Chuyªn ®Ò cuèi khãa lêi nãi ®Çu Trong c«ng cuéc ®æi míi toµn diÖn nÒn kinh tÕ - x· héi ë níc ta hiÖn nay, Ng©n s¸ch nhµ níc (NSNN) lµ mét c«ng cô ®iÒu chØnh kinh tÕ vÜ m« cùc kú quan träng cña Nhµ níc. ChÝnh v× vËy, ®æi míi NSNN lµ mét vÊn ®Ò cÊp thiÕt hiÖn nay, viÖc ®æi míi ®ßi hái ph¶i ®îc thèng nhÊt mét c¸ch toµn bé vµ cã hÖ thèng. Tríc ®©y Ng©n s¸ch x· (NSX) cha ®îc tæng hîp vµo NSNN, sù th©m hôt NSX hµng n¨m ®· ®îc NSNN hç trî mét phÇn ®Ó ®¸p øng nhu cÇu chi tiªu. T¹i kú häp thø 9 ngµy 20/3/1996 cña Quèc Héi kho¸ IX ®· th«ng qua luËt NSNN.
Tõ n¨m 1997 ®Õn nay, NSX míi thùc sù lµ mét cÊp NSNN. H¬n n÷a luËt NSNN míi ®îc Quèc Héi th«ng qua ngµy 16/12/2002 ®· nhÊn m¹nh ®Ò cËp ®Õn vÊn ®Ò t¨ng cêng nguån lùc cho x·, ph©n cÊp m¹nh h¬n cho x· ®Ó x· chñ ®éng khai th¸c nguån thu, bè trÝ chi hîp lý ®Ó thùc hiÖn chøc n¨ng, nhiÖm vô cña chÝnh quyÒn x· t¹i ®Þa ph¬ng. V× vËy, viÖc t¨ng cêng qu¶n lý NSX lµ hÕt søc cÇn thiÕt. Trong nh÷ng n¨m võa qua, nhÊt lµ tõ khi cã luËt NSNN, viÖc qu¶n lý, ®iÒu hµnh NSX ë níc ta nãi chung vµ trªn ®Þa bµn tØnh Hµ T©y nãi riªng ®· cã nhiÒu chuyÓn biÕn tÝch cùc, gãp phÇn thóc ®Èy kinh tÕ ph¸t triÓn, gi¶i quyÕt cã hiÖu qu¶ c¸c vÊn ®Ò x· héi ë n«ng th«n.
Tuy vËy, viÖc qu¶n lý NSX vÉn cßn tån t¹i nh÷ng v- íng m¾c cÇn ®îc th¸o gì kÞp thêi b»ng nh÷ng gi¶i ph¸p thÝch hîp. SV: NguyÔn §×nh Vinh – Líp: K39 - 01.03 1 Chuyªn ®Ò cuèi khãa NhËn thøc ®îc tÝnh cÊp thiÕt cña vÊn ®Ò trªn trong thêi gian thùc tËp t¹i Së Tµi ChÝnh Hµ T©y vµ trùc tiÕp t¹i phßng NSX, ®îc sù híng dÉn, gióp ®ì tËn t×nh cña c¸c b¸c, c¸c c« chó, cïng c¸c anh chÞ trong phßng NSX vµ ®Æc biÖt lµ sù híng dÉn, gióp ®ì tËn t×nh cña c« gi¸o Vâ ThÞ Ph¬ng Lan. T«i ®· tËp trung nghiªn cøu vµ m¹nh d¹n chän ®Ò tµi: “Hoµn thiÖn c«ng t¸c qu¶n lý Ng©n s¸ch x· trªn ®Þa bµn tØnh Hµ T©y trong thêi gian tíi” Môc ®Ých cña ®Ò tµi lµ nghiªn cøu, t×m hiÓu thùc tr¹ng c«ng t¸c qu¶n lý ng©n s¸ch ë c¸c x· trªn ®Þa bµn tØnh Hµ T©y trong giai ®o¹n (2001 - 2003) nh»m t×m ra nh÷ng gi¶i ph¸p ®Ó gãp phÇn cñng cè t¨ng cêng c«ng t¸c qu¶n lý NSX cña tØnh ®îc tèt h¬n. Ngoµi phÇn më ®Çu vµ kÕt luËn, chuyªn ®Ò bao gåm ba phÇn: PhÇn1 : Nh÷ng lý luËn chung vÒ Ng©n s¸ch x·.
