Chương I: Cơ sở lý luận về công tác tham dự thầu 1.1 Khái niệm và vai trò của đấu thầu đối với nhà thầu.1 Khái niệm Đấu thầu là một hình thức cạnh tranh công khai của các nhà thầu để được tham dự các gói thầu thuộc phạm vi năng lực sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp trên thị trường, không có cạnh tranh thì không có dau thầu và cũng không cần đến đấu thầu. Có thé nói dau thầu là phương thức giao dich đặc biệt. Trong một thương vụ kinh doanh mua bán hay xây dựng các công trình có liên quan đến nhiều người, nhiều bên khác nhau thì người ta thường áp dụng hoặc bắt buộc phải áp dụng hình thức đấu thầu cạnh tranh, công khai. Theo quy chế đâu thầu hiện nay của Việt nam, đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu đáp ứng các yêu cầu của bên mời thầu.
Bên mời thầu là chủ DA, chủ đầu tư hoặc pháp nhân đại diện hợp pháp của chủ DA, chủ đầu tư được giao trách nhiệm thực hiện công việc đầu thầu. Nhà thầu là tổ chức kinh tế có đủ tư cách pháp nhân tham gia đấu thầu. Nhà thầu là nhà xây dựng trong đấu thầu xây lắp, là nhà cung cấp trong đấu thầu mua sắm hàng hóa, nhà tư van trong dau thầu tuyén chọn tư van, là nhà đầu tư trong đầu thầu lựa chọn đối tác đầu tư. Hành vi đấu thầu là một hình thức cạnh tranh văn minh trong nền kinh tế thị trường phát triển nhăm lựa chọn nhà thầu đáp ứng các yêu cầu kinh tế kỹ thuật của chủ đầu tư.
Như vậy đấu thầu ra đời và tồn tại với mục tiêu nhằm thực hiện tính cạnh tranh, công bằng, minh bạch dé lựa chọn ra nhà thầu phù hợp nhất và bảo đảm hiệu quả kinh tế của một dự án đầu tư.2 Vai trò của đấu thầu đối với nhà thầu Dau thầu có vai trò dam bảo năm nội dung: Cạnh tranh - Công bằng - Công khai - Minh bạch - Hiệu quả. Hiệu quả có thể về mặt tài chính hoặc về thời gian hay một tiêu chí nao khác tuỳ thuộc vao mục tiêu của DA. Muốn đảm bảo hiệu quả cho DA phải tạo điều kiện cho nhà thầu cạnh tranh công khai ở phạm vi rộng nhất có thé nhằm tạo ra sự công bang, dam bảo lợi ich cho các bên. Với các DA có tổng đầu tư lớn, có gia trị về mặt kinh tế hoặc xã hội thì công tác đấu thầu là một khâu quan trọng không thể thiếu và đấu thầu phải tuân thủ theo quy định của nhà nước hoặc tô chức tài chính cho vay vốn.
Đấu thầu mang lại lợi ích to lớn đối với chủ đầu tư, nhà thầu và nền kinh tế quốc dân nói chung. - Vai trò đấu thầu đối với nhà thầu: « Tham dự đấu thầu và hướng tới mục tiêu thắng thầu, các nhà thầu phải tự hoàn thiện mình trên tất cả phương diện. « _ Nhờ nguyên tắc công khai và bình đăng trong dau thầu: Các nhà thầu cạnh tranh bình đăng trên thương trường, các nhà thầu phải phát huy tối đa tính chủ động trong việc tìm kiếm các cơ hội tham dự đấu thầu và kí kết hợp đồng (khi trúng thầu) tạo công ăn việc làm cho người lao động, phát triển sản xuất. 1 « - Nhờ đấu thầu, các nhà thầu phải đầu tư có trọng điểm nhằm nâng cao năng lực công nghệ và kỹ thuật của mình.
Từ đó sẽ nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong tham gia dau thầu. « Dé dat mục tiêu thắng thầu, các Công ty xây lắp phải tự hoàn thiện các mặt quản lý, nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ quản lý trong tham gia dau thầu và thực hiện công trình đã thắng thầu. ¢ Thong qua phương thức đấu thầu, các Công ty xây lắp sẽ tự nâng cao hiệu quả công tác quản trị chi phí kinh doanh, quan lý tài chính, thúc day nâng cao hiệu quả kinh tế khi giá bỏ thầu thấp nhưng vẫn thu được lợi nhuận.3 Nguyên tắc đấu thầu Mục đích của đấu thầu là lựa chọn được nhà thầu đáp ứng tốt nhất các điều kiện của HSMT để ký kết các hợp đồng cung cấp dịch vụ, hàng hóa hay xây lắp nhằm đạt được mục tiêu mua sắm của tô chức. Để đạt được mục đích này, đấu thầu cần tuân thủ những nguyên tắc: Cạnh tranh, Công bằng,Công khai, Minh bạch và Hiệu quả.1 Nguyên tắc cạnh tranh.
Trên góc độ lý thuyết, cạnh tranh trong dau thầu được hiểu là các nhà thầu thuộc mọi thành phần kinh tế đều được tạo điều kiện thuận lợi để tham gia dau thầu, tất cả các nhà thầu đều được tạp điều kiện thuận lợi để tham gia đấu thầu, tất cả nhà thầu có đủ kỹ năng về kỹ thuật cũng như tài chính và mong muốn đều có quyền tham gia đấu thầu, không phân biệt là nhà thầu trong nước hay quốc tế. Số lượng nhà thầu tham gia đấu thầu càng lớn thì bên mời thầu càng có cơ hội đẻ chọn nhà thầu tốt nhất. Trên thực tế, không phải lúc nào nguyên tắc cạnh tranh cũng thực hiện được vì một số nguyên nhân khách quan không xuất phát từ góc độ bên mời thầu. Thứ nhất, hiện nay trong mô hình tô chức kinh doanh của doanh nghiệp thì công ty cô phan là mô hình phô biến nhất.
Các nhà thầu có thé là cổ đông của nhau hoặc cùng một số lượng cô đông chung là những cô đông chiến lược. Khi những nhà thầu này cùng tham gia một cuộc đấu thầu thì tính cạnh tranh có thé bị ảnh hưởng. Thứ hai, các nhà tài trợ vốn ODA song phương trên thế giới thường đưa ra những ràng buộc đối với các nước vay vốn đó là phải sử dụng dịch vụ, hàng hóa của nước cho vay. Thứ ba, ở một sé quốc gia với đặc điểm là khu vực kinh tế nhà nước còn chiếm một ty trọng rất lớn trong nên kinh tế và khu vực tư nhân còn chậm phát triển thì việc hạn chế các doanh nghiệp nhà nước tham gia vào dau thầu là một việc rất khó.
Doanh nghiệp tư nhân không đủ năng lực để đáp ứng nhu cầu đấu thầu của chính phủ điều này dẫn đến doanh nghiệp nhà nước không có sự cạnh tranh trong đấu thầu. Từ đó, có thé thay điều kiện tiên quyết dé thực hiện nguyên tắc cạnh tranh trong đấu thầu của một quốc gia là: Nền kinh tế của quốc gia này phải có tính thị trường cao.2 Nguyên tắc công bằng. Công bằng được hiểu là tat cả các nhà thầu cùng tham gia dau thầu thi được hưởng quyên lợi như nhau và phải có nghĩa vụ như nhau. Một trong những phương thức quan trọng mà bên mời thầu sử dụng để đảm bảo quyền lợi của nhà thầu là cung cấp đầy đủ, chính xác các thông tin cần thiết vào cùng một thời điểm cho các nhà thầu.
