NGỮ)
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỀ NGỮ TRONG CÂU ĐƠN TIẾNG VIỆT CÓ TRẬT TỰ ĐẢO (VỊ NGỮ ĐỨNG TRƯỚC CHỦ NGỮ) VÀ TRONG MỘT SỐ KIỂU CÂU CỤ THỂ
• 4. ĐỀ NGỮ VÀ VIỆC SỬ DỤNG ĐỀ NGỮ TRONG MỘT NGÔN BẢN THUYẾT MINH BÓNG ĐÁ TRONG TIẾNG VIỆT
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan về Cấu Tạo và Chức Năng Thông Báo của Đề trong Câu Đơn Tiếng Việt

Cấu trúc và chức năng của Đề trong câu đơn tiếng Việt là một chủ đề quan trọng trong ngôn ngữ học. Đề ngữ không chỉ là thành phần ngữ pháp mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc truyền đạt thông tin. Nghiên cứu này sẽ giúp làm rõ hơn về cấu tạo và chức năng của Đề trong ngữ pháp tiếng Việt.

1.1. Đề Ngữ và Vai Trò của Nó trong Câu Đơn

Đề ngữ là thành phần chính trong câu, giúp xác định thông tin mà câu muốn truyền đạt. Nó có thể được phân loại thành Đề ngữ đơn thành phần và Đề ngữ đa thành phần, mỗi loại có chức năng và cách sử dụng riêng.

1.2. Ý Nghĩa của Đề trong Câu Đơn Tiếng Việt

Đề ngữ không chỉ đơn thuần là một phần của câu mà còn mang ý nghĩa sâu sắc trong việc xác định thông tin cũ và mới. Điều này giúp người nghe dễ dàng tiếp nhận và hiểu nội dung câu nói.

II. Vấn Đề và Thách Thức trong Nghiên Cứu Đề Ngữ

Mặc dù Đề ngữ đã được nghiên cứu nhiều, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề và thách thức trong việc xác định cấu trúc và chức năng của nó. Các nhà ngôn ngữ học vẫn đang tìm kiếm những cách tiếp cận mới để làm rõ hơn về Đề ngữ.

2.1. Những Khó Khăn trong Việc Xác Định Đề Ngữ

Việc xác định Đề ngữ trong câu có thể gặp khó khăn do sự đa dạng trong cấu trúc câu và cách sử dụng ngôn ngữ. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có những phương pháp phân tích chính xác.

2.2. Thách Thức trong Việc Ứng Dụng Lý Thuyết vào Thực Tiễn

Việc áp dụng lý thuyết ngữ pháp chức năng của Halliday vào nghiên cứu Đề ngữ trong tiếng Việt vẫn còn nhiều thách thức. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để làm rõ mối quan hệ giữa Đề ngữ và các thành phần khác trong câu.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Cấu Tạo Đề Ngữ trong Câu Đơn

Nghiên cứu cấu tạo của Đề ngữ trong câu đơn tiếng Việt cần áp dụng các phương pháp phân tích ngữ pháp và ngữ nghĩa. Các phương pháp này giúp xác định rõ hơn về cấu trúc và chức năng của Đề ngữ.

3.1. Phân Tích Ngữ Pháp và Ngữ Nghĩa

Phân tích ngữ pháp giúp xác định các thành phần cấu tạo của Đề ngữ, trong khi phân tích ngữ nghĩa giúp làm rõ chức năng thông báo của Đề ngữ trong ngữ cảnh cụ thể.

3.2. Sử Dụng Dữ Liệu Thực Tế trong Nghiên Cứu

Việc thu thập và phân tích dữ liệu từ các tác phẩm văn học và ngôn ngữ hàng ngày sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách sử dụng Đề ngữ trong thực tiễn.

IV. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu vào Phân Tích Đề Ngữ

Kết quả nghiên cứu về Đề ngữ có thể được ứng dụng vào việc phân tích các ngôn bản cụ thể, như ngôn bản tường thuật bóng đá. Điều này giúp làm rõ hơn về cách thức mà Đề ngữ được sử dụng trong các tình huống giao tiếp thực tế.

4.1. Phân Tích Đề Ngữ trong Ngôn Bản Tường Thuật Bóng Đá

Nghiên cứu Đề ngữ trong ngôn bản tường thuật bóng đá sẽ giúp làm rõ cách thức mà người tường thuật sử dụng Đề ngữ để truyền đạt thông tin một cách hiệu quả.

