CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP TÍNH GIÁ DỰA TRÊN CƠ SỞ HOẠT ĐỘNG (ABC) 1. KHÁI QUÁT VỀ PHƯƠNG PHÁP TÍNH GIÁ DỰA TRÊN CƠ SỞ HOẠT ĐỘNG 1.1 Sự hình thành phương pháp tính giá dựa trên cơ sở hoạt động Theo Krumwiede và Roth (1997) phương pháp ABC là một hệ thống kế toán quản trị tập trung đo lường chi phí, các hoạt động, sản phẩm, khách hàng và các đối tượng chi phí. Phương pháp này phân bổ chi phí cho các đối tượng chi phí dựa trên số lượng hoạt động sử dụng bởi đối tượng chi phí đó. Theo Kaplan (1998), cho rằng ABC được thiết kế nhằm cung cấp một cách thức phân bổ chính xác chi phí gián tiếp và nguồn lực cho các hoạt động, quá trình kinh doanh, các sản phẩm và dịch vụ.
Mục tiêu của phương pháp ABC không phải là phân bổ chi phí chung cho các sản phẩm mà mục tiêu của ABC là đo lường và tính giá tất cả các nguồn lực sử dụng cho các hoạt động mà có thể hỗ trợ cho việc sản xuất và phân phối sản phẩm, dịch vụ đến với khách hàng. Theo Horngren (2000) phương pháp ABC là sự cải tiến của phương pháp tính giá truyền thống bằng việc tập trung vào các hoạt động cụ thể như là các đối tượng chi phí cơ bản. Hệ thống ABC tập hợp chi phí cho từng hoạt động và phân bổ chi phí cho từng sản phẩm hoặc dịch vụ dựa trên hoạt động được tiêu dùng bởi sản phẩm hay dịch vụ đó. Theo Maher (2001) cho rằng ABC là công cụ quản trị dựa trên hoạt động, trước hết, chi phí được phân bổ cho các hoạt động, sau đó sẽ phân bổ cho từng sản phẩm, dịch vụ dựa trên các hoạt động mà sản phẩm hay dịch vụ đã tiêu dùng.
Quản trị dựa trên hoạt động sẽ tìm kiếm sự cải tiến không Luan van -11- ngừng. ABC cung cấp thông tin về hoạt động và nguồn lực cần thiết để thực hiện chúng. Vì thế, ABC không chỉ đơn thuần là quá trình phân bổ chi phí. Ta có thể thấy rằng mỗi học giả có khái niệm khác nhau nhưng nhìn chung phương pháp tính giá dựa trên cơ sở hoạt động là phương pháp tính giá mà việc phân bổ các chi phí gián tiếp cho các sản phẩm, dịch vụ dựa trên mức độ hoạt động của chúng.
Phương pháp ABC là tập hợp toàn bộ chi phí gián tiếp trong quá trình sản xuất theo từng loại hoạt động hoặc các nhóm hoạt động tương tự nhau, sau đó phân bổ các chi phí gián tiếp đó cho từng sản phẩm theo mức độ sử dụng hoạt động của sản phẩm, phương pháp này tính giá khắc phục được những nhược điểm của phương pháp tính giá truyền thống. Phương pháp ABC có thể được trình bày như sau: Chi phí của Sản phẩm, dịch Hoạt động hoạt động vụ Sơ đồ 1.1: Phương pháp ABC Thứ nhất: phương pháp này nghiên cứu các hoạt động tạo ra chi phí tại mỗi trung tâm chi phí, lập danh sách các hoạt động khác nhau, Sau đó, chi phí tại mỗi trung tâm sẽ được phân bổ cho mỗi hoạt động có quan hệ trực tiếp với hoạt động được phân bổ. Thứ hai: trong từng loại hoạt động, cần xác định các tiêu chuẩn đo lường sự thay đổi của mức sử dụng chi phí. Các tiêu chuẩn này được xem là tiêu chuẩn phân bổ chi phí cho mỗi loại sản phẩm, dich vụ hay các đối tượng chịu chi phí.