PhÇn 2 : Thùc tr¹ng c«ng t¸c qu¶n lý ng©n s¸ch x· ë Hµ T©y hiÖn nay. PhÇn 3 : Mét sè gi¶i ph¸p nh»m hoµn thiÖn c«ng t¸c qu¶n lý ng©n s¸ch x· trªn ®Þa bµn tØnh Hµ T©y trong thêi gian tíi. Víi kiÕn thøc cña mét sinh viªn vÒ lý luËn vµ kinh nghiÖm thùc tiÔn cßn h¹n chÕnªn ch¾c ch¾n sÏ kh«ng tr¸nh khái nh÷ng thiÕu sãt vÒ néi dung khoa häc còng nh ph¹m vi, yªu cÇu nghiªn cøu trong chuyªn ®Ò. V× vËy kÝnh mong sù gãp ý, söa ch÷a, bæ sung cña c¸c thÇy c« gi¸o cïng c¸c b¹n ®Ó chuyªn ®Ò cña t«i ®îc hoµn thiÖn h¬n.
SV: NguyÔn §×nh Vinh – Líp: K39 - 01.03 2 Chuyªn ®Ò cuèi khãa T«i xin ch©n thµnh c¶m ¬n c¸c thÇy c« gi¸o trong bé m«n qu¶n lý tµi chÝnh nhµ níc, tËp thÓ c¸n bé Së Tµi chÝnh Hµ T©y, c¸n bé phßng ng©n s¸ch x· cña Së ®· nhiÖt t×nh t¹o mäi ®iÒu kiÖn gióp ®ì t«i hoµn thµnh bµi chuyªn ®Ò nµy. Hµ T©y, ngµy 18 th¸ng 4 n¨m 2005 Sinh viªn: NguyÔn §×nh Vinh PhÇn 1 Nh÷ng lý luËn chung vÒ Ng©n s¸ch x· 1.1 Sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña Ng©n s¸ch x· SV: NguyÔn §×nh Vinh – Líp: K39 - 01.03 3 Chuyªn ®Ò cuèi khãa Trong lÞch sö tån t¹i vµ ph¸t triÓn, d©n téc ta ®· tr¶i qua rÊt nhiÒu giai ®o¹n kh¸c nhau víi nh÷ng chÕ ®é kh¸c nhau tõ phong kiÕn cho ®Õn XHCN ngµy nay. Mçi thêi kú cã h×nh thøc bé m¸y Nhµ níc kh¸c nhau song ®Òu cã sù ph©n cÊp, ph©n quyÒn râ nÐt. Trong bé m¸y ®ã, x· lµ cÊp chÝnh quyÒn c¬ së cã lÞch sö h×nh thµnh c¸ch ®©y hµng ngh×n n¨m.
Tr¶i qua c¸c giai ®o¹n kh¸c nhau x· còng mang nh÷ng tªn gäi kh¸c nhau g¾n víi nh÷ng chøc n¨ng nhiÖm cô nhÊt ®Þnh. VÝ dô nh thêi kú Khóc H¹o gäi lµ gi¸p x·, c¸c triÒu ®¹i §inh, Lª, TrÇn, Lý. Cho ®Õn nay chÝnh quyÒn cÊp x· ®· trë thµnh cÊp chÝnh quyÒn c¬ së gióp vai trß hÕt søc quan träng trong hÖ thèng chÝnh quyÒn 4 cÊp ë níc ta. Song song víi sù ra ®êi, tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña chÝnh quyÒn cÊp x· th× “quü” x· (mµ b©y giê gäi lµ NSX) còng ®îc h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh mét tÊt yÕu kh¸ch quan ®Ó ®¶m b¶o thùc hiÖn c¸c chøc n¨ng qu¶n lý Nhµ níc ë c¬ së.