4.2. Kết Quả và Ý Nghĩa của Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu không chỉ giúp làm rõ cấu trúc và chức năng của Đề ngữ mà còn cung cấp những hiểu biết mới về cách thức giao tiếp trong ngôn ngữ hàng ngày.

V. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai về Đề Ngữ

Nghiên cứu về Đề ngữ trong câu đơn tiếng Việt đã chỉ ra nhiều khía cạnh quan trọng về cấu tạo và chức năng của nó. Hướng nghiên cứu tương lai cần tiếp tục khai thác sâu hơn về Đề ngữ trong các ngữ cảnh khác nhau.

5.1. Tóm Tắt Những Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng Đề ngữ có vai trò quan trọng trong việc truyền đạt thông tin và có cấu trúc đa dạng. Những kết quả này cần được tổng hợp và phân tích kỹ lưỡng.

5.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Mới

Hướng nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào việc mở rộng nghiên cứu Đề ngữ trong các loại ngôn bản khác nhau, từ văn học đến ngôn ngữ hàng ngày, nhằm làm rõ hơn về chức năng và cấu tạo của Đề ngữ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ******** NGUYỄN THỊ HỒNG VÂN CẤU TẠO VÀ CHỨC NĂNG THÔNG BÁO CỦA ĐỀ TRONG CÂU ĐƠN TIẾNG VIỆT Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ Mã số: 62.40 LUẬN ÁN TIẾN SỸ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC GS. HOÀNG VĂN VÂN HÀ NỘI -2015 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Thị Hồng Vân 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS. Hoàng Văn Vân, thầy giáo trực tiếp hướng dẫn tôi, đã chỉ bảo tôi trong từng giai đoạn nghiên cứu để tôi có thể hoàn thành luận án này. Tôi xin được gửi lời cảm ơn tới các thày, cô giáo và cán bộ văn phòng khoa Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, những người đã tận tình chỉ bảo tôi, dìu dắt tôi qua các khóa học và đã giúp đỡ tôi những thủ tục hành chính cần thiết để tôi hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, bạn bè, đồng nghiệp đang công tác tại Trường Phổ thông Trung học Phùng Khắc Khoan, Thạch Thất, Hà Nội đã động viên, khích lệ và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận án. Sau cùng, tôi cảm ơn gia đình đã tạo mọi điều kiện để tôi hoàn thành luận án này. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] MỤC LỤC Lời cam đoan Lời cảm ơn Mục lục MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp và thủ pháp nghiên cứu. Cái mới của luận án. Bố cục của luận án. Lịch sử nghiên cứu về Đề ngữ. Các cách hiểu về Đề ngữ - Thuyết ngữ. Đề ngữ - Thuyết ngữ hiểu theo nghĩa phân đoa ̣n thực tại câu. Đề ngữ - Thuyết ngữ hiểu theo quan điểm của Lưu Vân Lăng. Đề ngữ - Thuyết ngữ hiểu theo quan điểm của UBKHXH…. Đề ngữ - Thuyết ngữ hiểu theo quan điểm của Trần Ngọc Thêm và một số nhà Việt ngữ khác. Đề ngữ - Thuyết ngữ hiểu theo quan điểm của Diệp Quang Ban 20 1. Đề ngữ - Thuyết ngữ trong các công trình so sánh - đối chiếu. Đề ngữ - Thuyết ngữ hiểu theo quan điểm của Cao Xuân Ha ̣o. 23 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đề ngữ - Thuyết ngữ trong ngữ pháp chức năng của Halliday. Mô hình ngữ pháp chức năng của Halliday …………………………… 27 1. Mô hình Đề ngữ - Thuyết ngữ hiểu theo quan điểm của Halliday . Quan niệm về Đề ngữ của Halliday ………………………………… 27 1. Tiêu chí nhận diện Đề ngữ và các kiểu Đề ngữ trong câu . Chức năng của Đề ngữ ……………………………………………… 35 1. ĐỀ NGỮ TRONG CÂU ĐƠN TIẾNG VIỆT CÓ TRẬT TỰ THÔNG THƢỜNG (CHỦ NGỮ ĐỨNG TRƢỚC VỊ NGỮ) . Khái quát về hệ thống Đề ngữ trong câu tiếng Việt ……………… 38 2. Xác định Đề ngữ trong câu ………………………………………. Ba loại Đề ngữ ……………………………………………………… 39 2. Ý nghĩa của Đề ngữ ………………………………………………. Đề ngữ đánh dấu và Đề ngữ không đánh dấu …………………. Kiểu cấu tạo của phần đề: Đề ngữ đơn thành phần và Đề ngữ đa thành phần ……………………………………………………………. Đề ngữ trong dạng chủ động của câu đơn tiếng Việt ……………. Đề ngữ đơn thành phần ………………………………………… 51 2. Đề ngữ không đánh dấu – Cấu tạo và tần số xuất hiện ………. Đề ngữ không đánh dấu – Chức năng thông báo ……………. Đề ngữ đánh dấu – Cấu tạo và tần số xuất hiện ……………… 57 2. Đề ngữ đánh dấu – Chức năng thông báo ……………………. Đề ngữ đa thành phần ……………………………………………… 71 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đề ngữ đa thành phần – Cấu tạo và tần số xuất hiện ………… 74 2. Đề ngữ đa thành phần – Chức năng thông báo ………………. Đề ngữ trong dạng bị động của câu đơn tiếng Việt ……………… 88 2. Chức năng thông báo ………………………………………………. Đề ngữ trong quan hệ với Thức của câu …………………………. Đề ngữ trong câu nghi vấn ………………………………………… 92 2. Đề ngữ trong câu nghi vấn dùng các đại từ nghi vấn ………… 92 2. Đề ngữ trong câu nghi vấn dùng kết từ lựa chọn hay………… 93 2. Đề ngữ trong câu nghi vấn dùng các tiểu từ chuyên dụng …… 95 2. Đề ngữ trong câu nghi vấn dùng phó từ . Đề ngữ trong câu cầu khiến ………………………………………. Đề ngữ trong câu cầu khiến dùng những từ chuyên dụng hãy, đừng, chớ, không được……………………………………………. Đề ngữ trong câu cầu khiến không dùng những từ chuyên dụng hãy, đừng, chớ, không được ……………………………… 98 2. Đề ngữ trong câu cảm thán ………………………………………. Đề ngữ trong câu cảm thán dùng thán từ ……………………. Đề ngữ trong câu cảm thán dùng tiểu từ thay ………………… 100 2. Đề ngữ trong câu cảm thán dùng các phụ từ cảm thán ………………. Sự nổi bật mang tính kinh nghiệm của Đề ngữ …………………………. Tiểu kết …………………………………………………………… 107 CHƢƠNG 3. ĐỀ NGỮ TRONG CÂU ĐƠN TIẾNG VIỆT CÓ TRẬT TỰ ĐẢO (VỊ NGỮ ĐỨNG TRƢỚC CHỦ NGỮ) VÀ TRONG MỘT SỐ KIỂU CÂU CỤ THỂ …………………………. Đề ngữ trong câu đảo ngữ ……………………………………………. 109 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Chức năng thông báo ………………………………… ……………. Đề ngữ trong một số kiểu câu cụ thể . Đề ngữ trong câu hiện hữu ………………………………… …………. Chức năng thông báo . Đề ngữ trong câu đẳng thức . Chức năng thông báo . ĐỀ NGỮ VÀ VIỆC SỬ DỤNG ĐỀ NGỮ TRONG MỘT NGÔN BẢN THUYẾT MINH BÓNG ĐÁ TRONG TIẾNG VIỆT . Kiểu Đề ngữ trong ngôn bản tường thuật trực tiếp bóng đá . Đề ngữ đánh dấu . Phương thức phát triển Đề ngữ trong ngôn bản . Những kết quả thu được . 148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN………………………………………………………………… 152 TÀI LIỆU THAM KHẢO……………………………………………………. 153 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Khoảng hơn năm thập niên trở lại đây, ngôn ngữ học đã chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của ngữ pháp chức năng hay còn gọi là chức năng luận, với đối tượng nghiên cứu đã được xác định rõ ràng: ngôn ngữ như là một phương tiện thực hiện sự giao tiếp giữa người với người (Halliday [28], [107], [109]; Dik [98]; Hoàng Văn Vân [84], [86]). Ngữ pháp chức năng đã đặt nhiệm vụ nghiên cứu cho mình miêu tả và giải thích các qui tắc chi phối của ngôn ngữ trên bình diện của mặt hình thức và mặt nội dung