Các tiêu chuẩn thường sử dụng để phân bổ là: số giờ máy lao động trực tiếp của công nhân, tiền lương công nhân trực tiếp, số đơn đặt hàng, số đơn vị vận chuyển,. Luan van -12- Thứ ba: các hoạt động có cùng tiêu chuẩn phân bổ phải được tập hợp tiếp tục vào một trung tâm phân nhóm. Tuỳ theo tính chất kỹ thuật của sản phẩm, dịch vụ hay đối tượng chịu chi phí mà tiếp tục phân thành các nhóm nhỏ để tính giá thành. Như vậy, có thể nói phương pháp ABC có thể biến một chi phí gián tiếp thành một chi phí trực tiếp với một đối tượng tạo lập chi phí xác định.
Việc lựa chọn các hoạt động và tiêu chuẩn phân bổ chi phí hợp lý giúp các nhà quản trị doanh nghiệp có được những báo cáo về giá thành sản phẩm, dịch vụ với độ tin cậy cao hơn nhiêu so với phương pháp truyền thống. Đây không chỉ đơn thuần là phương pháp tính giá thành cho sản phẩm dịch vụ mà phương pháp ABC còn là một công cụ quản lý chi phí chiến lược. Nó giúp doanh nghiệp xác định hoạt động nào tạo ra giá trị, hoạt động nào không tạo ra giá trị, từ đó không ngừng cải tiến quá trình kinh doanh nhằm hạ giá thành sản phẩm, nâng cao khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. Đặc điểm của phương pháp ABC Robin Cooper, Robert Kaplan và H.Thomas Johnson [8] là những người đầu tiên đưa ra phương pháp ABC.
Đây là một phương pháp tính chi phí được sử dụng để tính thẳng chi phí chung vào các đối tượng chịu chi phí. Những đối tượng này có thể là các sản phẩm, dịch vụ, quá trình hoặc khách hàng…Phương pháp ABC cũng giúp cho nhà quản lý đưa ra những quyết định đúng với cơ cấu sản phẩm và chiến lược cạnh tranh của doanh nghiệp mình. Theo Turney, phương pháp ABC có thể làm thay đổi toàn diện cách thức những nhà quản lý ra quyết định về cơ cấu sản phẩm, giá cả sản phẩm và đánh giá công nghệ mới. Về cơ bản phương pháp ABC khác với phương pháp truyền thống ở hai điểm.
Thứ nhất, giá thành sản phẩm theo ABC bao gồm toàn bộ các chi phí phát sinh trong kỳ, kể cả các chi phí giá tiếp như chi phí bán hàng, chi phí Luan van -13- quản lý doanh nghiệp. Thứ hai, phương pháp ABC phân bổ chi phí phát sinh vào giá thành mỗi sản phẩm dựa trên mức chi phí thực tế cho mỗi hoạt động và mức độ đóng góp của mỗi hoạt động vào quá trình sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Nói cách khác, phương pháp ABC phân bổ chi phí vào giá thành sản phẩm dựa trên mối quan hệ nhân quả giữa chi phí - hoạt động - sản phẩm. Kết quả là giá thành sản phẩm phản ánh chính xác hơn mức chi phí thực tế kết tinh trong mỗi đơn vị sản phẩm.
TRÌNH TỰ THỰC HIỆN PHƯƠNG PHÁP ABC Khi mô tả về các bước thực hiện ABC, có rất nhiều tác giả đã chia ra thành các bước khác nhau nhưng nhìn chung đều thống nhất như sau: Trước tiên, việc thiết kế, sản xuất và phân phối sản phẩm, dịch vụ đòi hỏi phải thực hiện bởi nhiều hoạt động. Để thực hiện các hoạt động này, cần thiết phải mua và sử dụng các nguồn lực. Việc mua và sử dụng các nguồn lực này làm phát sinh chi phí. Nói theo cách khác, lý thuyết về ABC cho rằng các nguồn lực tiêu hao sinh ra chi phí, hoạt động tiêu hao nguồn lực, sản phẩm và dịch vụ tiêu tốn các hoạt động.