Qua mçi giai ®o¹n ph¸t triÓn, NSX ®· cã nh÷ng thay ®æi vÒ chøc n¨ng, nhiÖm vô, vÒ kû luËt tµi chÝnh, chÕ ®é thu chi Ng©n s¸ch x· cho phï hîp. Ch¼ng h¹n: VÒ chøc n¨ng, nhiÖm vô: ë thêi Khóc H¹o cã t gi¸p tr«ng coi nh©n lùc vµ s¸nh thuÕ, ë thêi Lª cã x· trëng th«ng coi viÖc kho¸n thu vµ nép thuÕ, ë thêi NguyÔn cã chøc s¾c ë 3 miÒn kh¸c nhau phô tr¸ch cån t¸c tµi chÝnh. SV: NguyÔn §×nh Vinh – Líp: K39 - 01.03 4 Chuyªn ®Ò cuèi khãa VÒ kû luËt tµi chÝnh: ë mçi thêi kû luËt tµi chÝnh x· quy ®Þnh rÊ kh¸c nhau: Trong thêi kú phong kiÕn, kû luËt tµi chÝnh x· thêng lµ c¸c luËt lÖ ®îc ghi trong h¬ng íc cña lµng x· vµ do c¸c chøc s¾c trong x· tù ®Æt ra nªn kû luËt tµi chÝnh ë c¸c ®Þa ph¬ng cã sù kh¸c nhau. Tõ khi thèng nhÊt ®Êt níc kû luËt tµi chÝnh ®· ®îc ¸p dông thèng nhÊt cho tÊt c¶ c¸c ®Þa ph¬ng trong toµn quèc vµ ®îc quy ®Þnh trong c¸c v¨n b¶n do Nhµ níc ban hµnh.
VÒ chÕ ®é thu, chi NSX: Trong thêi Lª, chÕ ®é qu¶n lý NSX ®îc quy ®Þnh rÊt chÆt chÏ: ®èi víi x· lín chØ ®îc phÐp chi trong ph¹m vi 50 quan, x· nhá 20 quan (®¬n vÞ tiÒn tÖ lóc ®ã), quü x· chØ gi÷ l¹i 30 quan ®Ó chi tiªu, sè cßn l¹i ph¶i göi vµo nhµ giµu trong x· cÊt gi÷. Díi chÕ ®é XHCN, trong thêi kú bao cÊp c«ng t¸c qu¶n lý NSX cha ®îc quan t©m, coi träng do ¶nh hëng cña c¬ chÕ tËp trung, bao cÊp. Tõ n¨m 1996 NSX ®îc qu¶n lý theo LuËt NSNN. SV: NguyÔn §×nh Vinh – Líp: K39 - 01.03 5 Chuyªn ®Ò cuèi khãa Cã thÓ nãi qu¸ tr×nh x©y dùng vµ cñng cè NSX tõ khi thµnh lËp chÝnh quyÒn Nhµ níc nh©n d©n ®Õn nay lµ mét qu¸ tr×nh kh«ng ngõng hoµn thiÖn.
N¨m 1972, khi cha cã ng©n s¸ch cÊp huyÖn, Héi ®ång chÝnh phñ ®· ra nghÞ ®Þnh 64/chÝnh phñ chÝnh thøc ban hµnh ®iÒu lÖ NSX vµo ngµy 08/04/1972. TiÕp theo Bé Tµi ChÝnh ®· ra t«ng t sè 14/TC/TDT híng dÉn thi hµnh ®iÒu lÖ NSX vµ quyÕt ®Þnh sè 13/TC/TDT ban hµnh chÕ ®é kÕ to¸n NSX. Sau khi ®Êt níc thèng nhÊt, chÊp hµnh chñ tr¬ng cña Nhµ níc vÒ viÖc triÓn khai ng©n s¸ch ë c¸c tØnh thµnh phè phÝa Nam, phong trµo x©y dùng NSX trong c¶ níc ®· ph¸t triÓn réng kh¾p vµ m¹nh mÏ. §Õn thêi sau gi¶i phãng, thêi kú x©y dùng vµ kh«i phôc c¬ së vËt chÊt, x©y dùng n«ng th«n míi, nghÞ quyÕt 138/H§BT ngµy 19/11/1983 ®· thùc sù coi NSX lµ mét cÊp trong hÖ thèng NSNN gåm Ng©n s¸ch TW, Ng©n s¸ch tØnh, Ng©n s¸ch huyÖn vµ NSX.