trong mối liên hệ có tính chức năng trong các tình huống giao tiếp xã hội (Cao Xuân Hạo [29]). Bản chất của ngữ pháp chức năng là xem xét ngôn ngữ như một sự tương tác xã hội. Tiêu điể m của ngữ pháp chức năng là sự sử du ̣ng ngôn ngữ . Ngữ pháp chức năng không phải là ngữ pháp hình thức , nó không hướng về phân tích câu mà là ngôn bản. Nế u trước đây do ảnh hưởng của chủ nghiã cấ u trúc, câu, về cơ bản chỉ đươ ̣c xem xét ở bin ̀ h diê ̣n ngữ pháp với cấ u trúc Chủ -Vị. Khi ngữ pháp chức năng ra đời, câu đươ ̣c xem xét từ nhiề u phương diê ̣n với các chức năng khác nhau. Song, nế u thành phầ n Chủ ngữ của câu đã đươ ̣c khai thác mô ̣t cách tố i đa thì Đề ngữ trong cấu trúc Đề ngữ -Thuyế t ngữ chưa đươ ̣c nghiên cứu triê ̣t để, đă ̣c biê ̣t là theo khung lí thuyế t của Halliday . Đó là lí do luâ ̣n án cho ̣n “cấ u ta ̣o và chức năng thông báo của Đề ngữ tr ong câu đơn tiế ng Viê ̣t làm đề tài nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Luận án vận dụng lí thuyết của Halliday về cấu trúc Đề ngữ - Thuyết ngữ (Theme-Rheme) để nghiên cứu cấu tạo và chức năng thông báo (chức năng ngôn bản) của Đề ngữ trong câu đơn tiếng Việt. Nói một cách cụ thể 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hơn, luận án sẽ nghiên cứu Đề ngữ trong câu đơn tiếng Việt trong mối tương quan với cấu tạo của câu và trong mối tương quan với chức năng thông báo của câu. Cuối cùng, luận án sẽ ứng dụng kết quả nghiên cứu vào phân tích Đề ngữ của một ngôn bản cụ thể để chỉ ra khả năng ứng dụng mô hình Đề ngữ - Thuyết ngữ của Halliday vào phân tích một ngôn bản cụ thể trong tiếng Việt – ngôn bản tường thuật bóng đá trực tiếp. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu a. Mục đích nghiên cứu Vâ ̣n du ̣ng khung lí thuyế t của Halliday để triể n khai vào cú pháp câu đơn tiế ng Viê ̣t để thấ y sự đa da ̣ng của Đề ngữ trong câu đơn tiế ng Viê ̣t. Nhiê ̣m vụ nghiên cứu Luận án đề ra bốn nhiệm vụ nghiên cứu chính dưới đây:  Tổng quan về lịch sử nghiên cứu về Đề ngữ - Thuyết ngữ; trình bày quan điểm về Đề ngữ của các nhà nghiên cứu ngữ pháp tiêu biểu; và đặc biệt, trình bày quan điểm về Đề ngữ do Halliday và các nhà ngôn ngữ học chức năng hệ thống phát triển để tạo khung lí thuyết phục vụ cho việc miêu tả về cấu tạo và xác định chức năng thông báo của Đề ngữ trong câu đơn tiếng Việt.  Khảo sát Đề ngữ và chức năng của Đề ngữ trong câu đơn tiếng Việt có trật tự thông thường (Chủ ngữ đứng trước Vị ngữ) ở cả hai dạng chủ động và bị động.  Khảo sát Đề ngữ và chức năng của Đề ngữ trong câu đơn tiếng Việt có trật tự không thông thường hay trật tự đảo (Vị ngữ đứng trước Chủ ngữ) và trong một số kiểu câu cụ thể. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]  Ứng dụng những kết quả nghiên cứu vào phân tích Đề ngữ, kết cấu và chức năng của Đề ngữ trong một ngôn bản tường thuật bóng đá trực tiếp. Phƣơng pháp và thủ pháp nghiên cứu Phương pháp nghiên cứu chủ đạo của luận án là phương pháp miêu tả ngôn ngữ và phương pháp phân tích. Phân tić h ở đây là phân tić h ngữ pháp , phân tić h ngữ nghiã -ngữ du ̣ng và phân tić h diễn ngôn dựa trên cơ sở thu thâ ̣p , phân tić h ngữ liê ̣u . Dựa trên hai phương pháp này , luận án tiến hành miêu tả và phân tích cấu tạo, chức năng và ý nghĩa của các yếu tố đảm nhận chức năng Đề ngữ trong câu đơn tiếng Việt.