Các nhà thầu có mức độ đáp ứng như nhau thì được đánh giá bằng nhau và không có sự ưu tiên hay ngoại lệ nào.3 Nguyên tắc công khai. Công khai trong đấu thầu được hiểu là các thông tin về hoạt động đấu thầu (Tổ chức nào thực hiện dau thầu, Nội dung đấu thầu, Quy mô đấu thau,.) phải được thông báo rộng rãi và đây đủ trên các phương tiện thông tin phù hợp dé các tổ chức cá nhân có liên quan trực tiếp được tiếp cận một cách kịp thời. Để đảm bảo nguyên tắc này, việc xác định phạm vi, phương tiện và thời điểm truyền thông có vai trò quan trọng đối với các bên liên quan. Ví dụ, truyền thanh, internet được coi là một trong những phương tiện truyền thông đại chúng.
Tuy nhiên, truyền hình và truyền thanh là hai phương tiện ít được sử dụng trong đấu thầu vì tính chất “quá rộng rãi”. Nguyên tắc công khai không nên được hiểu và thực hiện một cách máy móc. Trong trường hợp cụ thể, thông tin về hoạt động đấu thầu thậm chí chỉ có một nhà thầu được biết do van dé bao mật. Ngoài ra, một số thông tin trong dau thầu cần đảm bảo tính bảo mật như nội dung HSDT, kết quả đánh giá chỉ tiết HSDT hoặc nội dung chỉ tiết của hợp đồng.
Những thông tin chi tiết này do bên mời thầu lưu trữ, không cung cấp công khai cho bên không có trách nhiệm liên quan. Kết quả đánh giá HSDT cần được giữ bí mật cho đến khi người có thâm quyền quyết định cuối cùng về việc lựa chọn nhà thầu. Trong lĩnh vực quân sự, các thông tin liên quan đến dau thầu luôn được bảo mật tuyệt đối.4 Nguyên tắc minh bạch. Minh bạch được hiểu là mọi tthông tin trong HSMT cũng như quyết định liên quan đến hoạt động dau thầu (các chủ thé bao gồm: bên mời thầu, chủ đầu tư, các cơ quan pháp lý,.) phải được cung cấp day đủ, rõ ràng, đáng tin cậy dé không gây ra sự hiểu lầm cho các bên khác.
Các thông tin và quyết định không được đưa ra một cách tùy tiện mà phải dựa trên cơ sở khoa học, khách quan, luật phap. Tiêu chí đánh giá HSDT được xây dựng một cách khoa học và dé dàng lượng hóa, tránh sử dụng các tiêu chí định tính giúp các nhà thầu có thé đánh giá được khả năng của chính mình. Thông tin do BMT cung cấp phải giúp các nhà thầu biết rằng họ cần làm gì và như thế nào khi tham gia đấu thầu.5 Nguyên tắc hiệu quả. Hoạt động đấu thầu thường sử dụng nguồn tiền của nhà nước hoặc do nhà nước quản lý nên phải đảm bảo hiệu quả về mọi mặt, cả kinh tế và xã hội.
Về mặt kinh tế, dau thầu phải lựa chọn nhà thầu đáp ứng điều kiện của bên mời thầu với chi phí thấp nhất. Hiệu quả kinh tế còn được thé hiện ở thời gian và chi phí tổ chức dau thầu. Hiệu quả kinh tế đôi khi mâu thuẫn với hiệu quả xã hội khi hoạt động đấu thầu được thực hiện trong những trường hợp rat khan cấp như phòng ngừa, khắc phục sự cố thiên tai, bệnh dịch của một địa phương hay của một quốc gia. Sức khỏe, tính mạng và tài sản của nhân dân được đặt lên hang đầu trong những trường hợp này.
Vì thế trong trường hợp khẩn cấp, bêm mời thầu có thê lựa chọn nhà thầu với mức giá cao hơn bình thường. Các nguyên tắc trên có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, nguyên tắc này hỗ trợ cho việc thực hiện nguyên tắc kia. Muốn thực hiện nguyên tắc cạnh tranh bên mời thầu cần tạo niềm tin để nhiều nhà thầu tham gia, niềm tin này được xây dựng dựa trên cơ sở của sự công bang, công khai và minh bạch.