N¨m 1996, luËt NSNN ®îc ban hµnh mét lËn n÷a kh¼ng ®Þnh vai trß, vi trÝ cña NSX trong hÖ thèng NSNN vµ ®¸nh dÊu mét bíc ph¸t triÓn míi trong c«ng t¸c qu¶n lý NSX. Cïng víi viÖc ban hµnh c¸c th«ng t 144TC/NSNN ngµy 28/03/1997, th«ng t sè 01/1999/TT-BTC ngµy 04/01/1999, th«ng t sè 118/2000/TT-BTT ngµy 22/12/2000 vµ gÇn ®©y nhÊt lµ th«ng t sè 60/2003/TT-BTT ngµy 23/06/2003 th× cµng kh¼ng ®Þnh r»ng c«ng t¸c qu¶n lý NSX ngµy cµng ®îc cñng cè vµ hoµn thiÖn. SV: NguyÔn §×nh Vinh – Líp: K39 - 01.03 6 Chuyªn ®Ò cuèi khãa Qua sù kh¸i qu¸t trªn ®©y cho thÊy r»ng NSX trong c¸c thêi kú lu«n lµ mét bé phËn cña nÒn tµi chÝnh quèc gia, qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña nã lu«n ®îc coi träng vµ ®æi míi ®Ó ®¶m b¶o phï hîp víi chu tr×nh qu¶n lý vµ ph¸t triÓn kinh tÕ-x· héi cña ®Êt níc.2 §Æc ®iÓm ng©n s¸ch x·. Theo th«ng t sè 60/2003/TT-BTC ngµy 23/6/2003 cña Bé tµi chÝnh vÒ híng dÉn qu¶n lý thu, chi NSX x¸c ®Þnh: NSX lµ mét bé phËn cña NSNN do UBND x©y dùng vµ H§ND x· quyÕt ®Þnh, gi¸m s¸t thùc hiÖn.
Qua ®©y cho thÊy NSX ®îc qu¶n lý thèng nhÊt trong hÖ thèng NSNN, nã ®îc coi lµ mét cÊp ng©n s¸ch c¬ së, UBND x· tæ chøc qu¶n lý thèng nhÊt mäi ho¹t ®éng thu, chi NSX vµ H§ND x· quyÕt ®Þnh, gi¸m s¸t thùc hiÖn mäi ho¹t ®éng ®ã. Theo quan ®iÓm cña lý thuyÕt tµi chÝnh th× NSX ®îc ®Þnh nghÜa nh sau: “NSX lµ hÖ thèng c¸c quan hÖ kinh tÕ ph¸t sinh trong qu¸ tr×nh t¹o lËp, ph©n phèi vµ sö dông quü tiÒn tÖ cña chÝnh quyÒn Nhµ níc cÊp x· nh»m phôc vô cho viÖc thùc hiÖn chøc n¨ng,nhiÖm vô cña chÝnh quyÒn Nhµ níc cÊp c¬ së trong khu«n khæ ®· ®îc ph©n c«ng, ph©n cÊp qu¶n lý”. Tõ kh¸i niÖm NSX ta cã thÓ rót ra ®Æc ®iÓm cña NSX nh sau: SV: NguyÔn §×nh Vinh – Líp: K39 - 01.03 7 Chuyªn ®Ò cuèi khãa Thø nhÊt, NSX lµ cÊp ng©n s¸ch cuèi cïng g¾n chÆt víi viÖc thùc hiÖn chøc n¨ng, nhiÖm vô cña chÝnh quyÒn cÊp x·. NSX lµ cÊp ng©n s¸ch cuèi cïng v× nã lµ n¬i trùc tiÕp gi¶i quyÕt mèi quan hÖ lîi Ých gi÷a Nhµ níc víi nh©n d©n, ®¶m b¶o cho ph¸p luËt cña Nhµ níc ®îc thùc hiÖn nghiªm minh.
Th«ng qua ho¹t ®éng thu NSX ®· ®îc ph©n c¸p vÝ dô nh thu thuÕ ch¼ng h¹n th× ®ã chÝnh lµ viÖc lÊy bët mét phÇn thu nhËp cña d©n ®Ó tËp trung vµo NSX, ®iÒu nµy ®· ¶nh hëng trùc tiÕp ®Õn líi Ých cña d©n. Th«ng qua ho¹t ®éng chi NSX ®· t¹o ra phóc lîi c«ng céng cho mäi ngêi d©n hëng. Qua ho¹t ®éng thu, chi NSX nh vËy còng chÝnh lµ ®Ó chÝnh quyÒn x· thùc hiÖn chøc n¨ng, nhiÖm vô cña m×nh mµ th«i. Thø hai, ho¹t ®éng thu, chi NSX lu«n g¾n liÒn víi chøc n¨ng, nhiÖm vô cña chÝnh quyÒn x· ®îc ph©n cÊp, ®ång thêi lu«n chÞu sù kiÓm tra, gi¸m s¸t cña c¬ quan quyÒn lùc cña Nhµ níc ë cÊp x·.
ChÝnh v× vËy, c¸c chØ tiªu thu, chi NSX lu«n mang tÝnh hîp lý.