Sơ đồ sau sẽ cho ta cái nhìn khái quát về lý thuyết này.2 - Lý thuyết ABC Để hiểu rõ hơn về lý thuyết này, cần thiết phải tiếp tục xem xét ABC một cách chi tiết hơn thông qua các bước thực hiện của nó.3 – Tổng quan về ABC Nhìn chung có rất nhiều tài liệu mô phỏng về chu trình ABC, tuy nhiên, tất cả các tài liệu này đều thống nhất về các bước chính của chu trình này. Trong phạm vi giới hạn của đề tài, tác giả xin nêu khái quát về sơ đồ ABC như sau: Trước khi đi vào trình bày chi tiết các bước thực hiện ABC, cần thiết phải làm rõ một số thuật ngữ chính liên quan đến mô hình này: Nguồn lực (Resourse): Là một yếu tố kinh tế được sử dụng để thực hiện các hoạt động. Con người, dụng cụ, thiết bị và nhà xưởng,… là những ví dụ về nguồn lực.[8] Hoạt động (Activity): Colin Drury thì cho rằng “Hoạt động bao gồm sự kết hợp của nhiều công việc và được mô tả bởi những hành động liên kết với đối tượng chịu phí. Những hoạt động điển hình như: lên kế hoạch sản xuất, lắp đặt máy, mua vật tư, kiểm tra chất lượng vật tư,… ” [6] Nguồn sinh phí (Cost driver): Là một nhân tố, một khía cạnh của hoạt động có thể định lượng được và gây ra sự phát sinh chi phí.
Một hoạt động có thể được xem xét theo nhiều khía cạnh khác nhau nhưng chỉ những khía cạnh Luan van -15- nào gây sự phát sinh chi phí và có thể định lượng được mới có thể được coi là nguồn phát sinh chi phí. Trung tâm hoạt động (Activities center): Trung tâm hoạt động được hiểu là một phần của quá trình sản xuất mà kế toán phải báo cáo một cách riêng biệt tình hình chi phí của các hoạt động thuộc trung tâm đó. Đối tượng chịu phí (Cost Objective): Theo lý thuyết ABC, chi phí hoạt động sẽ được phân bổ tới các đối tượng chịu phí. Đối tượng chịu phí thường rất đa dạng và tùy thuộc vào nhu cầu thông tin của nhà quản trị mà người thiết kế hệ thống sẽ thiết lập các đối tượng chịu phí khác nhau.
Một số đối tượng chịu phí điển hình như: Sản phẩm, dịch vụ, lô sản phẩm, từng hợp đồng, công việc, dự án, khách hàng, nhóm khách hàng, kênh phân phối, khu vực bán hàng. [8] Tiêu thức phân bổ chi phí nguồn lực (Resourse driver/Resource cost driver): là một yếu tố đo lường sự tiêu hao nguồn lực cho hoạt động. Nếu như nguồn lực là con người, những người này tiêu tốn thời gian cho những hoạt động khác nhau, do đó tỷ lệ thời gian tương ứng tiêu tốn cho mỗi hoạt động sẽ là tiêu thức phân bổ chi phí nguồn lực. [8] Tiêu thức phân bổ chi phí hoạt động (Activity driver/Activity cost driver): là cầu nối giữa các hoạt động và các đối tượng chịu phí, đo lường sản phẩm, dịch vụ…được tạo ra trong mỗi hoạt động.B Turney cũng đưa ra định nghĩa như sau: Tiêu thức phân bổ chi phí hoạt động là một yếu tố dùng để đo lường sự tiêu hao của hoạt động cho đối tượng chịu phí.
Nếu như board mạch là đối tượng chịu phí và việc cắm các linh kiện vào board mạch là hoạt động thì số lượng linh kiện được cắm vào board mạch sẽ là tiêu thức phân bổ chi phí hoạt động [5] Luan van -16- Tiêu thức phân bổ chi phí hoạt động đòi hỏi phải được định lượng để truy nguyên các phần chi phí tương ứng liên quan của các hoạt động đến các đối tượng chịu chi phí của nó. Các bước thực hiện ABC Nhìn chung, mô hình ABC được thực hiện thông qua các bước sau: - Xác định các hoạt động chính.